Familie Yiftah ha-Gil'adi

De bijbelse tekst opent het verhaal van Yiftah met een notatie van zeldzame brutaliteit, die meteen zijn conditie vastlegt. Volgens het Boek der Rechters was Yiftah de Galaadiet een dappere held, maar hij was zoon van een prostituee, en het was Galaad die Yiftah had voortgebracht. De lignée begint dus met een breuk: de vader, naamgever van het grondgebied zelf, geeft geboorte door maar niet legitimititeit. Toen de zonen van de wettige echtgenote opgroeiden, verdreven zij Yiftah en ontzegden hem elke erfenis in het vaderlijk huis, onder het voorwendsel dat hij de zoon van een ander vrouw was.

Deze bannissement is paradoxaal de basis van de stature van het personage. Verbannen naar het land Tob, verzamelt Yiftah daar mannen zonder reputatie om zich heen, en wordt leider van een troep. De traditie van Israël heeft deze oorsprong nooit verborgen: zij heeft ervan integendeel een herhalend motief van haar geheugen gemaakt, dat van de uitverkorene uit de marges. Yiftah sluit zich aldus aan bij de lange reeks van bijbelse figuren die door geboorte of rang lijken te zijn uitgesloten — de jongere voorgetrokken boven de oudere, de herder die koning werd — en die de overtuiging belichamen, diep ingeworteld in het joodse denken, dat de waarde van een man niet aan zijn geboorte wordt gemeten maar aan zijn daden.

Het is hier dat zich een eerste deugd aftekent die door de lignée wordt gedragen: die van de zorg voor de vreemde en de verstotene. De man die zijn broeders uit de gemeenschap hebben verdreven, wordt degene tot wie de gemeenschap zich in gevaar wendt. De omkering is opzettelijk in het verhaal: diezelfden die hem hebben verdreven komen hem zoeken. Het geheugen van Israël schrijft in deze omkering een les in die zij niet zal ophouden te overdenken, van het verhaal van Jozef die door zijn broeders is verkocht tot de herhaalde geboden van de Thora over het lot van de ger, de inwoonde vreemde: degene die men heeft verworpen, kan degene zijn door wie het heil komt. De verbannene van Galaad wordt, op zijn manier, de getuige van een gerechtigheid die de uitsluiting herstelt.

De politieke situatie in Galaad haast de terugkeer van Yiftah. Gezicht in het aangezicht van de Ammoniëtische bedreiging reizen de oudsten van Galaad naar het land van Tob om degene terug te halen die zij hadden verbannen, en stellen hem voor hun leider te worden. De onderhandeling die volgt vormt een van de meest opmerkelijke passages van het verhaal, want zij onthult bij Yiftah een politieke intelligentie en juridische nauwkeurigheid die in tegenspraak staan met het beeld van een eenvoudige bendeleider.

Yiftah volstaat zich niet met aanvaarding: hij eist een plechtige verbintenis. Hij herinnert de oudsten eraan dat zij hem hadden gehaat en verdreven, en vraagt hen waarom zij in nood tot hem terugkeren. Hij verkrijgt van hen een eed afgelegd voor de Heer te Mitzpé, waardoor het gegeven woord tot een heilige daad wordt verheven, gewaarborgd door de goddelijke aanwezigheid en bezegeld in de plaats van het Galaadische heiligdom zelf. Deze eis vertaalt een verheven opvatting van de Wet en het verbond: de macht wordt niet genomen, zij wordt onderhandeld; het gezag berust op een wederzijdse en afdwingbare verbintenis, niet op kracht alleen.

Deze scène plaatst de geslachtslijn van Yiftah in een centraal inzicht van het Joodse denken: dat van de verbondslust (berit) als grondslag van de sociale en politieke band. De Galaadische leider transponeert naar tribaal niveau de logica van de wederzijdse verbintenis bezegeld door het woord, welke de gehele relatie van Israël tot zijn God en tot de mensen structureert. Door te weigeren ondankbaren te dienen die zich niet op hun beurt zouden verbinden, stelt Yiftah vast dat zelfs collectief heil niet ontslaat van rechtvaardigheid in relaties. Het huis geboren uit willekeurige uitsluiting eist, om zich op te heffen, een duidelijk uitgesproken recht.

Alvorens te vechten spreekt Yiftach. Het verhaal geeft hem een lang diplomatiek betoog dat gericht is aan de koning van de Ammonieten, waarin hij een historisch en juridisch betoog van verrassende densiteit ontvouwt. Hij betwist de territoriale claim van de Ammonieten door Israëls route vanaf de uittocht uit Egypte na te tekenen, stellende dat Israël noch het land van Moab noch dat van Ammon had veroverd, maar het grondgebied van Sihon, koning der Amorieten, had veroverd, die eerst was aangevallen.

Dit betoog verdient evenveel aandacht van de historicus als van de gelovige. Het veronderstelt een nauwkeurige herinnering aan de tradities van de Uittocht en de verovering, en het betoogt in het recht: de legitimiteit van het bezit berust op de manier waarop het land was verworven, niet enkel op kracht. Yiftach roept daarin zelfs een treffend principe aan, door zijn tegenstander te verzoeken te bezitten wat zijn god Kemosh hem gegeven heeft, zoals Israël bezit wat zijn God hem gegeven heeft. De formule, enigszins verwarrend, getuigt ervan dat men in elk geval de wil had om de oorlog op een recht te gronden dat door de tegenstander zelf erkend kon worden.

Hier is de samenhang tussen Herinnering en Historie vruchtbaar. Hedendaagse archeologisch en historisch onderzoek nodigt uit tot voorzichtigheid met betrekking tot de feitelijke werkelijkheid van deze gebeurtenissen: het Richterenboekverhaal, ver na het beschreven tijdperk van vorm voorzien, weerspiegelt evenzeer de bezorgdheden van de schrijvers der latere koninkrijken als de werkelijke omstandigheden van een Transjordanië in de IJzertijd. Maar deze voorzichtigheid neemt niets weg aan de morele draagwijdte van de tekst. Door aan Yiftach de zorg toe te schrijven de oorlog door middel van recht en geschiedenis eerder dan door blinde ambitie te rechtvaardigen, geeft de traditie van Israël uitdrukking aan een ethiek van de verhouding tot oorlog: de strijd is slechts legitiem na het falen van het woord, en hij moet zich voor God kunnen uitspreken. De oorlogvoerder is allereerst een man die betoogt.

Het is op de drempel van de overwinning dat het drama zich ontvouwt dat de herinnering van dit huis heeft bepaald. Volgens het verhaal deed Jiftach een gelofte aan de Heer: als de Ammoniten hem zouden worden uitgeleverd, zou hij in brandoffer brengen wat het eerst uit de deuren van zijn huis naar buiten zou komen bij zijn triomfantelijke terugkeer. De oorlog valt hem gunstig uit; maar bij zijn terugkeer is het zijn dochter die hem tegemoet komt, dansend op het geluid van tamboerijnen — zij, zijn enig kind, zonder andere zoon noch dochter.

De tekst verhult noch de verscheuring van de vader noch de grootheid van de dochter. Jiftach scheurt zijn kleren, bevangen door het besef van het onherstelbare. De jonge vrouw stemt toe: zij vraagt slechts uitstel van twee maanden om, samen met haar vriendinnen, haar maagdelijkheid op de bergen te bepleinzen. Na afloop van deze termijn vervult Jiftach zijn gelofte. Uit deze daad ontstaat een gewoonte die door de tekst zelf wordt vermeld: elk jaar trokken de dochters van Israël vier dagen lang uit om te rouwen om de dochter van Jiftach de Galaadiet.

Het is door deze herinnering dat de geslacht zich voortzet, niet door bloed maar door herinnering. Het vleselijk nageslacht stierf met het enige kind uit; maar een collectief vrouwelijk geheugen neemt het over, van generatie op generatie doorgegeven door de dochters van Israël. De joodse traditie heeft van deze naamloze figuur een constant meditatie-object gemaakt: het slachtoffer van de eed wordt bewaarster van een waardigheid die contrasteert met de blindheid van de vadelijke eed. In het lucide toestemmen van de jonge vrouw heeft de herinnering van Israël een vorm van vroomheid en moed herkend die die van haar vader overtreft.

De rabbijnse traditie heeft de gelofte van Yiftah niet zonder antwoord gelaten. Ver van hem te excuseren, hebben de wijzen er een schoolvoorbeeld van gemaakt van onwetendheid en hoogmoed, juist omdat zo'n eed nooit uitgevoerd had mogen worden. Volgens de joodse wet, zoals ontwikkeld in de rabbijnse literatuur, kan een gelofte die tegen de Torah ingaat — en menselijk offer is de uitstekende gruwel, formeel verboden — niet bindend zijn en kon door een wijze of door de hogepriester worden ontbonden. De overdracht van deze bezinning, eerst mondeling en daarna tekstueel, illustreert hoe Israël zijn eigen verhalen voortdurend heeft herwerkt om er halakha uit af te leiden.

De middeleeuwse commentatoren hebben dit debat krachtig voortgezet. Een goed gevestigde exegetische traditie, vooral gedragen door bepaalde grammatici en commentatoren, heeft zelfs betoogd dat de dochter niet ter dood werd gebracht maar zich wijdde aan een leven van afzondering en eeuwige maagdelijkheid — een lezing die steunt op de herhaalde vermelding van haar maagdelijkheid en op de dubbelzinnige formulering van de gelofte. Anderen, zich stellende op de letterlijke betekenis, zagen hierin een werkelijk offer en een schandaal. Deze verscheidenheid van interpretaties is geen zwakte: zij is het kenmerk van een traditie die weigert de betekenis af te sluiten en die van de moeilijke tekst een permanente studieplaats maakt.

Uit dit hoofdstuk komt één van de diepste deugden naar voren die de herinnering van Israël aan deze lignage verbindt, hoewel bij wijze van contrast: de prioriteit van het leven boven de gelofte, en de plicht te weten. De wijzen verwijten Yiftah dat hij niet heeft geweten, of niet heeft willen trachten, bij de autoriteiten van zijn tijd advies in te winnen over hoe zich van zijn gelofte te bevrijden. Zijn schuld bestaat niet in het doen van een gelofte, maar in het volharden in onwetendheid; en het is deze les — dat vroom zijn zonder talmudische kennis tot misdaad kan leiden — die de traditie uit zijn tragedie heeft geëxtraheerd. De lignage van Yiftah wordt aldus, in het collectieve geheugen, zowel een waarschuwing als een voorbeeld.

De geschiedenis van Yiftah eindigt niet met het huiselijk drama. Het Boek der Richteren vermeldt een laatste episode, waarin de redder van de Gileadieten een ander Israëlische stam tegemoet treedt: de mannen van Efraïm, ontevreden dat zij niet waren opgeroepen voor de strijd tegen Ammon, steken de Jordaan over om hem de oorlog te verklaren. Yiftah verslaat hen, en daarna bemeesteren de Gileadieten zich van de doorwaadplaten van de Jordaan.

Uit deze confrontatie heeft het geheugen zich één van de meest beroemde woorden van de Bijbel herinnerd. Om de vluchtelingen uit Efraïm te herkennen, vroegen de Gileadieten hen het woord shibboleth uit te spreken; niet in staat om het geluid correct uit te spreken, zeiden de Efraïmieten sibboleth en verrieden zichzelf, wat volgens het verslag het leven kostte aan twee en veertig duizend van hen. Het tekst preciseert tenslotte dat Yiftah Israël gedurende zes jaren richtte, toen stierf en begraven werd in een van de steden van Gilead.

Deze episode sluit het portret af met een donkere en lucide noot. Dezelfde man die in staat was het recht tegen de buitenlandse vijand in te stellen, wordt het instrument van een slachting tussen broeders, en het linguïstische wachtwoord — eerste vermelding van een discriminerend gebruik van het spreken om het nabije van het andere te onderscheiden — kerft in het geheugen een waarschuwing tegen burgeroorlog. De kortheid van zijn rechterschap, zes jaren, en zijn anonieme begrafenis in « een van de steden van Gilead » zeggen de maat van een lot dat geen dynastie stichtte. De geslachtslijn sterft uit zoals zij was begonnen: in Gilead, aan de grenzen, zonder continuïteit. Maar het geheugen van Israël, door het getal der doden en zelfs het zwijgen van het graf te bewaren, uit nog altijd een deugd — die van de waarheid zonder schoonheidfoutjes, die weigert haar helden mooier te maken en hun schaduwen met hun verdiensten overdraagt.

Aan het einde van deze weg openbaart de lignée van Yiftah ha-Gil'adi zich minder als een afstamming dan als een samenvatting van de toestand van Israël in de tijd der Richteren: een volk zonder koning, onder druk van zijn buren, gered door onvolmaakte mannen die God in de nood oproept. Van onwettige geboorte tot anoniem graf, via het verbond van Mitzpé, het diplomatieke pleidooi, de noodlottige gelofte en de broederkrijg van de shibboleth, alles in dit verhaal weigert heldhaftige vereenvoudiging.

Wat deze lignée boven alle deugden het best tot uitdrukking heeft gebracht, moet met nauwkeurigheid genoemd worden: het is de aanvaarde waarheid van het verhaal, deze eerlijkheid van het geheugen dat noch de vernederende oorsprong, noch de schuld, noch het tussen broeders vergoten bloed uitwist. Waar andere tradities de figuur van de bevrijder zouden hebben gladgestreken, heeft het geheugen van Israël Yiftah in zijn volledige tegenspraak behouden — dapper en blind, rechtvaardig tegenover de vijand en noodlottig tegenover de zijnen en tegenover zijn eigen dochter. En het is juist in de rabbijnse weigering zijn gelofte te rechtvaardigen, in de stelling dat leven en kennis voorrang geven boven de verkeerd afgelegd eed, dat deze lignée de hoogste der waarden dient: die van een geleerdheid verlichte vroomheid, die weet dat God vrezen nooit betekent bang zijn om na te denken.

Zo is het huis van Yiftah, gesloten op een dochter zonder nageslacht, niet uitgestorven. Het leeft voort in de jaarlijkse klacht van de dochters van Israël, in de oneindige debatten van de commentatoren, en in de waarschuwing die het aan alle generaties richt: dat onbezonnen ijver kan vernietigen wat men het meest liefheeft. Dit is het geheugen dat Gilad aan Israël heeft nagelaten, en dat Israël heeft geweigerd te vergeten.