Familie Ziri

Uitleg van de naam

Bij de oorsprong van de naam staat een historische figuur die volkomen is geverifieerd door middeleeuwse kronieken: Ziri ibn Manad (gestorven circa 971), aanvoerder van de confederatie der Sanhadja, een van de drie grote takken van de Berberische bevolking van de Maghreb naast de Zénètes en de Masmouda. De Sanhadja bezetten een uitgestrekt territorium dat zich uitstrekte van de Algerijnse hoogvlaktes tot de Saharische grenzen, en de bergen van Titteri in de Tellian Atlas vormden een van hun oude centra. Uit deze geografische regio ontleent de naam Ziri zijn verankering, zoals wordt herhaald in de aantekening van Laredo, die hem expliciet verbindt aan de Sanhadja van de bergen van Titteri [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

Ziri ibn Manad onderscheidde zich in dienst van de Fatimiden, de ismaëlitische sjiitische dynastie die destijds over Ifriqiya heerste. Als beloning voor zijn trouw, en met name voor zijn doorslaggevende rol tegen de grote kharijitische opstand van Abou Yazid (de « man met de ezel ») in de jaren 940, ontving hij het bestuur over uitgestrekte gebieden van de centrale Maghreb. In deze context stichtte en versterkte hij verschillende sterke punten die bedoeld waren om het Sanhadjische gezag in de regio te vestigen: de onomastische referentienaantekening geeft aan dat hij Algiers, Médéa en Miliana versterkte [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. De stichting van Achir, zijn hoofdstad in Titteri, liet duurzaam sporen na in het middeleeuwse politieke landschap van Algerije.

Zijn zoon, Bologhine ibn Ziri (Buluggîn ibn Zîrî), zette het vaderwerk voort en wordt in de historiografische traditie beschouwd als de hersteller van Algiers (al-Djazaïr), evenals van Médéa en Miliana — steden waarvan de stedelijke bloei aan het huis Ziride wordt toegeschreven. Uit deze geslachtslijn ontstonden twee grote dynastieën: de Zirides van Ifriqiya (die van Kairouan en later Mahdia tot de twaalfde eeuw regeerden) en hun neven de Hammadiden van de centrale Maghreb (gevestigd in de Qal'a der Banou Hammad en later in Bougie). Een tak van dezelfde stam, de Zirides van Granada, regeerde een taifa-koninkrijk in al-Andalus in de elfde eeuw.

Precies in de Ziridische Andalusië kruist de Joodse geschiedenis voor het eerst op verblindende wijze de naam der Ziri: de vizier Samuel ibn Naghrela (Shmuel ha-Naguid), dichter, grammaticus en Joodse militaire leider, oefende macht uit namens de Ziridische emirs van Granada, en zijn zoon Jozef volgde hem in deze functie op. Deze ruim gedocumenteerde episode illustreert de graad van integratie die Joden konden bereiken in de machtstructuren der Zirides, en vormt de historische achtergrond die de latere aanname van de naam door Joodse families begrijpelijk maakt [Stillman, The Jews of Arab Lands].

Hoe werd de naam van een Berberse aanvoerder en dynastiestichter een Joodse familienaam? De vraag raakt de kern van de mechanismen van de Noord-Afrikaanse onomastiek, waar de grens tussen gemeenschappen niet ondoordringbaar was en namen van de ene groep naar de andere circuleerden. Het werk van Joseph Toledano herinnert eraan dat een aanzienlijk deel van de familienamen van de Joden van Noord-Afrika van Berberse oorsprong is, wat een weerspiegeling vormt van de ouderdom van de Joodse vestiging in het pre-islamitische Maghreb en het bestaan van Berberse stammen die joods waren of van Joods-spraakende Berbers [Toledano, Une histoire de familles].

Verschillende hypothesen, alle voorzichtig van aard, kunnen worden gesteld om de overdracht van de naam Ziri aan Joodse families te verklaren. De eerste, en de meest algemeen aanvaarde door onomastici, is die van de ontlening aan het Berberse substraat: Joden die in contact met of binnen Sanhadjische groepen leefden, zouden deze naam hebben gedragen als merkteken van regionale of tribale identiteit, zonder dat dit een rechtstreekse afstamming van het vorstenhuis zou aanduiden [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord]. De naam zou dan minder een geslacht aanduiden dan een gemeenschappelijk grondgebied en een gemeenschappelijke taal.

Een tweede interpretatie, die zich situeert op het snijvlak van herinnering en archief, ziet in de naam de herinnering aan bescherming of patronage. In het middeleeuwse Maghreb was het niet ongebruikelijk dat Joodse gemeenschappen onder het gezag van een Berberse heer de naam van deze heer aannahmen, hetzij uit dankbaarheid, hetzij omdat zij aangeduid werden met verwijzing naar hun beschermer. De Joods-Ziridische symbiose die door de Naghrela van Granada wordt geïllustreerd, geeft aan deze hypothese een werkelijke historische waarschijnlijkheid, zelfs als geen enkel document een rechtstreekse documentaire continuïteit tussen het Ziridische huis en de Joodse dragers van de naam stelt [Stillman, The Jews of Arab Lands].

Maurice Eisenbeth had in zijn baanbrekende demografische en onomastische studie van de Joden van Noord-Afrika al de aandacht gevestigd op deze laag van Berberse namen die aanwezig zijn in de gemeenschappen van Algerije, waarvan de oorsprong verwijst naar tijden voorafgaand aan de komst van de Joden die in 1492 uit Spanje waren verbannen [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord]. De naam Ziri behoort tot deze inheemse laag, bekend als Toshavim (« inheemse bewoners », in tegenstelling tot de Megorashim, de verbannen), die de oude Maghrebijnse families onderscheidt van de nieuwe Sefardische nieuwkomers.

Men moet zich hier voor achtloze genealogische reconstructie wachten: stellen dat een Joodse familie Ziri zou afstammen van Ziri ibn Manad behoort tot de legende, niet tot de geschiedenis. Wat men met zekerheid kan vaststellen, is de afstamming van de naam, niet die van het bloed. De familienaam bewaart het spoor van een wereld — die van de middeleeuwse Sanhadja — waar Joden en Berbers dezelfde ruimte deelden, en het is deze herinnering, overgebracht via de naam, die al haar waarde uitmaakt.

Om de plausibiliteit van een joods familienaam van Sanhadjische oorsprong te begrijpen, moet men teruggrepen naar de voedingsbodem waarin deze kon ontstaan: het Berberjudaïsme van de centrale Maghreb, een van de oudste en meest ondergedocumenteerde takken van het wereldwijde jodendom. De joodse gemeenschappen van Noord-Afrika gaan volgens wetenschappelijke bronnen terug tot de Oudheid — ze waren al aanwezig sinds de Punische en Romeinse periode langs de kust en verbreidden zich geleidelijk naar het binnenland, voortdringend naar bergmassieve en Saharaanse grensgebieden [Stillman, The Jews of Arab Lands].

In deze regio's liep het onderscheid tussen Joden en Berberen niet parallel aan een duidelijke etnische grens: men trof er Berbersprekende Joden aan, volledig geïntegreerd in de stammenstructuren, alsmede, volgens bepaalde tradities gerapporteerd door middeleeuwse Arabische kroniekschrijvers zoals Ibn Khaldoun, Berberstammen die het jodendom hadden aangenomen vóór de Islamitische verovering. De legendarische figuur van de Kahina, krijgskoning van de Aurès die in de 7de eeuw de Arabische voortgang weerstond en die de traditie als joods vorstelt, concentreert deze herinnering aan een Berberjudaïsme dat aan de islam voorafging — een verhaal dat meer tot het domein van de Herinnering dan van de vastgestelde Geschiedenis behoort, maar waarvan de doorzettingskracht iets zegt over de diepte van de joodse verankering in de Berberse wereld.

Het was in deze centrale Maghreb — dezelfde die werd gedomineerd door de Sanhadja van Ziri ibn Manad — dat zich oude joodse gemeenschappen verschuilden, in Tlemcen, in Achir, in het Titteri en langs de karavaneroutes die de Tell met de Sahara verbonden. Het jodendom van deze regio's was een jodendom van mondelinge overlevering, van de heilige ter plaatse (tsaddiq), van de Berberse taal vermengd met liturgisch Hebreeuws. De familienamen droegen daar het kenmerk van het landschap en de stammen, en zowel de onomastiek van Eisenbeth als die van Toledano inventariseren talrijke Algerijnse familienamen met duidelijk Berberse kenmerken [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord] [Toledano, Une histoire de familles].

De naam Ziri past natuurlijk in dit landschap. Dat hij voornamelijk, volgens Marokkaanse documentatie, in het gebied van de westelijke Maghreb wordt genoemd, sluit een meer oostelijke oorsprong niet uit, want de verplaatsing van joodse bevolking tussen Algerije en Marokko was in de loop van de Middeleeuwen en de moderne tijd constant, of het nu ging om handelsmigraties, vluchten voor de Almohade vervolgingen van de 12de eeuw, of de dwalingen van gemeenschappen naar gelang van de politieke onrusten [Deshen, Les Gens du Mellah].

De aanwezigheid van de naam Ziri in de Marokkaanse documentatie, zoals vastgesteld door Abraham Laredo, nodigt uit om de westelijke trajectorie van de lignage [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc] te volgen. Marokko was van de Middeleeuwen tot in de hedendaagse tijd een groot ontvangstcentrum voor Maghrebijnse joodse gemeenschappen, en zijn mellahs — joodse wijken in de grote keizerlijke steden Fès, Marrakech, Meknès en Rabat-Salé — verwelkomden families van uiteenlopende afkomst: inheemse berberofone, uit Spanje verdrevenen, en migranten uit het naburige Algerije.

Het voorkoloniale joods leven in Marokko, zoals Shlomo Deshen het heeft gereconstrueerd, was georganiseerd rond de gemeenschap (qehilla), haar instellingen, haar rabbijnse tribunalen en haar solidariteiten tegenover een precaire juridische status van dhimmi [Deshen, Les Gens du Mellah]. In dit kader speelden familienamen een essentiële sociale en juridische rol: zij identificeerden families in notariële akten (chetarot), huwelijkscontracten (ketubbot) en gemeentelijke registers. Het is door deze documenten — veel meer dan door dynastieke kronieken — dat namen als Ziri zich voortplanten en sporen achterlaten in het archief.

De Marokkaanse inburgering van families met namen van Algerijnse of oostelijk-Berberse oorsprong wordt verklaard door verschillende migratiegolven. De Almohadische druk in de twaalfde eeuw, die de beschermde status van Joden en Christenen afschaft, veroorzaakte massale verplaatsingen naar het westen en naar het Oosten. Later trokken politieke instabiliteit in de centrale Maghreb, hongersnoden en epidemieën, en in de moderne tijd handelskansen verbonden aan Atlantische havens joodse families uit Algerije naar Marokko. Historici van het hedendaagse Marokkaanse jodendom, zoals Robert Assaraf en Mohammed Kenbib, hebben deze gemeenschappen aan de vooravond en tijdens de koloniale periode beschreven, wat de rijkdom en diversiteit van hun bevolking aantoonde [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc] [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc].

De naam Ziri, voor zover vastgesteld in de Marokkaanse onomastiek, getuigt van dit vermogen van Marokko om familienamen uit de gehele Maghrebijnse ruimte te integreren en te bewaren. Het werd een naam onder duizenden die in naslaginstrumenten worden vermeld, bescheiden maar drager van een geografisch geheugen: dat van de hoogvlakten van Titteri en de Sanhadja, van oost naar west vervoerd door de eeuwenlange beweging van mannen.

Op zuiver linguïstisch vlak behoort de naam Ziri tot een coherente verzameling van Berberse antroponiemen waarvan de onomastici de contouren hebben bepaald. De eerste betekenis, vastgesteld door verschillende autoriteiten, verwijst naar het idee van maanhelderheid — Ziri duidt in bepaalde dialecten het maanlicht aan — wat de naam verbindt met de grote familie van Berberse voornamen die naar sterren en licht verwijzen [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord]. Andere interpretaties brengen het in verband met wortels die naar plantage of zaad verwijzen, frequent in de Noord-Afrikaanse toponiemie. Deze polysemie is karakteristiek voor oude Berberse namen, waarvan de eerste betekenis vaak is vervaagd ten gunste van louter identificatiewaarde.

De grafische vormen waaronder de naam in bronnen verschijnt, variëren naar gelang van Latijnse, Arabische of Hebreeuwse transcripties: Ziri, Zîrî, Ziry, soms Zir of afgeleide suffixvormen. Deze grafische instabiliteit, gemeenschappelijk voor de gehele Judeo-Magrebijnse onomastiek vóór de administratieve vastlegging van achternamen in de koloniale periode, bemoeilijkt de identificatie van naamdragers in oude registers, waar dezelfde naam zich volgens het schrift van de schrijver onder verschillende spellingen kon voordoen.

Op het vlak van onomastische verwantschap vertoont Ziri verwantschap met een hele sterrenhemel van Noord-Afrikaanse joodse namen van Berberse oorsprong, die de naslagwerken van Toledano en Eisenbeth inventariseren en classificeren: stammenamen, plaatsnamen, namen die naar kwaliteiten of natuurelementen verwijzen [Toledano, Une histoire de familles] [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord]. De eigenaardigheid van Ziri ligt in zijn homonymie met een heersende dynastie, een kenmerk dat hij deelt met enkele andere Magrebijnse achternamen afkomstig van namen van aanvoerders of vorstelijke geslachten. Deze homonymie heeft in de familiale herinnering soms voedsel gegeven aan verhalen van prestigieuze afstamming — verhalen die tot de overgeleverde traditie behoren en die de geschiedschrijver met de vereiste voorzichtigheid moet ondergaan.

Voor Tunesië, waar de joodse onomastiek diepgaand is bestudeerd door Paul Sebag, vormen de namen van Berberse oorsprong eveneens een identificeerbare laag, onderscheiden van de Sefardische en Livornese toevoegingen; dit bevestigt dat de Berberse component van de joodse onomastiek een pan-Magrebijns fenomeen is, en niet alleen Marokko eigen [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie]. De naam Ziri, door zijn Sanhadjaanse wortel, illustreert voorbeeldig deze continentale dimensie van de Noord-Afrikaanse joodse identiteit.

De geschiedenis van de Ziri-lignée, evenals die van het gehele jodendom van Noord-Afrika, ondergingen in de twintigste eeuw een beslissende omwenteling. De koloniale periode, gevolgd door de onafhankelijkheidsbewegingen, transformeerden de levensvoorwaarden van de gemeenschappen radicaal. In Marokko heeft de historiografie van Robert Assaraf en Mohammed Kenbib de spanningen en herstructureringen aangetoond die de betrekkingen tussen Joden en moslims in de negentiende en twintigste eeuw markeerden, van het protectoraat tot de jaren van onafhankelijkheid [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc] [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc].

Het episode van het Vichy-regime en de Tweede Wereldoorlog vormde een bijzondere beproeving. Robert Assaraf documenteerde met name de houding van sultan Mohammed V tegenover de antijoodse maatregelen, in een werk dat een referentie is geworden voor deze donkere periode waarin de status van Marokkaanse Joden werd bedreigd door antisemitische wetgeving [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy]. Voor jodensgezinnen uit Marokko — en dus waarschijnlijk ook voor degenen die de naam Ziri droegen — markeerden deze jaren het begin van een periode van onzekerheid die aan de grote uittochten voorafging.

Vanaf de jaren 1950 en 1960 verlieten de overgrote meerderheid van de Joden uit Noord-Afrika hun landen van herkomst voor Israël, Frankrijk, Canada en andere bestemmingen van de diaspora. Deze beweging, één van de massaalste uit de moderne joodse geschiedenis, verspreide duizendjarige gemeenschappen en, met hen, de achternamen die zij droegen. De naam Ziri volgde deze nieuwe wegen: overgebracht buiten de Maghreb, werd het een naam van de diaspora, bewaard als een erfenis en een teken van verbondenheid met het herinnering van het judeo-Noord-Afrikaanse volk.

In deze nieuwe context kreeg de achternaam een aanvullende functie: die van herinnering. Voor generaties geboren in ballingschap werd de naam Ziri — evenals zovele andere Maghrebijnse namen — de dunne draad die verbond met een verdwenen wereld, die van de Marokkaanse mellahs en, nog verder weg, van de hoge Sanhadja-plateaus. De Sefardische en Noord-Afrikaanse genealogie, vandaag gedragen door talrijke instellingen en geleerde verenigingen, stelt zich juist tot doel deze lignées te reconstrueren en de betekenis van namen terug te geven, tegen de vergetelheid van de ballingschap. De naam leeft zo voort, niet langer als tribale aanduiding, maar als erfgoed.

Aan het einde van deze reis onthult de Ziri-lignée zich als een verdichting, in één enkele naam, van de hele diepte van de Noord-Afrikaanse Joodse geschiedenis. Aan haar wortel staat een historisch figuur van eerste rang: Ziri ibn Manad, sanhadjische leider van de bergen van Titteri, grondlegger van een vorstelijke lignée die Algiers, Médéa en Miliana versterkte en aanleiding gaf tot de Ziridische en Hammadische dynastieën [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. Dat deze naam een Joodse familienaam is geworden, getuigt van de oudheid en intensiteit van de Joods-Berberse symbiose in Centraal- en West-Maghreb.

De historicus moet hier twee vereisten samen houden. Enerzijds erkennen wat het archief vaststelt: de Berberse en sanhadjische wortel van de naam, zijn plaats in de autochtone laag van de Joodse naamkunde, zijn aanwezigheid in Marokkaanse documentatie [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord] [Toledano, Une histoire de familles]. Anderzijds weerstaan aan de verleiding van de legendarische afstamming: niets rechtvaardigt de bewering van een directe afstamming tussen het vorstelijke huis der Ziriden en de Joodse families die de naam dragen. Wat wordt overgedragen, is niet het bloed van een dynastie, maar de herinnering aan een gedeeld grondgebied en een gedeelde taal.

Dit is de les van de Ziri-lignée: een bescheiden naam die duizend jaar geschiedenis in zich draagt — de middeleeuwse Sanhadja, de Joods-Andalusische symbiose van de Naghrela's van Granada, de mellahs van Marokko, de beroering van de 20e eeuw en de diasporische verspreiding. In deze naam lezen we zowel de oudste worteling als de meest recente ballingschap. Het bewaren en bestuderen ervan is het eren van de lange Joodse aanwezigheid in het hart van de Berberse wereld, en het teruggeven aan toekomstige generaties van de rijkdom van een identiteit die noch de eeuwen noch de ballingschap hebben uitgewist.