Sir James Goldsmith

De wieg van de lignage is Frankfurt am Main, een vrije Rijksstad waar de joodse bevolking sinds de zestiende eeuw werd opgesloten in een enige steeg, de Judengasse, die 's avonds en op christelijke feestdagen werd gesloten. Het is in deze beperkte maar toch intens creatieve wereld dat zich de grote handels- en wisselhuizen vormen, waarvan de Goldschmidt en de Rothschild de beroemdste erfgenamen zijn. De familienaam Goldschmidt — de « goudsmid » — behoort tot deze oude laag van Duitse namen die door in de wijk gevestigde families werden gedragen, vaak aangeduid met het geschilderde uithangbord van hun huis.

Het joodse leven in Frankfurt in de achttiende eeuw is ons bekend met opmerkelijke precisie dankzij rabbijnse en gemeentelijke bronnen. De registers van de rabbijnse rechtsmacht van de stad, zoals zij zijn uitgegeven en geannoteerd door Edward Fram op basis van de journalen van rabbi Hayyim Gundersheim, actief tussen 1773 en 1794, tonen een gemeenschap die zelf haar geschillen, contracten en zeden volgens de halakha beheert [Fram, 2012]. Deze zelfbestuur door de Wet — waarin de rabbijn zowel rechter als doctor is — getuigt van een deugd die eigenlijk joods is: de overtuiging dat gerechtigheid (din) en barmhartigheid (rahamim) zich moeten verwezenlijken in concrete instellingen, die de zwakke kunnen beschermen en het economische leven kunnen regelen. De lignage Goldschmidt, handelaar en geldlener, behoort van rechtswege tot dit weefsel waar commerciële integriteit zelf een religieuze verplichting was.

Deze eeuw is ook die waarin het joodse denken van Frankfurt en zijn omgeving zich confronteert met de Duitse geleerde cultuur. De debatten over kritische Schrifttuurbeschouwing, het uitbarsten van de Haskala en de spanningen tussen talmoedische trouw en integratie in de wereld van de Verlichting bepalen het leven van de Rijnse joodse bourgeoisie op duurzame wijze [Breuer, 1996]. De lignage die ons bezig houdt, zal later precies uit deze dialectiek tussen inwortelding en openheid ontstaan.

In de negentiende eeuw opende de geleidelijke emancipatie van de Joden in de Duitse staten de deuren die de Judengasse gesloten had gehouden. De Goldschmidt stegen op tot de rang van vooraanstaande bankiers, en hun alliantie met het huis Rothschild — de machtigste financiële dynastie van die tijd — gaf geboorte aan de tak der Goldschmidt-Rothschild, veradellijkt en geïntegreerd in de hoogste burgerij van Frankfurt. Dit economisch succes was niet louter een individueel avontuur: het nam deel aan een collectief fenomeen waarin de Joodse financiën, lange tijd door christelijke wet beperkt tot geldlening, een van de drijfveren van de Europese industrialisatie werd.

Economische actie heeft in de Joodse traditie nooit een neutrale betekenis: zij is gegrondvest op verplichtingen van liefdadigheid (tsedaka) en communautaire solidariteit. De grote families van Frankfurt financierden synagogen, scholen, ziekenhuizen en stichtingen voor de armen van de gemeenschap. Deze verstrengeling van materieel succes en de plicht tot herverdeling vormt een van de deugden die het best tot uitdrukking komt in dit milieu: rijkdom werd er begrepen als een deposito waarover verantwoording wordt afgelegd, en niet als een doel op zich. De nageslacht van de lignée, zelfs in haar meest seculiere figuren, zou iets van deze opvatting van geld als instrument van handeling in de wereld behouden, in plaats van als louter vermeerdering.

Uit deze verzochte financiële aristocratie ontstaat aan het einde van de eeuw de tak die buiten Duitsland zou worden overgeplaatst. De grootvader van James en Edward, Adolphe Goldschmidt, was een lid van deze welvarende kring die in de laatste decennia van de negentiende eeuw naar Engeland uitzweefde, waar de verengelsing van de naam tot Goldsmith symbolisch het overgaan van de ene identiteit naar de andere zou bezegelen.

De vader van de twee broers, Frank Goldsmith (Francis Bernhard Goldschmidt, 1878–1967), werd in Engeland geboren in deze familie van Frankfurtse herkomst die zich aan de overkant van het Kanaal had gevestigd. Zijn levensloop illustreert exemplarisch de assimilatie van de germaans-Britse joodse elite van de Belle Époque: diplomahouder, officier tijdens de Eerste Wereldoorlog, werd hij gekozen als conservatief parlementslid in het Westminsterparlement. Zijn betrokkenheid bij het openbare en militaire leven van zijn adoptievaderland manifesteert het verlangen, gedeeld door zovele geemancipeerde joodse families, om de natie die hen had ontvangen te dienen — een vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven aangenomen buiten het strikt communautaire kader.

Maar diezelfde levensloop onthult de kwetsbaarheid van assimilatie tegenover de opkomst van nationalismen. Zijn Duitse en joodse afkomst bezorgde hem tijdens de oorlog verdenkingen en vijandschap die hem uit het politieke leven verdreven. Deze ervaring van argwaan — de geïntegreerde Jood plotseling terugverwezen naar een vreemdheid waarvan hij dacht dat ze voorbij was — is een van de grote constanten van de joodse moderniteit, die de historiografie van vervolging uitvoerig heeft gedocumenteerd [Friedländer, 1997]. Frank Goldsmith wendde zich vervolgens tot de luxe-hotelbranche, vooral in Frankrijk, waar hij een keten van etablissementen deed floreren. Uit zijn huwelijk met een Franse, Marcelle Mouiller, werden Edward en daarna James geboren, op deze Franse bodem die de lignee haar authentiek anglo-Franse karakter geeft.

Het lot van de vader, heen en weer geslingerd tussen Engeland, het Duitsland van herkomst en Frankrijk, plaatst zijn zonen in een meervoudige, kosmopolitische identiteit, waarin het joodse lidmaatschap eerder een stille erfenis is dan een openlijk beleden praktijk. Deze discretie wist de herinnering niet uit: de twee broers zullen hun joodse en Frankfurtse wortels kennen en aanvaarden, ook al zal hun leven zich in een geheel ander register schrijven.

Geen geschiedenis van een Duitse Joodse familie uit de twintigste eeuw kan zich onttrekken aan de ramp. Als de tak der Goldsmith Duitsland al lang vóór 1933 had verlaten, bleef de lignage Goldschmidt die op het continent achterbleef, samen met het gehele Frankfurtse jodendom, gevangen in het tandwielwerk van roof en vernietiging. De jaren 1933–1939 zagen de methodische invoering van exclusionaire wetgeving die eerst de burgerrechten, beroepen en goederen van Duitse Joden trof [Friedländer, 1997].

Het lot van grote Joodse fortuin werd het onderwerp van onderhandelingen, losgelden en chantage waarvan de historiografie de ijskoude logica heeft aangetoond: emigratie zelf werd een handelswaar, en overleven een onderwerp van onderhandeling [Bauer, 1994]. De familie Goldschmidt-Rothschild, rijk en blootgesteld, kende de inbeslagname van haar verzamelingen en Frankfurtse paleizen. Wat de Anglo-Franse lignage door anticipatie was ontvlucht, ondergingen haar cousins die in Europa waren achtergebleven in zijn volle brutaliteit.

Deze nabijheid van de afgrond verleent aan de geschiedenis van de Goldsmith een ernst die hun wereldse succes niet kan verhullen. Zij verbindt hun enkelvoudig lot met het collectieve geheugen van Israël, dat van monumenten en namen die men weigert te vergeten [Young, 1993]. De deugd die hier voortkomt is geen daad, maar een eis: die van herinnering, van zakhor, die gebiedt de bewustzijn van behorend te hebben tot een vervolgde volk niet geheel door assimilatie te laten oplossen. Het feit zelf dat de twee broers hun Joodse afkomst nooit hebben verloochend — in een Europa waar zovelen voor stilte kozen — getuigt, in negatieve vorm, van deze minimale en toch essentiële trouw.

Sir James Michael Goldsmith (1933–1997) was during his lifetime one of the most flamboyant figures of European financial capitalism. Builder of the Cavenham Foods agribusiness group, audacious raider on British and American stock markets, he embodied an economic boldness inherited, in his own way, from the long merchant tradition of his Frankfurt ancestors. His relationship with money, offensive and creative, extended in an entirely secular mode that ancient Jewish conception of wealth as an acting force rather than as hoarded treasure.

In 1993, James Goldsmith made a radical turn: he abandoned the world of business to devote himself entirely to public action and political thought. This reversal was nothing like a retirement: it constituted on the contrary the most deliberate act of his entire career, that by which the power accumulated in finance converts into capital of intellectual and political influence. This man, who had built industrial empires, chose the pen and the tribune at the very moment when he could have been content to manage his fortune.

The same year, he founded the Referendum Party in Great Britain, a movement intended to call for a referendum on the place of the United Kingdom in European construction. Whatever assessments one may make of his theses, this act testifies to a deep conviction: that peoples must retain mastery of their collective destiny, and that public debate, contradictory, is worth more than the opaque decision of technocracies. Involvement in the life of the city — a virtue that his father had exercised on the benches of Westminster — resurfaces thus in the son, under a protesting and personal form.

James Goldsmith was also a man of the press, owner of titles and builder of opinion, which inscribes him in the modern Jewish tradition of an intelligence attentive to the power of words and to the circulation of ideas. His tumultuous private life, his contrasting fortunes and his taste for risk must not mask the coherence of a character: that of a man who always refused to submit to the conformism of his milieu. He died in July 1997, leaving the image of a maverick of capitalism and politics whose warnings were to resonate far beyond his death.

In 1994 publiceert James Goldsmith The Trap, een strijdessay waarvan de titel alleen al zijn ambitie uitdrukt: de val aanwijzen waarin westerse democratieën verzinken, voortgestuwd door de blinde logica van mondiale vrijhandelspolitiek en technologisch productivisme. Het werk, vertaald in meerdere talen, veroorzaakt schandaal: een miljardair die zelf geprofiteerd heeft van wereldmarktenen keert de argumenten van diezelfde logica tegen het systeem dat hem verrijkt heeft. Deze schijnbare paradox is precies wat zijn diagnose een uitzonderlijke kracht geeft.

De centrale these van The Trap steunt op een brute rekenkundige waarneming: de integratie in de mondiale economie van miljarden werknemers — in het bijzonder in Azië en in de voormalige geplande economieën van Oost-Europa na de ondergang van het communisme — creëert een looncompetitie die werknemers in ontwikkelde landen structureel niet kunnen bijbenen. Om concurrerend te blijven hebben bedrijven in Europa en Noord-Amerika geen ander keuze dan hun productie uit te besteden naar lageloongebieden, verdoemmende daarmee hun eigen bevolkingen tot onzekerheid of werkloosheid. Dit is, volgens Goldsmith, geen natuurlijke onvermijdelijkheid: het is het resultaat van een ideologische keuze die op misbruikende wijze als wetenschappelijke vanzelfsprekendheid wordt gepresenteerd.

Verder dan de vraag van salarissen slaat The Trap twee andere pijlers van het progressieve consensus van die tijd aan: industriële landbouw en kernenergie. Goldsmith ziet daarin dezelfde substitutiologica — die welke de complexiteit van het leven en de maatschappij vervangt door de mechanische rationaliteit van massaproductie. In al deze gebieden diagnosticeert hij wat hij een « inversie van waarden » noemt: in plaats van vooruitgang te meten naar menselijk welzijn en sociale stabiliteit, heeft de moderne industriële beschaving economische groei en technologische innovatie tot absolute doeleinden verheven, onafhankelijk van hun gevolgen voor gemeenschappen en individuen.

Het werk past zich aldus in een bredere reflectie in over wat een rechtvaardige samenleving betekent. Voor Goldsmith vormt maatschappelijke stabiliteit — het vermogen van gezinnen, gemeenschappen en naties om duurzame banden en levensvatbare leefwijzen in stand te houden — de hoogste waarde, waaraan economische imperatief ondergeschikt zouden moeten zijn en niet andersom. Deze hiërarchie van doeleinden is niet vreemd aan de joodse traditie: de Torah zelf maakt economische activiteit ondergeschikt aan vereisten van moraal en sociale orde, regelt lenen, loon, rust en zorg voor de ander door geboden die de logica van zuivere winst beperken. Hoewel Goldsmith deze afstamming in zijn geschriften niet uitdrukkelijk opeist, hervindt de structuur van zijn denken, via een seculiere en politieke weg, iets van deze bezorgdheid voor evenwicht tussen markt en menselijke waardigheid.

The Trap loste bij verschijning een voortdurend vuurgevecht uit van kritiek van orthodoxe economen en voorstanders van vrijhandelspolitiek, die het gebrek aan academische nauwkeurigheid, analytische simplisme en te binaire visie op internationale uitwisselingen verweten. Deze kritieken verhinderde het werk niet een aanzienlijk boekenverkoopcucces en duurzame invloed op het publieke debat te kennen, met name in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Achteraf bezien bleken verschillende van de trends die Goldsmith in 1994 aanduidt — de deindustrialisering van rijke landen, de stijging van loonongelijkheden, de crisis van middenklassen — inderdaad werkzaam in de volgende decennia, voedende een nabestaande receptie van het werk die vaak als « profetisch » wordt gekarakteriseerd.

Een jaar na The Trap publiceert Goldsmith The Response, een werk dat uitdrukkelijk is ontworpen om punt voor punt in te gaan op de bezwaren die zijn eerste essay had opgeroepen. Dit tweede boek getuigt van een constant karakter trait bij zijn auteur: het weigeren om polemiek zonder tegenspraak te laten, en het geloof dat ideologische debatten net zozeer een zaak van intellectuele weerstand zijn als van eerste persuasie.

The Response verdiept en systematiseert de stellingen van The Trap door deze explicieter rond drie assen te articuleren. De eerste is de kritiek op de GATT (Algemene Overeenkomst inzake Tarieven en Handel) en de Wereldhandelsorganisatie die haar opvolgt: Goldsmith betoogt dat universele handelsintegratie, in plaats van de gedeelde welvaart voort te brengen die haar voorstanders beloven, daarentegen werkloosheid en armoede in geïndustrialiseerde landen genereert, terwijl zij tegelijkertijd de landbouw- en ambachtelijke economieën van de derde wereld verwoesten, gedwongen zich aan te passen aan een productivistisch model dat hun traditionele sociale structuren vernietigt. Wereldwijd vrijhandelverkeer is in deze lezing een dubbel destructief mechanisme.

De tweede as is eerlijk gezegd politiek: Goldsmith stelt de democratische legitimiteit van supranationale instellingen — GATT, de Europese Unie in haar technocratische trajectory, internationale financiële organisaties — ter discussie op grond van het beginsel dat beslissingen die het dagelijks leven van burgers raken onder controle van de vertegenwoordigers die deze burgers hebben gekozen moeten blijven. Dit is geen verwerping van internationale samenwerking als zodanig, maar een bestrijding van de soevereiniteitsoverdracht zonder uitdrukkelijke toestemming van volkeren. De formule die hij in The Response ontwikkelt — tegenstellende volkssouvereiniteit tegen bureaucratische integratie, democratie tegen technocratie, volk tegen elites — anticipeert met verontrustende nauwkeurigheid op het lexicon van het politieke debat van de volgende decennia, tot in de discussies over Brexit.

De derde as is meer filosofisch van aard: Goldsmith articuleert hier een opvatting van natie en plaatselijke gemeenschap als onherleidbare ruimten van sociaal leven en collectieve identiteit. Tegen het liberale kosmopolitisme dat bijzondere verbondheden in een universele markt oplost, verdedigt hij de veelheid der samenlevingen en hun recht om hun eigen structuren te bewaren. Men vindt hier, getransponeerd in het vocabularium van hedendaagse politiek, dezelfde intuïtie die The Ecologist van zijn broer Edward animeerde: diversiteit — cultureel, sociaal, ecologisch — is een intrinsieke waarde, geen enkel obstakel voor efficiënte uniformering.

Critici van The Response wezen terecht op bepaalde zwakheden in de argumentatie: Goldsmiths opvatting van de natiestaat neigt ertoe vormen van soevereiniteit te idealiseren waarvan de historische werkelijkheid veel complexer is, en zijn voorstellen van economisch beleid blijven vaak geformuleerd in algemene termen die tegen nauwkeurig onderzoek slecht bestand zijn. Het blijft waar dat The Response, voor historici van het Europese politieke denken, een document van eerste belang vormt: het kristalliseert, halverwege de jaren negentig, een kritiek moment waarop de consensus ten gunste van liberale mondialisering begint te barsten, en waarop geïsoleerde stemmen — waaronder die van een miljardair die zich tot intellectueel dissident heeft omgeschoold — de termen van het debat schetsen die het Westerse politieke leven van de volgende decennia zou gaan structureren. Voor onderzoeken naar de ideologische wortels van rechts populisme, soevereinisme en de euroscepische beweging vormen Goldsmiths beide essays onmisbare primaire bronnen.

De oudste, Edward « Teddy » Goldsmith (1928–2009), volgde een radicaal tegengesteld pad dan dat van zijn financiële broer, en toch complementair in zijn ambitie om invloed uit te oefenen op de wereld. Oprichter in 1970 van het tijdschrift The Ecologist, was hij een van de pioniers van ecologisch denken in Europa, een vroege criticus van onbeperkte industriële groei en verdediger van traditionele samenlevingen, culturele diversiteit en balans tussen mens en natuur.

Dit denken, vaak als radicaal gekwalificeerd, resoneerde diep met bepaalde intuïties van het jodendom: het idee dat de Schepping aan de mens is toevertrouwd, niet aan zijn predatie; dat grond, wateren en levende wezens geen absolute goederen zijn; dat shabbat en het sabbatjaar op het hart van de Wet een grens aan arbeid en exploitatie vastleggen. Hoewel Edward Goldsmith zijn werk niet in religieuze termen heeft ontwikkeld, kan men in zijn verdediging van maat en intergenerationele verantwoordelijkheid een seculaire transponering van tikkoun olam, de « reparatie van de wereld » lezen. De zorg voor het kwetsbare, liefdadigheid uitgebreid naar toekomstige generaties en bedreigde gemeenschappen, vormen de voornaamste deugd van zijn werk.

De convergentie is treffend tussen de bezorgdheden van de oudste broer en die van de jongste broer in zijn twee essays: waar James Goldsmith in The Trap de vernietiging van menselijke gemeenschappen door de logica van de wereldwijde markt aankaart, had Edward al decennialang een parallelle kritiek op de vernietiging van ecosystemen en traditionele culturen door dezelfde industriële logica gearticuleerd. De twee broers redeneerden vanuit zeer verschillende intellectuele plaatsen — de ene vanuit handelszalen en politieke tribunes, de ander vanuit natuurwetenschappen en holistisch denken — maar hun diagnoses kwamen op één centraal punt samen: de voorrang van de stabiliteit van levende systemen — zowel biologisch als sociaal — op de eisen van groei en efficiëntie. Als broer van een man van geld was Edward Goldsmith dus het kritische geweten van de lignée, degene die de grondslagen zelf van de materiële welvaart waaraan zijn familie haar opkomst dankte, in vraag stelde.

Adolphe Goldschmidt (precieze data onbekend, actief in de tweede helft van de negentiende eeuw) — Grootvader van James en Edward Goldsmith, lid van de hoogste financiële jodenburgerij van Frankfurt afkomstig uit de tak Goldschmidt-Rothschild. Hij behoort tot de generatie van grote Duitse joodse families die zich in de laatste decennia van de negentiende eeuw naar Engeland verspreidden, bijdragend aan het ontstaan van een kosmopolitische joods-Britse elite. Zijn vestiging over het Kanaal bereidde het familiale voedingsbodem voor waarin Frank zou worden geboren, en vervolgens zijn twee zonen.

Frank Goldsmith (Francis Bernhard Goldschmidt, 1878–1967) — Geboren in Engeland uit een familie van Frankfurtse afkomst, belichaamt hij de figuur van de volledige emancipé van de Belle Époque: officier, vervolgens conservatief parlementslid in Westminster, voordat hij uit het politieke leven werd verdreven door het vermoeden dat zijn Duitse en joodse afkomst tijdens de Eerste Wereldoorlog opriep. Hij schakelde zich om naar de luxehotelbranche in Frankrijk, waar hij Marcelle Mouiller huwde. Vader van Edward en James, hij geeft aan zijn zonen een erfenis door van identitaire veelvoudigheid en betrokkenheid bij het openbare leven die hun respectieve levensbestemmingen zou tekenen.

Edward "Teddy" Goldsmith (1928–2009) — De oudste van de twee broers, afgestudeerd aan Oxford, hij richt in 1970 het tijdschrift The Ecologist op, dat een van de meest invloedrijke milieupublicaties van Europa zou worden. Auteur van onder meer A Blueprint for Survival (1972) en The Way: An Ecological World-View (1992), is hij een van de intellectuele architecten van het radicale Europese ecologisme. Zijn denken, dat de voorrang van levende systemen en de waarde van traditionele samenlevingen verdedigt tegen de logica van industrialisatie, resonneert met de kritiek die zijn broer James formuleert in The Trap en The Response, vanuit een onderscheidend politiek en economisch perspectief.

Sir James Michael Goldsmith (1933–1997) — Geboren in Parijs op 26 februari 1933, zoon van Frank en Marcelle Mouiller, James Goldsmith is een van de meest gedurfde financiers van de tweede helft van de twintigste eeuw. Oprichter van Cavenham Foods, voert hij in de jaren 1970 en 1980 een reeks beursovernamen uit op de Britse en Amerikaanse markten die hem fortuin en controverse opleveren. In 1993 verlaat hij de zakenwereld om zich toe te wijden aan politieke en intellectuele actie: hij publiceert The Trap (1994) en vervolgens The Response (1995), twee strijdessays tegen liberale globalisering en universeel vrijhandelsakkoord, en richt de Referendum Party op om een referendum te eisen over de plaats van het Verenigd Koninkrijk in de Europese Unie. Hij sterft in juli 1997 in Marbella, latend een intellectueel oeuvre waarvan de resonantie niet zou ophouden te groeien.

Van de Judengasse van Frankfurt tot de handelszalen van Londen, van rabbijnse registers uit de achttiende eeuw tot de politieke tribunes waar James Goldsmith de soevereiniteit van volkeren verdedigde tegen de technocratieën van de vrijhandelstandaard, doorloopt de lignée Goldsmith in enkele generaties de enorme baan van het moderne Europese judaïsme: de opsluiting, de emancipatie, het financieel succes, de assimilatie, de ballingschap voor de catastrofe, en de verspreiding in de grote seculiere zaaken van de hedendaagse wereld. Ze illustreert zowel wat integratie mogelijk heeft gemaakt als wat zij verloren heeft en wat zij aan stilte heeft opgelegd.

De twee essays uit de volwassenheid van James Goldsmith, The Trap en The Response, verdienen het om in dit lange perspectief gelezen te worden. Wanneer deze erfgenaam van de Goldschmidt-Rothschild van Frankfurt zich verzet tegen de ideologie van de universele markt, wanneer hij pleit voor de stabiliteit van gemeenschappen, voor het recht van volkeren om zichzelf te besturen, voor de ondergeschiktheid van het economische aan het sociale, doet hij misschien niet meer dan iets herontdekken van de diepe structuur van het joodse recht via een geheel seculiere weg en zeer verwijderd van enige religieuze naleving: dit geloof dat de economie ingekaderd moet worden door normen die haar transcenderen, dat de gemeenschap zich niet reduceert tot de som der individuele belangen, en dat de zwakke een bescherming verdient die de markt alleen nooit zal kunnen garanderen. Het is geen directe noch bewuste afstamming: het is een consonantie, en misschien is het voldoende opdat de historicus deze noteert.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het misschien het handelen in de wereld geordend naar een doel dat haar overstijgt dat deze lignée het best zal hebben uitgedrukt. Bij de Goldschmidt van Frankfurt ging commerciële rijkdom gepaard met de plicht van tsedaka; bij Frank Goldsmith diende fortuin het publieke engagement; bij James leidde financiële macht eerst tot beurstakken, vervolgens tot een intellectuele en politieke strijd voor de soevereiniteit van volkeren en de waardigheid van gemeenschappen; bij Edward, tenslotte, keerde dezelfde familiale energie zich tegen wangedrag en in zorg voor de Schepping. Geen van deze mannen was een wetgeleerde, en het verhaal zou hen niet kunnen verheffen tot de rang van rechtvaardigen die zij niet hebben nagestreefd. Maar allen deelden deze weigering van passiviteit, dit geloof dat men grip op het werkelijke heeft en verantwoordelijkheid tegenover het werkelijke — een verre maar herkenbare echo van de stem die, in Frankfurt, in de naam van een Wet die ouder was dan de rijken, de gerechtigheid sprak. Daarin bereikt het bijzondere lot der Goldsmith het collectieve geheugen van Israël, dit volk dat nooit heeft ingestemd met het geloof dat de wereld voltooid was.