Familie Yirmeyahou

Het boek dat de naam van Yirmeyahou draagt, opent met een korte maar betekenisvolle genealogie: hij wordt voorgesteld als zoon van Hilkia, onder de priesters die in Anatot woonden, in het land van Benjamin. Deze lokalisering is allerminst willekeurig. De talmudische traditie en een lange rabbijnse interpretatie verbinden de priesters van Anatot met het huis van Evyatar (Abiathar), opperpriester die door koning Salomo uit de dienst in Jeruzalem werd verwijderd en naar zijn landen in Anatot werd teruggezonden, precies omdat hij Adonias tegen Salomo had gesteund tijdens de opvolging van David.

Ook al blijft deze verbinding eerder een traditionele interpretatie dan een strikt vastgesteld feit, het werpt licht op de bijzondere positie van de lijn. Afstammen van Evyatar betekende behoren tot een gedegradeerde priesterlijke tak, op afstand gehouden van de Tempel, dragend in erfenis het geheugen van een oude schande die terugging tot het huis van Eli, in Silo. De familie van Yirmeyahou is dus niet die van de priesters die het centraalste ritueel in Jeruzalem volbrengen, maar die van een provinciaal priesterschap, gemarginaliseerd, waarvan de trouw zich voedt met een zekere kritische afstand tot de centrale religieuze macht.

Uit deze marge wordt een essentiële deugd van de lijn geboren: individuele bescheidenheid verbonden met vrijheid van spraak. De profeet protesteert bij zijn roeping tegen zijn jeugd en onbekwaamheid om te spreken, alvorens een missie te aanvaarden die hem tegen de koningen, priesters en valse profeten van zijn tijd zal stellen. Deze spanning tussen bescheidenheid en profetisch durf schrijft de lijn vanaf het begin in in een eigenlijke Israëlische traditie: die waarin spirituele autoriteit niet uit rang voortkomt maar uit waarheid die op persoonlijke kosten wordt gesproken. Veel van de figuren die het judaïsme tot zijn meesters maakte — van de periode van de Tweede Tempel tot de rabbijnse academies — zullen deze houding van eisende spraak geboren uit afstand tot de machthebbers opnieuw aannemen. Lawrence H. Schiffman traceert in From Text to Tradition precies hoe de profetische en priesterlijke erfenis van het einde van de Eerste Tempel werd hergeïnterpreteerd door het judaïsme van de Tweede Tempel en het rabbijnse judaïsme.

Het openbare leven van Yirmeyahou situeert zich in een periode waarvan het historische raamwerk vandaag stevig verankerd is door onderzoek, waarin de bijbeltekst, de Babylonische archieven en de archeologie elkaar kruisen. Hij oefent zijn bediening uit in de laatste decennia van het koninkrijk Juda, onder de heersing van Josias, Joïaqim, Joïakin en Sédécias, tot aan de vernietiging van Jeruzalem door de legers van Nabuchodonosor II in 587-586 vóór de gemeenschappelijke jaartelling.

Het hart van zijn boodschap is een waarschuwing: de ruïne van de Tempel en de stad is niet de nederlaag van Israëls God, maar het gevolg van de ontrouw van het volk en maatschappelijke onrechtvaardigheid. Yirmeyahou geeft aan de kaak de onderdrukking van de arme, de vreemde, de wees en de weduwe; hij veroordeelt een cultus die formalistisch is geworden, los van dagelijkse rechtvaardigheid. Daarin geeft de lignée uiting aan een van de kardinale waarden van de Israëlische traditie: de overtuiging dat authentieke vroomheid onafscheidelijk is van rechtvaardigheid (tsedeq) en zorg voor de zwakke. De profeet gaat zover dat hij onderwerping aan Babylonië adviseert, een standpunt dat hem ervan beschuldigt verrader te zijn, in hechtenis te worden genomen, in een put te worden geworpen, met de dood bedreigd.

Deze bijzondere verhouding tot de oorlog verdient aandacht: tegen de oorlogsgezinde partij van Jeruzalem pleit Yirmeyahou niet uit lafheid maar uit helderheid, weigerende dat « vrede » te noemen wat geen vrede is. Zijn trouw brengt hem ertoe onpopulaire waarheid te verkiezen boven de troost van nationale leugens. Het moderne onderzoek, dat de chronologie van de Nieuw-Babylonische campagnes en het lot van Juda nauwkeurig heeft gereconstrueerd, bevestigt de politieke juistheid van deze diagnose. Het werk van Schiffman situeert de vernietiging van de Eerste Tempel als het keerpunt waaruit het judaïsme zijn verhouding tot God buiten het heiligdom opnieuw moest uitvinden — een beweging die het woord van Yirmeyahou precies had voorzien.

Geen enkele geestelijke lignage wordt zonder voorboden doorgegeven. Naast Yirmeyahou staat een beslissende figuur: Baroukh ben Neria, zijn schrijver en trouwe metgezel. Het bijbelboek verhaalt dat de profeet, verhinderd naar de Tempel te gaan, zijn orakels aan Baroukh dicteerde, die ze op een rol vastlegde en vervolgens openbaar voorlas — een rol die koning Joïaqim stuk voor stuk verbrandde, waardoor Baroukh gedwongen werd een tweede rol te schrijven, aangevuld met meer tekst.

Dit verhaal, aan de grens van geschiedenis en geheugen, heeft aanzienlijke betekenis. Het maakt Baroukh tot de prototype van de schrijver (sofer) die het woord redt door het in geschrift vast te leggen, op het moment dat de levende stem tot zwijgen wordt gebracht. De lignage van Yirmeyahou drukt hier een van de meest karakteristieke deugden van het judaïsme uit: de gehechtheid aan tekst, aan geschreven kennis, aan trouwe overdracht van het ontvangen woord. De rabbijnse traditie zal Baroukh eren als een meester, en bepaalde stromingen zullen hem een onderwijs toekennen dat tot Ezra werd doorgegeven.

Uit deze samenwerking ontstaat ook een zogenaamde 'baruchische' literatuur die in het hellenistische tijdperk en in miljarden van de diaspora tot bloei zou komen: deuterokanonieke boeken en apocalypsen onder de naam van Baruch, getuigend van de vruchtbaarheid van het geheugen van de lignage ver voorbij de dood van haar stichters. John J. Collins analyseert in Between Athens and Jerusalem hoe de figuren en geschriften uit de tijd van de Eerste Tempel opnieuw werden toegeëigend door het hellenistische judaïsme van de diaspora om de joodse identiteit ver van het land Israël te begrijpen. Aldus opent het gebaar van de schrijver, die een rol van koninklijke vlammen redt, een lange keten van overdracht waar het geschrevene tot draagbare vaderland wordt.

Op de hoogte van het bericht dat aan de linnage wordt toegeschreven, staat een belofte die de eeuwen zal doorspannen: die van een « Nieuw Verbond » dat God met Israël zal sluiten, niet langer gegraveerd op stenen tafelen, maar geschreven inwendig, in het hart van een ieder. Dit woord, uitgesproken terwijl alles instortte, bewerkstelligt een beslissende omkering: uit de aankondiging van de catastrofe trekt het de hoop op een verinnerlijking van de Wet.

Men moet de theologische durf van dit idee peilen. De halakha, de opvatting van de joodse Wet, wordt hierin niet afgeschaft maar verdiept: zij gaat van de uiterlijke voorschrift tot de intieme instemming, zonder ooit op te houden Wet te zijn. De linnage van Yirmeyahou brengt aldus aan het joods denken een van zijn meest vruchtbare inzichten — dat van een religie van het hart die het innerlijk niet tegenover de naleving stelt maar beide verenigt. Deze belofte zal zowel de joodse spiritualiteit van berouw en terugkeer (techouva) voeden als, later, de herinterpretaties van andere tradities.

In dezelfde beweging zendt Yirmeyahou aan de ballingen van Babylonië een brief die beroemd zal blijven: hij gebiedt hun huizen te bouwen, tuinen te planten, gezinnen te stichten, en de vrede van de stad waar zij verbannen zijn te zoeken, want in haar vrede zal hun vrede zijn. Dit onderwijs vormt een ethiek van de diaspora: in ballingschap leven zonder jezelf te verraden, betrokken zijn bij het collectieve leven van de gaststad terwijl je de hoop op terugkeer levend houdt. Collins toont aan hoezeer deze manier van in de diaspora wonen — deelnemen aan de omringende samenleving zonder je identiteit op te lossen — het joodse bestaan in de hellenistische wereld blijvend structureerde. De linnage drukt hier een relatie tot de vreemdeling en de stad uit die een van de grote deugden van het collectieve geheugen van Israël zal worden.

De laatste fase die de traditie aan het leven van Yirmeyahou toekent, voert hem naar Egypte. Na de moord op Guedalia, gouverneur aangesteld door Babylon, sleept een groep vluchtende Judeeërs de profeet en zijn schrijver met geweld mee naar Egypte, naar Taphnès. Daar, volgens het bijbels verslag, blijft Yirmeyahou profeteren tegen het afgodendienst van de verbannen gemeenschap; de traditie zal later berichten dat hij daar stierf, terwijl sommige legendes zelfs spreken van een steninging door zijn landgenoten.

Dit Egyptische eindpunt plaatst de lignée in de oudste matrix van de joodse diaspora, die van de Nijl, die een buitengewone bestemming zou kennen. Joseph Mélèze-Modrzejewski traceert in Les Juifs d'Égypte. De Ramsès II à Hadrien de lange joodse aanwezigheid aan de oevers van de Nijl, van de oudste vestigingen tot in de romeinse periode. De aanwezigheid van Judeeërs in Taphnès en elders in Egypte al in de 6de eeuw voor onze jaartelling prefigureert de bloei van de grote gemeenschap van Alexandrië en Olifantis, waar het Egyptisch judaïsme instellingen, synagogen en vertalingen ontwikkelde.

Het is in dit verlengde dat men moet begrijpen de gehechtheid van de lignée aan de synagoge als plaats van samenkomst, gebed en studie in vreemd land. Donald D. Binder bestudeert in Into the Temple Courts het ontstaan en de functie van synagogen tijdens de periode van de Tweede Tempel, instellingen die het joodse leven buiten het heiligdom van Jeruzalem mogelijk maakten. De ondergang van de Tempel die Yirmeyahou aankondigde, had deze uitvinding noodzakelijk gemaakt; het ballingschap dat hij in Egypte deelde, was een van de eerste terreinen ervan. Zo incarneert de lignée zelfs in haar laatste ballingschap de trouw aan het woord en de zorg voor de verstrooide gemeenschap.

De naam Yirmeyahou behoort niet alleen tot het bijbelse verleden: hij heeft de joodse herinnering door de eeuwen heen doorstroomd. Flavius Josephus, joodse historicus van de eerste eeuw, kende de profeet een vooraanstaande plaats toe in zijn verslag van het einde van Juda, en zag daarin de waarachtige voorverkondiger van de ramp. Per Bilde analyseert in zijn studie over Flavius Josephus tussen Jeruzalem en Rome, hoe de historicus de bijbelse figuren opnieuw bewerkte voor een Grieks-Romeins publiek, terwijl hij trouw bleef aan het joodse erfgoed. De figuur van de profeet der naties vond daar een nieuwe resonantie, op het moment dat de Tweede Tempel zelf onder Rome in elkaar stortte.

In de daaropvolgende eeuwen bleef de naam Yirmeyahou — in zijn hebreeuwse, Arabische en volkstalige vormen — levend in de diasporagemeenschappen, met name de Sefaradische en Noord-Afrikaanse, waar de joodse naamgeving de herinnering aan de profeten bewaarde. Joseph Toledano documenteert in Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord de blijvend bestaan en transformaties van bijbelse namen binnen de judeo-maghrebijnse gemeenschappen. De taal zelf droeg het spoor hiervan: Moshe Bar-Asher toont in zijn studie over het hebreeuwse onderdeel van het Judeo-Arabisch uit Algerije aan, hoe het hebreeuwse lexicale en onomastische erfgoed zich handhaafde in het joodse spraakgebruik van Noord-Afrika.

De geschiedenis van deze gemeenschappen werd ook gekenmerkt door beproeving. Simcha Goldin werpt in zijn werk over gedwongen bekeerlingen in het christelijke Europa licht op de mechanismen van trouw en weerstelling waarmee families hun identiteit bewaarden ondanks dwang. De herinnering aan de profeet die een in de harten geschreven Verbond had beloofd, bood deze clandestiene bekeerlingen een spirituele hulpbron: het vertrouwen dat geen externe vervolging een trouw die innerlijk was geworden, kon uitwissen. De hedendaagse genealogische documentatie — zoals die door Sefaradische familieplatformen wordt verzameld — zet dit herinneringswerk vandaag voort, en verbindt levende namen met hun oude wortels. En tot in de twintigste eeuw bewaarde het Egyptische judaïsme, verre erfgenaam van de diaspora aan de Nijl waar de profeet misschien stierf, deze lange geschiedenis levend. Maurice Mizrahi reconstrueert in L'Égypte et ses Juifs het vervlogen tijdperk van deze gemeenschap in de negentiende en twintigste eeuw.

Wat moet ervan onthouden, onder alles, van de lignage van Yirmeyahou ? Voortkomend uit een provinciaal en in ongenade gevallen priesterdom, heeft zij geen dynastie noch fortuin nagelaten, maar een woord — en dit woord heeft de verwoesting van de Tempel, de ballingschap van Babylonië, de deportatie naar Egypte en de lange eeuwen van de diaspora zonder ooit te doven doorstaan. Haar hoogste deugd is zonder twijfel de trouw aan het ware woord, gezegd tegen het collectieve comfort en tegen de prijs van persoonlijk leed : deze vorm van bescheidenheid die niet uitwissing is maar moed, en die van de profeet niet een machtigen maakt, maar een waker.

Bij deze eerste deugd voegen zich twee andere, onafscheidelijk : de zorg voor gerechtigheid, die weigert vroomheid van het lot van de zwakken te scheiden, en de kunst van overdracht, belichaamd door de schrijver Baroukh die een rol uit de koninklijke vlammen red. Door de belofte van een Verbond dat in de harten is geschreven en de ethiek van een diaspora die de vrede van de stad nastreeft zonder zich zelf op te geven na te laten, heeft de lignage van Yirmeyahou aan de collectieve herinnering van Israël enkele van haar meest blijvende inzichten geboden. Zij doet eraan herinneren dat trouw elke ramp kan overleven, op voorwaarde dat zij inwendig is geworden — en dat het soms vanuit de meest marginale plaats is dat de meest rechtvaardige stem opstijgt.