Familie Goldschmidt

Voordat er banken en baronieën waren, was er de steeg. De Goldschmidt behoren tot die oude joodse kern van Frankfurt waarvan de herinnering teruggaat tot de Rijnlandse gemeenschappen van de late middeleeuwen, opgesloten in de Judengasse, deze « straat der Joden » waar het Duitse Heilige Roomse Rijk zijn inwoners van israelitisch geloof opsloot, onderworpen aan minutieuze regelingen en voortdurende fiscale druk. Het was daar, in deze nauwe ruimte waar men trouwde tussen buren — de Kann, de Rothschild, de Speyer, de Sichel —, dat de familienaam werd gesmeed.

De ashkenazische joodse naamtraditie stelt gaarne dat beroepsnamen, zoals Goldschmidt — de goudsmid —, oorspronkelijk een functie aanduidden voordat zij stollen tot erfelijke familienaam, vaak op het moment van de grote campagnes voor naamvastlegging die door staten aan het einde van de achttiende en negentiende eeuw werden opgelegd. De naam bewaart dus, als een indruk, de herinnering aan een ambacht van het kostbare dat in de financiën zijn moderne metamorfose zal vinden.

Deze ghettocultuur was niet alleen dwang: zij was ook de smeltkroes van een intens religieus en intellectueel leven. De gemeenschap van Frankfurt behoorde tot de meest geleerde van de Germaanse regio, waardin van een eisende talmudische geleerdheid en een piëteit gestructureerd door de halakha. Uit deze voedingsbodem zal in de negentiende eeuw voorkomen de generatie van de emancipatie — diegenen die, zoals Gershom Scholem wat betreft de Duitse joodheid heeft aangetoond, hun gehele verhouding tot de traditie opnieuw zouden moeten onderhandelen onder de druk van de intrede in de burgerlijke moderniteit [Gershom Scholem, Fidélité et Utopie, 1978, ref:1]. De kracht van deze lignée zal geweest zijn dat zij lange tijd wist vast te houden aan zowel de trouw aan de groep als de openheid naar de wereld.

De grondslag van de familiefortuin is Benedict Hayum Salomon Goldschmidt, geboren te Frankfurt aan de Main op 23 april 1798 en gestorven te Parijs op 7 mei 1873 [Goldschmidt Family Genealogy, RootsWeb]. Hij stichtte te Frankfurt het bankiers-huis B. H. Goldschmidt, dat één van de voornaamste financiële instellingen van de stad wordt naast de Rothschild en de Bethmann, en hij vervult de functies van consul van de groothertog van Toscane [en.wikipedia.org, Frank Adolphe Benedict Goldsmith ; Adolphe Goldschmidt].

Op 12 november 1820 trouwt hij Jeannette Kann, geboren op 4 december 1802 te Höchberg, dochter van Jacob Hirsch Kann — een verbintenis die de alliantie van twee dynastieën uit de Judengasse bezegelt [Goldschmidt Family Genealogy, RootsWeb]. Uit dit huis zal een nageslacht voortkomen dat zich van Frankfurt naar Parijs, Londen en Wenen zal verspreiden, wevend door geheel Europa een netwerk van filialen en huwelijksallianties.

De geschiedenis van Benedict Hayum Goldschmidt illustreert de grote beweging van economische emancipatie van het jodendom van Westeuropa: de toegang, naarmate de juridische barrières vielen, tot de financieringsambachten en internationale handel. Maar dit materiële succes kan alleen volledig worden begrepen wanneer het wordt gerelateerd aan een ethiek. De joodse traditie heeft economisch handelen nooit gescheiden van collectieve verantwoordelijkheid: rijkdom verplicht daarin, door de tsedaka — deze liefdadigheid die allereerst gerechtigheid is —, tot een plicht tegenover de gemeenschap. De grote joodse bankierhuizen van Frankfurt waren ook in hun eeuwse pijlers van het communautaire leven, financierend synagogen, scholen en liefdadigheidsinstellingen. Daarin neemt het huis B. H. Goldschmidt deel aan een deugd die Israël lange tijd heeft gedragen: die welke van welvaart geen doel maakt, maar een instrument in dienst van de groep en van de vreemde die wordt ontvangen.

De wijding van de lignée in de Europese financiële aristocratie neemt de vorm aan van een verbond dat spreekwoordelijk is geworden. De zoon van Benedict Hayum, Maximilien Benedict Hayum Goldschmidt, geboren in Parijs op 20 juni 1843, trouwt met een erfgenaam Rothschild; hem wordt toestemming gegeven om de naam van beide families aan te nemen en hij wordt baron von Goldschmidt-Rothschild, stellende te Frankfurt am Main op 18 februari 1940 [Goldschmidt Family Genealogy, RootsWeb]. Deze dubbele benaming alleen al vertelt het hele traject: van een huis in de Judengasse naar de meest prestigieuze der Joodse dynastieën, wier naam synoniem was geworden van de hogere Europese bankierszaken.

Een ander zoon, Adolphe Benedict Hayum Goldschmidt, geboren in Frankfurt in 1838, erft samen met zijn broers de familiebank. Hij trouwt met Alice Emma Moses Merton, dochter van Joseph Benjamin Moses, en vestigt zich definitief in Londen in 1895, waar hij op 6 april 1918 sterft, bezitter van meerdere miljoenen [en.wikipedia.org, Adolphe Goldschmidt ; Frank Adolphe Benedict Goldsmith]. Met hem slaat de lignée om naar Engeland, waar zij zich geleidelijk zal mengen — tot aan de verengelsing van de naam in Goldsmith — in de Britse samenleving.

Dit verhaal van verbonden en migraties is meer dan slechts een kroniek van fortuin. Het werpt licht op de manier waarop de grote Joodse families van het Westen, via huwelijken en circulatie tussen hoofdsteden, de cohesie van een verspreid volk hebben weten te handhaven. Zoals Yosef Hayim Yerushalmi eraan herinnert, heeft de Joodse transmissie zich altijd even goed gevoegd naar de herinnering aan lignages als naar het archief [Yosef Hayim Yerushalmi, Transmettre l'histoire juive, 2012, ref:12] : de Goldschmidts hebben, door hun naam in te graven in de burgerlijke registers van drie naties, op hun eigen manier dit werk van trouw aan een naam en een oorsprong volbracht. Het uiteindelijke lot van baron Maximilien, gestorven te Frankfurt in 1940 onder het nazi-regime, werpt evenwel op dit succes de schaduw van de naderende catastrofe.

De Engelse tak van de lignée, onder de verengelsde naam Goldsmid, voortgebracht een van de zuiverste helden van de Joodse emancipatie: Francis Henry Goldsmid (1808-1878). Hij trad in de geschiedenis binnen als de eerste Jood die werd toegelaten tot de Engelse Balie, brekend een van de beroepsverboden die Joden in Groot-Brittannië nog steeds trof in de eerste helft van de negentiende eeuw.

Deze daad was niet geïsoleerd: zij paste in een lange campagne, gevoerd door zijn familie evenals door hemzelf, voor burgerlijke en politieke gelijkheid van Britse Joden — toegang tot de beroepen, tot het Parlement, tot volledige burgerschap. De Goldsmids behoorden tot de grote architecten van deze geleidelijke emancipatie die, gedurende de gehele eeuw, een voor een de juridische onbekwaamheden deed verdwijnen.

Hier spreekt de lignée zich uit met glans een van de kardinale deugden van de traditie van Israël: de tsedek, de gerechtigheid, die gebiedt niet berusting in uitsluiting en van het recht een strijd te maken. De Joodse filosofie heeft altijd de Wet aan de grondslag van de politieke band gesteld, waarbij gerechtigheid daarin geen abstractie is maar een praktische eis van erkenning van de ander [Shmuel Trigano, Philosophie de la Loi, 1991, ref:8]. Door de deuren van de Balie te forceren, veroverde Francis Henry Goldsmid niet slechts een persoonlijk recht: hij opende een breuk voor allen die, na hem, volwaardig burgers wilden zijn zonder afstand te doen van hun identiteit. Zijn handelen zet voort, in het Victoriaanse Engeland, wat Léon Askénazi noemde de Joodse roeping om na te denken over en te hervormen de relatie van de traditie tot de hedendaagse wereld [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999, ref:4].

Aan het begin van de twintigste eeuw verlaat de lignée de handelsfactorij en de rechtszaal voor het laboratorium. Richard Benedict Goldschmidt, geboren in Frankfort aan de Main op 12 april 1878 in diezelfde joodse familie, gestorven in Berkeley (Californië) op 24 april 1958, was een van de grootste biologen van zijn tijd [en.wikipedia.org, Richard Goldschmidt ; biographs.org]. Opgeleid aan de universiteit van Heidelberg, leerling van Richard Hertwig en volgeling van Otto Bütschli, behoorde hij volgens wetenschapshistorici tot de eersten die de verworvenheden van genetica en embryologie samenbrachten in de ontwikkeling van evolutionistische ideeën [biographs.org].

Het corpus Zakhor bewaart het spoor van dit aanzienlijke werk. Eerst zijn pedagogische handboeken: het Zoologisches Taschenbuch für Studierende (1907) [corpus Zakhor 13f5cdaa-49c2-472b-ae60-c5d0410cf15a], vervolgens de opeenvolgende heruitgaven van zijn Einführung in die Vererbungswissenschaft — de « Inleiding tot de erfelijkheidswetenschappen » — in twintig lessen (1911) [corpus Zakhor 715a082a-217b-4c37-bc11-862e9b61c94d] en vervolgens tweeëntwintig lessen (1913) [corpus Zakhor 7dcc50bf-e038-4483-8505-fd11649ff0e9], bestemd voor studenten, artsen en veehouders. In 1914 verschijnt Die Urtiere, « De Protozoa: een inleiding tot de wetenschap van het leven » [corpus Zakhor efa24150-808e-467c-9c3e-ffa985a219f4]. Zijn eigenlijke wetenschappelijke werk bereikt zijn hoogtepunt in het Mechanismus und Physiologie der Geschlechtsbestimmung (1920) — het « Mechanisme en fysiologie van geslachtsbepaling » [corpus Zakhor 5aa7c529-f6f4-401a-b3ae-7641ef482f8e] —, voortkomend uit zijn beroemde onderzoeken naar de interseksualiteit van de zijdevlinder en de vlindermot (Lymantria dispar).

Het is in Amerika, waar hij uitweek om de nazi-vervolging te ontvluchten, dat zijn meest gedurfde boek verschijnt: The Material Basis of Evolution (1940) [corpus Zakhor f41f6764-9ee7-474f-8be7-f245b270fade]. Hierin verdedigt hij een concept van macroëvolutie door macromutaties, beroemd gebleven onder de naam van de hypothese van de « hoopvolle monsters » (hopeful monsters). Veel van zijn theorieën werden tijdens zijn leven verworpen, maar zij dwongen de wetenschappelijke gemeenschap ertoe de concepten die de genfunctie bepalen opnieuw te onderzoeken [Encyclopædia Britannica, Richard B. Goldschmidt]. Benoemd als professor aan het Kaiser-Wilhelm-Instituut in Berlijn, en vervolgens aan de universiteit van Californië in Berkeley, belichaamt hij de figuur van de joodse Duitse geleerde, verdreven door het nazisme en zijn werk opnieuw opbouwend in de ballingschap.

Richard Goldschmidt geeft de lignée aldus haar bijdrage aan wetenschappelijk kennen — die passie voor het verstaan van het werkelijke die de joodse traditie beschouwt als een manier om het Scheppen te eren. Zijn trouw aan minderheids hypothesen, zijn intellektuele moed tegenover consensus, spreken ook van een vruchtbare vorm van dissidentie. En zijn ballingschap in 1936 schrijft zijn naam in in de lange geschiedenis van het joodse woord, gedwongen tot stilte en vervolgens elders heroverd, waarvan André Neher de tragische grootsheid heeft onderzocht [André Neher, L'exil de la parole, 1970, ref:11].

Dutch Translation

De twintigste eeuw breekt de mooie continuïteit van generaties. Baron Maximilien von Goldschmidt-Rothschild sterft in februari 1940 in Frankfurt, in een Duitsland waar Joden, al waren zij baronnen en mecenassen, nu beroofd en bedreigd worden; zijn kunstcollecties zullen onder dwang worden verspreid. Richard Goldschmidt vlucht naar de Verenigde Staten. De Londense tak voltooit haar transformatie door zich te verengelsen: van Goldschmidt naar Goldsmid, vervolgens naar Goldsmith [en.wikipedia.org, Frank Adolphe Benedict Goldsmith].

Deze spreiding van namen — de constellation Goldschmid, Goldschmiedt, Goldschmitt, Goldsmid, Goldsmith, Goldszmit — is geen eenvoudig spellingstoeval. Het is de schrijfwijze van de diaspora zelf: elke variant markeert een overschreden grens, een aangenomen taal, een inspanning tot integratie, soms een deel van de identiteit dat werd verzwegen om te overleven. De familiale herinnering, van mond tot mond doorgegeven, en het koude archief der registers antwoorden elkaar hier: de eerste bewaart het herinnering aan één unieke Frankfurtse oorsprong, het tweede getuigt van de uiteenspatting in evenveel nationale lignees.

Dit hoofdstuk raakt een spanning die het hedendaagse Joodse denken blijvend heeft onderzocht: die van assimilatie en trouw. Isaiah Berlin heeft met finesse het dilemma van de geëmancipeerde Joden van het Westen beschreven, verscheurd tussen de wens om erbij te horen en de trouw aan hun oorsprong [Isaiah Berlin, Drie essays over de Joodse toestand, 1973, ref:7]. De Goldschmidt's bieden hiervan een exemplarische illustratie: een lignee die, om de Europese stad binnen te gaan, soms haar naam moest vervagen — zonder dat ooit het archief geheel de draad kon uitwissen die haar verbindt met de steeg van Frankfurt.

Van de Judengasse van Frankfurt naar de bankzalen van Parijs, van de rechtbanken van Londen naar de laboratoria van Berkeley, heeft de lineage Goldschmidt in drie of vier generaties de volledige omvang van het moderne joodse avontuur doorlopen: de emancipatie, het succes, het vorstelijk bondgenootschap, de bijdrage aan kennis, vervolgens vervolging en ballingschap. Zijn ambachtsliedenaam, uitgewerkt in een tiental varianten, draagt het spoor van al deze overgangen.

Moest men, onder allen, de deugd benoemen die deze familie het best zou hebben uitgedrukt, het zou zonder twijfel die van de overwinningsgerechtigheid zijn — dit geloof, het meest glansrijk belichaamd door Francis Henry Goldsmid die de deuren van de Engelse Advocatuur openbrak, dat recht wordt verworven en dat gelijkheid wordt betwist. Rond haar stralen twee zusterdeugen uit: de economische actie van Benedict Hayum Goldschmidt en zijn zonen, begrepen in de joodse traditie als een verantwoordelijkheid jegens de gemeenschap, en de bijdrage aan wetenschappelijke kennis van Richard Goldschmidt, die zelfs tot de materie van het leven zelf vroeg stelde.

Hierin was het huis Goldschmidt niet alleen een dynastie; het nam deel aan een collectief geheugen van Israël, dat van een volk dat, verspreid, overal van gerechtigheid, studie en zorg voor de stad de instrumenten van zijn trouw heeft gemaakt. Zoals Maurice-Ruben Hayoun schreef, berust de vitaliteit van het joodse denken op dit vermogen om, van het ene land naar het andere, dezelfde erfenis van waarden over te dragen [Maurice-Ruben Hayoun, La philosophie juive, 2023, ref:6]. Het Grote Boek der Goldschmidt is hiervan een getuigenis: die van een naam die, van taal en oever veranderend, nooit helemaal is opgehouden goud en gerechtigheid uit te spreken.