Familie Zabali

De meest solide basis voor de Zabali-lineage ligt in de analyse van haar naam. Abraham Isaac Laredo, in zijn meesterwerk over de onomastiek van de Joden van Marokko, plaatst Zabali en verwante vormen onder de patroniemen van toponymische oorsprong, afgeleid van het Arabische jebli, « bergbewoner » [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. De Semitische wortel j-b-l — die men terugvindt in het Hebreeuwse gebul (grens, limiet) en in het Arabische jebel (berg) — plaatst deze naam meteen in het register van reliëf en territoriaal grens.

De variatie tussen Jebli, Djebali, Zabali of Zebali vloeit voort uit de meervoudige transcripties waaraan deze namen werden onderworpen. De overgang van de Arabische medeklinker jîm naar een « z » of « dj » in Latijnse schrijfwijzen is het gevolg van de gewoonten van Spaanse, Franse en Portugese scribes die deze patroniemen volgens hun eigen gehoor noteerden, zonder vaste norm. Volgens Joseph Toledano werd de spelling van Noord-Afrikaanse Joodse namen nooit gestandaardiseerd vóór het koloniaal burgerlijk register, zodat dezelfde familiale stam onder verschillende grafische vormen kon voorkomen, afhankelijk van de stad, het tijdperk en de opsteller van de akte [Toledano, Une histoire de familles, 1999].

De onomastische procedure zelf is perfect gedocumenteerd voor het gehele Maghreb. Paul Sebag, die de namen van de Joden van Tunesië bestudeerde, toonde aan hoezeer patroniemen gebouwd op een adjectief van oorsprong — de « X-i » van betrekking, afgeleid van een plaats — een belangrijke categorie van Joods-Maghrebijnse namen vormden, waarbij het individu aan zijn werkelijke of veronderstelde herkomst werd aangeduid [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, 2002]. De naam Zabali behoort zonder enige twijfel tot deze familie van formaties: het is geen beroepsnaam, geen naam van toewijding, geen fysieke bijnaam, maar wel een geografische identiteitskaart, die van de bergbewoner.

Men dient te benadrukken dat deze betekenis niets anecdotisch heeft. In het traditionele Marokko structureerde het onderscheid tussen vlaktelanden (Ahl el-Wta) en bergbewoners (Ahl el-Jebel) de sociale representaties, de verbindingen en de circulaties. De naam van de bergbewoner dragen betekende, in de stedelijke mellah, als erfgenaam van een rurale, ruw en vroom wereld worden waargenomen, tegelijk dicht bij en onderscheiden van de Sefaradische stedelijke cultuur. Deze dualiteit doortrekt de gehele geschiedenis van de lineage.

Om de Zabali-lignée te begrijpen, moet je de wereld herstellen die haar naam heeft voortgebracht: die van de Joodse gemeenschappen in de bergachtige regio's van Marokko. In tegenstelling tot een hardnekkig beeld dat het Marokkaanse jodendom zou reduceren tot de grote keizerlijke steden, leefde een belangrijk deel van de Joodse bevolking verspreid in de massieve bergketens — zowel in het Jbala-gebied, in het noorden, tussen Tétouan en Chefchaouen, als in de valleien van de Hoge en Anti-Atlas, in het zuiden.

Volgens Shlomo Deshen werd de voorkoloniale Marokkaanse Joodse maatschappij diep gekenmerkt door deze territoriale verspreiding, met talrijke kleine gemeenschappen die in direct contact leefden met Berberische en Arabischsprekende stammen, vaak onder banden van bescherming (sekhkha of lokale dhimma) die met bergwoners en Moslimnotabelen waren aangegaan [Deshen, Les Gens du Mellah, 1991]. Deze bergbewonende Joden oefenden ambachten uit die onmisbaar waren voor de plattelandseconomie: smeden, goudsmeden, colporteurs, leerlooiers, rondtrekkende handelaren die de wekelijkse souks verbonden. Hun mobiliteit was de voorwaarde voor hun overleven en de oorsprong zelf van achternamen als Zabali.

De geschiedenis van de betrekkingen tussen Joden en Moslims in deze regio's werd gekenmerkt door dagelijkse nabijheid en gelijkertijd kwetsbaarheid. Mohammed Kenbib heeft geanalyseerd hoe deze randgemeenschappen in de 19de en 20ste eeuw bijzonder werden blootgesteld aan onrust, willekeurige handelingen en onveiligheid in perioden van anarchie voorafgaand aan het protectoraat, terwijl zij in normale tijden profiteren van oude lokale solidariteiten [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994]. Een familie als de Zabali zal, als de naam juist is, dit bergachtige bestaan hebben gekend: vroom, mobiel, aan de grens van de stammenwereld en de Joodse gemeenschapswereld.

De band tussen deze Joden van de hoogten en volkspopulaire heiligheid verdient opmerking. Marokko-joods is het land van de hiloulot, deze bedevaarten naar grafmonumenten van heiligen (tsaddiqim) verspreid tot in de meest afgelegen valleien van de Atlas. Volgens onderzoeken naar Marokkaanse bedevaarten bevinden veel van deze vereerde heiligdommen zich juist op bergachtige of plattelandslocaties, wat getuigt van de ouderdom en vitaliteit van het jodendom in het platteland en de bergketens [MoroccanJews.org, Pèlerinages au Maroc, 2024]. De berg was dus niet alleen een plaats van economische beperking: zij was ook een heilige ruimte, geweven uit religieuze herinnering.

De familienaam Zabali, als naam van de « bergbewoner », krijgt zijn volledige betekenis pas in de beweging die zijn dragers uit de bergen voert. Een naam van geografische oorsprong bevriest immers pas dan wanneer het gezin de plaats verlaat die het heeft genoemd: zolang men in de bergen blijft, is men niet « de bergbewoner ». Het is in de vlakte, in de stad, dat men el-jebli wordt, degene die van daarboven komt.

Deze dynamiek van afdaling naar stedelijke centra is goed geattesteerd voor het gehele Marokkaanse jodendom. Robert Assaraf heeft de lange concentratiebeweging van Joden naar grote steden beschreven — Fès, Meknès, Casablanca, Rabat, Marrakech — gedurende de negentiende en vooral de twintigste eeuw, onder invloed van economische veranderingen, plattelandsonveiligheid en de aantrekkingskracht van stedelijke kansen [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. Het is waarschijnlijk dat dragers van de naam Zabali aan deze binnenlandse uittocht hebben deelgenomen, brengend in de stedelijke mellahs het merk van hun bergachtergrond ingeschreven in hun familienaam zelf.

In het noorden vormt de regio Tétouan een natuurlijke aantrekkingspol voor Joden uit de bergen van het land Jbala. Sarah Leibovici heeft in haar kroniek van de Joden van Tétouan de rijkdom van deze noordelijke sefardische gemeenschap gedocumenteerd, haar instellingen, haar families en haar circulaties met het bergachtige achterland en met de andere kusten van de Middellandse Zee [Leibovici, Chronique des Juifs de Tétouan, 1984]. Een familie afgedaald van de hoogtepunten naar Tétouan zou daar de cultuur hakitía hebben ontmoet, dit judeo-Spaans van Noord-Marokko, en zou zich geleidelijk hebben opgeslost in de stedelijke sefardische samenleving, terwijl zij door haar naam het spoor van haar herkomst bewaarde.

Deze hypothese van een stijgende traject — van berg naar stad, van rurale wereld naar gelettered wereld — blijft voor de lijn Zabali in het bijzonder eerder van waarschijnlijke dan van gedocumenteerde orde. We formuleren haar als een aannemelijke reconstructie, ondersteund door de regelmatigheden die het onderzoek voor het gehele Marokkaanse jodendom heeft vastgesteld, en niet als een feit geattesteerd door een bepaald document.

Een lineage wordt eerder overgedragen via taal, rituelen en verhalen dan via bloed. De Zabali, als bergbewoners die stadsbewoners zijn geworden, zouden zich op het kruispunt van twee culturele universa van het Marokkaanse judaïsme hebben bevonden: dat van de Arabischsprekende gemeenschappen van het binnenland en dat van de Hispanofone Sefaradi's van het noorden.

Het Marokkaanse judaïsme heeft een rijke judeo-Arabische literatuur voortgebracht — poëzie, gezangen (qsidas), commentaren, vertalingen van het heilige corpus. Joseph Chetrit heeft aangetoond hoezeer deze creatie, vaak mondeling en populair, de concrete ervaring van gemeenschappen uitdrukte, ook die van landelijke en bergachtige regio's, waarbij het liturgische Hebreeuws werd gemengd met de dagelijkse Arabische dialecten [Chetrit, Judeo-Arabic Literature, 2007]. Een familie van bergachtige afkomst zou drager van deze judeo-Arabische cultuur zijn geweest, bestaande uit devotie, spreekwoorden en melodieën die van generatie op generatie werden doorgegeven.

Dit is waar de familiale mémoire en het archief elkaar beantwoorden — of opzoeken. De mondelinge traditie van Marokkaanse families bewaart gaarne de herinnering aan een oorsprong, een beroep, een beschermheilige of een dorp waarvan men zou afstammen. Voor een naam als Zabali convergeren de overgedragen traditie en de geleerdheid etymologie: beide wijzen op de berg als bakermat. Deze convergentie betreft de doorsnijding, waarbij het familiernarratief (« we komen uit de bergen ») en de onomastische analyse (Zabali = jebli = bergbewoner) elkaar wederzijds bevestigen, zonder dat het ene strikt reduceerbaar is tot het ander.

Toch moet men de nodige voorzichtigheid bewaren: een naam van afkomst kan zich met de eeuwen van zijn betekenis losmaken. Volgens Toledano gebeurt het dat een toponymisch patroniem lang nabestaat nadat de familie elk concrete verband met de plaats van herkomst heeft verloren, en een zuivere identitaire erfenis wordt waarvan men soms de oorspronkelijke betekenis niet kent [Toledano, Une histoire de familles, 1999]. De naam Zabali is tegenwoordig dus tegelijkertijd een herinnering aan een berg en een teken van trouw aan een lineage, onafhankelijk van enig werkelijk verblijf in de bergmassief.

De twintigste eeuw schokte en ontmantelde grotendeels de wereld die het geslacht Zabali had voortgebracht en genoemd. Het Franse protectoraat (1912), de Tweede Wereldoorlog, de oprichting van de Staat Israël (1948) en de onafhankelijkheid van Marokko (1956) transformeerden in enkele decennia een oude, gewortelde gemeenschap in een diaspora verspreid over Israël, Frankrijk, Canada, Spanje en Latijns-Amerika.

Het Vichy-episode was in dit opzicht een doorslaggevende en paradoxale beproeving. Robert Assaraf heeft aangetoond hoe de Joden van Marokko onder het Vichy-regime door antisemitische uitsluitingswetgeving werden getroffen, terwijl zij in zekere mate profiteerden van de terughoudendheid van sultan Mohammed V ten aanzien van de meest schandelijke maatregelen gericht op zijn Joodse onderdanen [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997]. Joodse Marokkaanse families, waar zij ook waren gevestigd — grote steden of bergdorpen — ervoeren toen de kwetsbaarheid van hun positie.

Na de oorlog kwam het grote vertrek. Volgens Robert Assaraf leidde de massale emigratie van de Joden van Marokko, vanaf het einde van de jaren 1940 en vooral in de jaren 1950 en 1960, tot een geleidelijke ontvolking van de mellahs, zowel in de steden als op het platteland, waardoor een gemeenschap van enkele honderdduizenden zielen tot enkele duizenden personen werd gereduceerd aan de omslag van de eeuw [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. De bergachtige gemeenschappen, de meest geïsoleerde en kwetsbaarste, waren vaak onder de eerste die zich verspreidden, stellende namen als Zabali mee naar nieuwe horizons.

In deze verspreiding veranderde de familienaam een laatste keer van status. Van aanduiding van concreet geografische herkomst werd het een geheugennaam: gedragen in Jeruzalem, Parijs of Montreal, Zabali verwees niet langer naar een bewoonde berg, maar naar een erfde identiteit, naar een verbinding met het verloren Marokko en naar de lange geschiedenis van de Joden van de bergmassiva. Norman Stillman heeft onderstreept hoezeer de twintigste-eeuwse ballingschap voor de Joden van Islamitische landen de oorspronkelijke familienamen in identiteitsrelikwieën transformeerde, waardevol juist omdat zij de herinnering aan een ondergegane wereld bewaarden [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979].

De genealogische lijn Zabali biedt, door haar naam zelf, een samenvatting van de geschiedenis van de Joden van Marokko. Wat het archief met zekerheid vaststelt, is de betekenis van de patroniem: Zabali, van het Arabische jebli, duidt de bergbewoner aan, de man van de hoogten [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. Rond deze vaste kern stelt het onderzoek ons in staat, met een redelijk geloofwaardigheidsniveau, een waarschijnlijke loopbaan te reconstrueren: een oorsprong in de Joodse gemeenschappen van de Marokkaanse bergen, een daling naar stedelijke steden en mellah's, een inbedding in de Joods-Arabische en Sefardische culturen, vervolgens de diasporadispersie van de twintigste eeuw.

Het is belangrijk eraan herinneren, in alle historische eerlijkheid, dat de documenten die rechtstreeks aan deze bepaalde stam zijn verbonden, ontbreken in het geraadpleegde corpus: de hier nagevervolgen geschiedenis voort uit de gevestigde onomastiek en de grote regelmatigheden die in de Marokkaanse Joodse geschiedenis zijn gedocumenteerd, voorzichtig toegepast op het geval Zabali. De convergentie tussen de betekenis van de naam en wat men weet van het jodendom in de bergen maakt waarschijnlijke reconstructie mogelijk, geen zekerheid over individuen.

Het wezenlijke blijft: een naam die van generatie op generatie de herinnering aan een Marokkaanse berg heeft gedragen. Of zij vandaag in Israël, Frankrijk of elders leven, de dragers van de naam Zabali zijn erfgenamen van deze Joden van de hoogten — vroom, mobiel, geworteld in het reliëf van een land dat zij zowel hebben gevormd als dat hen heeft benoemd. De bergbewoner behoudt, waar hij ook gaat, de berg in zijn naam.