Familie Yeshayahou ben Amotz

De Hebreeuwse naam Yeshayahou (יְשַׁעְיָהוּ) betekent « de Verlossing van YHWH », een programmatische stellingname voor een profeet wiens gehele werk draait rond goddelijke bevrijding. Zijn vader, Amoç (Amotz), mag niet worden verward met de profeet Amos, een bijna gelijktijdige maar homograaf uit Teqoa en van een ander stamland ; de rabbijnse traditie zelf benadrukt dit onderscheid, waarbij de twee namen in het Hebreeuws verschillend worden geschreven.

Dit is waar de beroemdste uitspraak over zijn afstamming inwerking treedt. Volgens een traditie gerapporteerd in de Babylonische Talmoed (tractaat Meguila 15a) en uitgewerkt in de midrashim, was Amoç, Isaïas' vader, broer van koning Amatsia van Juda. Deze verwantschap zou de profeet tot lid van het huis David maken, neef van de koningen die hij adviseert en vermant. De traditie verfijnt het portret verder door Isaïas de schoonvader van koning Manasse te maken, via het huwelijk van zijn dochter met Ezechiël. Dit moet duidelijk gezegd worden : geen enkele gelijktijdige bron, geen enkele epigrafische inschrijving bevestigt deze genealogie. Zij behoort tot de overgedragen herinnering, tot een werk van harmonisering waarmee de wijzen de profetische stem het dichtst bij de troon wilden plaatsen, om de vrijheid ervan te onderstrepen — des te bewonderaardiger omdat zij zich uitoefende binnen de macht.

Deze vrijheid ten opzichte van de vorst draagt reeds een deugd die de traditie van Israël voortdurend heeft geëerd : de nederigheid van de machthebber die de berisping aanvaardt, en de moed van de nabije die deze durft uit te spreken. Of de profeet nu bloedverwant van de koningen was of niet, de herinnering wilde dat hij zonder welwillendheid tot hen sprak wier bloed hij deelde — duurzame les over de verhouding tussen waarheid en macht.

Het corpus zelf biedt de meest solide grondslag. Het boek Jesaja opent met een nauwkeurige datering: de visioen ontvangen « in de tijd van Ozia, van Jotam, van Achaz en van Ezechiël, koningen van Juda » (Jes 1,1). Zijn roeping, beschreven in hoofdstuk 6, situeert zich « in het jaar van de dood van koning Ozia », omstreeks 740 voor onze jaartelling: in een visioen van de Tempel aanschouwt de profeet YHWH « heilig, heilig, heilig » (qadosh, qadosh, qadosh) en, zijn lippen gezuiverd door een gloeihete steen, antwoordt hij op de goddelijke roeping met de grondleggende formule « zie hier, zend mij » (hineni, shelaḥeni).

Zijn bediening ontvouwt zich rond historisch elders bevestigde gebeurtenissen. De Syrisch-efraïmitische oorlog (omstreeks 734 voor onze jaartelling), waar Aram en Israël gecoaligd Achaz bedreigen, vormt de achtergrond van de profetie van de Immanuel (Jes 7). Later vormt de veldtocht van Sanherib tegen Juda in 701 voor onze jaartelling — een gebeurtenis ook bevestigd door assyrische annalen en door het tweede boek der Koningen — het dramatische hoogtepunt van zijn loopbaan: Jesaja steunt de belegerde Ezechiël in Jeruzalem en kondigt de bevrijding van de stad aan.

Het is in deze bediening dat de voornaamste deugd van de lignée zich uit: de gerechtigheid. Tegen de sociale onrechtvaardigheid van zijn tijd slingert Jesaja profetische voortekenen van ongeëvenaarde morele kracht, aanklachten tegen hen « die huis aan huis voegen » en « akker aan akker » (Jes 5,8), stellende dat men « het recht zoeke, de onderdrukten rechtvaardige, voor de wees recht diene, de weduwe verdedige » (Jes 1,17). De eredienst zonder gerechtigheid is hem een gruwel: de offers en feesten, gescheiden van zorg voor de zwakken, worden verworpen door God zelf. Deze eis — dat rituele heiligheid niets waard is zonder concrete liefdadigheid — wordt een van de pijlers van de profetische ethiek van Israël, eeuwenlang overgenomen tot in de rabbijnse verhandelingen over de tsedaqa.

Drie grote thema's, uiteengezet in de toelichting, structureren de theologische bijdrage van de lignée d'Isaïe aan het denken van Israël.

Het eerste is Emmanuel, « God met ons » (Is 7,14 ; 8,8), een teken gegeven aan Achaz in het hart van de politieke crisis : de geboorte van een kind garandeert de continuïteit van de goddelijke aanwezigheid en van de dynastie van David. Hierbij komt de figuur van de koning van gerechtigheid uit hoofdstuk 9, « Wonderbaarlijk Raadsman, Machtige God, Eeuwige Vader, Vorst van de Vrede » (Sar-Shalom), en de scheut uit de stam van Jessé (Is 11), op wie de geest van wijsheid rust en die de armen met gerechtigheid zal oordelen — matrix van de joodse messiaanse hoop.

Het tweede thema, dat van de lijdende Dienaar, concentreert zich in de « liederen van de Dienaar » (Is 42, 49, 50 en vooral 53). Het kritische onderzoek schrijft deze hoofdstukken toe aan een latere laag van het boek, genoemd « Tweede Isaïe », samengesteld tijdens de Babylonische ballingschap in de 6e eeuw voor de gemeenschappelijke era ; de joodse traditie echter heeft er lang in erkend nu eens de figuur van het lijdende Israël voor de volken, nu eens een messiaanse figuur. Deze pluraliteit van interpretaties is op zich een vastgesteld feit in de geschiedenis van de exegese.

Het derde thema is het messianische Jeruzalem : de berg van het huis van YHWH verheven boven de heuvels, waarnaar alle volken toestromen, en dit universele orakel waar « zij hun zwaarden tot ploegscharen omsmeden » en « niet meer oorlog zullen leren » (Is 2,4). Hier spreekt zich de verhouding van de traditie tot oorlog uit : niet de verheffing van kracht, maar de verwachting van een vrede der volken. Door deze visie legt de lignée d'Isaïe aan Israël en aan de wereld een conception van het universele na waarin verdraagzaamheid en ontvangst van de volken eschatologische horizon worden — een deugd die het joodse collectieve geheugen niet heeft opgehouden in herinnering te roepen.

De aantekening vermeldt het martelaarschap van de profeet onder Manassé, zoon en opvolger van Ezechiël, een koning die door het bijbelse geheugen als goddeloos werd beschouwd. Deze traditie behoort niet tot het canonieke boek Jesaja, dat niet over de dood van de profeet rapporteert. Ze wordt ontvangen door de Babylonische Talmoed (tractaat Yevamot 49b) en uitgebreid ontwikkeld in een pseudepigrafisch geschrift, de Ascensie van Jesaja (of Martelaarschap van Jesaja), dat de profeet beschrijft als in tweeën gezaagd in een cederstam op bevel van Manassé.

Het Talmudrabbijnse verhaal mengt opmerkelijk bij dit martelaarschap een reflectie op het profetische woord: Jesaja zou ervan beschuldigd zijn Mozes tegengesproken te hebben — waar Mozes zegt « geen mens zal mij zien en leven », verklaart Jesaja de Heer gezien te hebben (Js 6,1). De profeet, in plaats van zich te verdedigen met woorden die de koning zou weigeren te horen, zou zich hebben teruggetrokken in een ceder die zich over hem sloot. Het motief spreekt op zijn manier een deugd uit: de stilte van de nederigheid tegenover onbegrip, en de trouw die standhoudend tot de dood.

Men moet dit hoofdstuk ontvangen voor wat het is: een geheugen, geen archief. Zijn waarde is niet documentair maar spiritueel. Het plaatst Jesaja in de lange lijst van de qedoshim, deze martelaren wier bloed de trouw aan God bezegelt, en het kondigt het thema van de Kiddoosh ha-Sjem aan, de heiligmaking van de Naam door het offer, dat de hele geschiedenis van de vervolgingen van Israël zal doorkruisen, van de moorden in het Rijnland tijdens de kruistochten tot de ballingschappen in Iberia en Noord-Afrika.

De ware lineage van een profeet is die van zijn receptie. Het boek Isaïa, door zijn omvang — zesenzestig hoofdstukken, waarin onderzoek verschillende compositielagen verenigt — werd een van de meest gekopieerde, becommentarieerde en voordragende teksten van de traditie. De haftarot van troost die in synagogen na 9 Av werden gelezen — de « zeven haftarot van troost » — zijn bijna allemaal ontleend aan Deutero-Isaïa, stellende de gemeenten elk jaar het balsem van « Troost, troost mijn volk » (Naḥamou, naḥamou ʿami, Jes 40,1).

Deze ononderbroken overdracht werd in de Middeleeuwen gedragen door de grote Sefardische centra. De talmudische wetenschap en boekcultuur bloeiden daar op onder figuren als Meïr ben Todros ha-Lévi Abulafia, wiens rol als grondlegger van de rabbijnse literatuur in Iberia Ram Ben-Shalom benadrukt [Ben-Shalom, 2007], en zijn verwante dichter Todros ben Judah ha-Lévi Abulafia — mannen voor wie het profetische woord levend bleef. De Hebreeuwse component van de joodse cultuur bleef behouden in het Judeo-Arabisch van de gemeenschappen van de Maghreb, zoals Moshe Bar-Asher heeft aangetoond [Bar-Asher, 1992].

In Noord-Afrika getuigen de biografische woordenboeken — de Malkhei Rabbanan van Yosef Ben-Naïm voor Marokko [Ben-Naïm, 1931], de werken van Joseph Toledano over namen van joodse families [Toledano, 2003], de studies verzameld door Haim Saadoun [Saadoun, 2003] en de bibliografie van Robert Attal [Attal, 1993] — van rabbijnse lineages die, generatie na generatie, de profeten hebben onderwezen en becommentarieerd. De collecties van het Ben-Zvi Instituut bewaren de manuscripten van deze levende traditie, terwijl hedendaagse genealogische platforms, zoals Encaoua.org, de Foundation for Sephardic Studies en Geneanet, de herinnering aan de families die erfgenamen van dit tekstueel erfgoed zijn, voortzetten. De manier waarop de Talmoed in de Middeleeuwen geschreven traditie wordt, geanalyseerd door Talya Fishman [Fishman, 2011], werpt licht op dit proces waarin een oude mondelinge woord wordt vastgelegd en door de diaspora's wordt overgedragen.

Laten we de draden samenbinden. De lineage van Yeshayahou ben Amotz zal, met zeldzame intensiteit, verschillende van de grote deugden hebben uitgesproken die het judaïsme door de eeuwen heen heeft gedragen.

Eerst de rechtvaardigheid, niet als abstractie maar als brandend vereiste jegens de weduwe, de wees en de onderdrukkte — deugd ingeschreven in de orakels zelf en niet later afgeleid. Vervolgens de zorg voor de ander, onscheidbaar van de ware eredienst: Jesaja was de eerste die met deze kracht zei dat offers niets waard zijn zonder concrete liefdadigheid, en legde daarmee een ethische traditie vast die door heel het rabbijnse judaïsme werd overgenomen. Tot slot de demoed, onder een dubbele vorm: die van de gereinigde profeet die zich kent als « man met onreine lippen » voordat hij zijn missie aanvaardt, en die van de martelaar van de traditie die zwijgt liever dan betwist.

Bij deze deugden komt de bijdrage aan het joodse denken: de messiaansche hoop op universele vrede en op een Jeruzalem dat de volkeren samenvoegt, waar de verhouding tot de vreemdeling niet meer rivaliteit is maar convergentie. Deze waarden, geboren uit feiten — een orakel, een roeping, een stellingname tegenover de koning, een dood volgens de traditie — zijn geen versieringen. Zij vormen het werkelijke erfgoed van deze lineage voor het collectieve geheugen van Israël.

Aan het einde van deze route verschijnt een figuur, gevangen tussen het archief en de Herinnering. Aan de kant van de vastgestelde geschiedenis staat een monumentaal boek, een roeping gedateerd in het jaar van de dood van Ozias, een ministerie verweven met de grote Assyrische crisissen van Juda, en drie theologische motieven — Emmanuel, de Dienaar, het messiaanse Jeruzalem — waarvan de invloed op het Joodse denken en op de volken onmeetbaar is. Aan de kant van de overgedragen Herinnering staat een koninklijke verwantschap, een rol als raadgever van de vorsten, en een martelaarschap onder Manasse, ontvangen door de Talmud en de pseudepigraphen.

Van alle deugden die door deze lignage zijn belichaamd, overwint één en vat haar samen: de gerechtigheid verenigd met de hoop. Geen enkele profeet zal de veroordeling van de tegenwoordige onrechtvaardigheid en de aankondiging van een toekomstig heil zo nauw hebben verbonden. Door te proclameren dat God het recht vóór het offer eist, en dat aan het einde van de geschiedenis de zwaarden snikels zullen worden, zal Yeshayahou ben Amotz aan Israël — en door hem aan de wereld — het overtuiging hebben gegeven dat de trouw aan gerechtigheid de weg zelf naar troost is. Het is deze stem, overgebracht van de synagogen van Jeruzalem naar de Sefardische en Noord-Afrikaanse gemeenschappen, die het onderhavige Grote Boek heeft willen eren.