Familie Wijnkoop

Voordat Wijnkoop een Nederlandse naam was, was het een Asjkenazische naam, dat wil zeggen dat het wortelt in de joodse beschaving die vanaf het jaar duizend werd gevormd in de dalen van de Rijn en de Moezel. Deze beschaving vormde, in het hart van de christelijke Middeleeuwen, heilige gemeenschappen met hun eigen instellingen, hun synagogen, hun talmoedische academies en hun intern recht. Recent onderzoek heeft aangetoond hoe deze gemeenschappen (de kehillot) een dicht netwerk van solidariteit, liturgie en kennis weven dat het middeleeuwse Ashkenaz tot een belangrijk intellectueel centrum maakte [Woolf, 2015].

Het religieuze leven daar was van opmerkelijke intensiteit, en de naleving was niet alleen een zaak van de rabbijnse elite: mannen en vrouwen namen er dagelijks deel aan een praktische voomheid, gemaakt van gebaren, gebeden en gebruiken die nauwgezet werden doorgegeven [Baumgarten, 2014]. Deze dichtheid van het religieuze dagelijks leven verklaart de diepte van het erfgoed dat Asjkenazische families met zich meenamen in hun opeenvolgende migraties.

De rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Ashkenaz was uitzonderlijk vruchtbaar, van de Tossafisten tot de Rijnlandse pietisten (Haside Ashkenaz), en ontwikkelde een traditie van studie, exegese en recht die het Joodse denken in Midden- en Oost-Europa blijvend structureerde [Kanarfogel, 2013]. Werk van intellectuele geschiedenis heeft onderstreept hoezeer deze traditie zowel conservatief was — bewaakster van het gebruik (minhag) — als tot aanzienlijke hermeneutische vernieuwingen in staat [Soloveitchik, 2014].

Op economisch vlak waren de Joden van middeleeuws Europa, verre van beperkt tot alleen rentehandel zoals lange tijd door een reductionistische historiografie werd gesteld, ingeschakeld in een breed scala aan activiteiten — ambachten, handel, lokale en verre uitwisselingen [Toch, 2013]. De wijnhandel in het bijzonder nam een belangrijke plaats in in de Asjkenazische joodse economie: de noodzaak van ritueel toegestane wijn (yayin kasher) maakte de Joodse wijnbouwer, handelaar of tavernhouder een vertrouwde figuur, en men kan redelijkerwijs aannemen dat een beroepsnaam als Wijnkoop in deze oude specialisatie wortelt. Het is uit deze matrix — religieus, geleerd en handelend — dat de families voortkomen die zich in de loop der eeuwen naar het westen zouden bewegen.

De overgang van de Germaanse wereld naar de Nederlanden vormt het spilpunt van de geschiedenis van de Wijnkoop. In de zestiende en zeventiende eeuwen leefde het Rijksjudaïsme onder het precaire regime van de « Hofjuden », van herroepbare tolerantie en periodieke verbanningen. De recente historiografie heeft op meesterlijke wijze de ambivalentie van deze toestand belicht: het lot van Joseph Süss Oppenheimer, de « Jood Süss », toont aan hoe zeer het fortuin van een joodse financier in ongenade kon omslaan, processen en executie, zozeer bleef de plaats van de Jood in de christelijke maatschappij kwetsbaar [Mintzker, 2017].

Deze precairiteit had zijn keerzijde: een economie van vertrouwen en geheim, waarin Joden tussenpersoonsfuncties vervulden — van wisselhandel tot informatie, van zeldzame goederen tot verborgen kennis. Het onderzoek van het « tijdperk van het geheim » heeft aangetoond hoezeer confessionele grenzen een bijzondere economie van betrekkingen tussen Joden en christenen in de vroegmoderne periode structureerden [Jütte, 2015]. In deze context spreekt het dagelijks leven van gemeenschappen zich het duidelijkst uit in uitzonderlijke bronnen als de gerechtelijke registers van de rabbijnen van Frankfurt, die conflicten, contracten en zeden van een grote gemeenschap van het Heilige Roomse Rijk aan het einde van de achttiende eeuw onthullen [Fram, 2012].

Het was om aan deze instabiliteit te ontkomen dat duizenden hoogduits (hoog-Duitse) Joden naar de Republiek der Verenigde Provinciën trokken, aangetrokken door haar relatieve commerciële en religieuze tolerantie. Amsterdam, reeds bloeiende toevluchtsoord van de « Portugese » Sefardische Joden, zag vanaf het midden van de zeventiende eeuw een belangrijke Ashkenazische gemeenschap groeien, aanvankelijk bescheiden maar al spoedig in aantal overheersend. De Nederlandse beroepsnamen — Wijnkoop, maar ook vele andere gevormd naar activiteiten, plaatsen of voorwerpen — getuigen van deze taalkundige integratie: de naam past zich aan de taal van het land, signalerend een familie nu geworteld in het Hollandse stedelijke weefsel. De vorm Wijnkoop, « wijnhandelaar », past in deze logica van een Nederlandse achternaam gedragen door een geslacht van Ashkenazische oorsprong [Q21492505 — Wikidata].

De naam zelf verdient een nauwkeurig onderzoek. Wijnkoop is een transparante Nederlandse samenstelling: wijn (« wijn ») en koop (« aankoop », « markt »), verwant aan wijnkoper, « wijnhandelaar », « wijnkoopman ». Het gaat dus om een beroepsnaam (Berufsname), een categorie die ruimschoots vertegenwoordigd is in de onomastiek van Westeuropese joodse gemeenschappen. De grote naslagwerken over joodse patroniemen tonen de prevalentie van deze namen gebaseerd op economische activiteiten, en hoeveel het wijnhandel, bijzonder beladen met betekenis in het joodse leven, heeft voorzien van een familie onomastische [Beider ; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs].

De bijzonderheid van het Nederlandse geval ligt in de vroegheid en transparantie van de taal. Waar in het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen of Galicië joodse patroniemen vaak laat en opgelegd werden in administratieve talen (Russisch, Pools, Duits) volgens complexe fiscale en bureaucratische logica [Beider ; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs], gaven de Nederlandse vorm van de naam in de Nederlanden reeds aanzienlijke aculturatie aan. De patroniem Wijnkoop is geen ondoorzichtige administratieve geleende naam: hij zegt, duidelijk, in de taal van het land, een beroep en sociale herkomst aan.

Volgens geaggregeerde genealogische bronnen wordt de naam expliciet geclassificeerd als Ashkenazische patroniem met Nederlandse taalkundige oorsprong, gedragen door joodse persoonlijkheden [Q21492505 — Wikidata]. Deze dubbele karakterisering — Ashkenazisch door de lineage, Nederlands door de taal — vat het wezenlijke van zijn geschiedenis samen: een familie afkomstig uit de Germaanse en Oost-Europese wereld, gevestigd en benoemd in de Bataafse wereld. De definitieve fixatie van de orthografische vorm berust zeer waarschijnlijk op de burgerlijke registratie die in het begin van de negentiende eeuw in de Nederlanden werd ingesteld, welke alle joodse families verplichtte een stabiele erfelijke patroniem aan te nemen, waarmee reeds in gebruik zijnde benamingen werden bekrachtigd.

Hoewel de naam handel doet vermoeden, onderscheidde de Wijnkoop-lignée zich ook in de orde van de kennis. De studiertradities geërfd uit het middeleeuws Ashkenaz [Kanarfogel, 2013] vonden in het Nederlands judaïsme van de 19de en 20ste eeuw opmerkelijke geleerdige verlengstukken. Het judaïsme van Amsterdam beschikte over vooraanstaande geleerdige instellingen — rabbijnse seminaria, bibliotheken, literaire genootschappen — waar gevestigde families onderzoekers, geleerden en bewaarders van teksten voortbrachten.

In deze kring situeert zich de figuur van Joseph David Wijnkoop, geleerde en bibliothecaris verbonden aan de joodse instellingen van Amsterdam op het einde van de 20ste eeuw, wiens werk voortvloeit uit de studie van teksten en de overdracht van het Hebreeuws erfgoed. Deze geleerdige roeping is niet van ondergeschikt belang: zij zet, op Nederlands grondgebied, de ononderbroken continuïteit van de ashkenazische rabbijnse cultuur voort, waarvan historici hebben aangetoond dat zij rustte op een geduldig doorgeven van recht, gewoonte en exegese [Soloveitchik, 2014].

Deze intellectuele dimensie van de familie verdient opnieuw in een breder perspectief te worden geplaatst. De wisseling van de 19de en 20ste eeuw was voor de joodse wereld van Europa een moment van ware culturele wedergeboorte, waar talen, literaturen en identiteiten zich opnieuw configureerden in het kielzog van de joodse Verlichting (Haskala) en opkomende nationalismen [Bechtel, 2002]. Het Jiddisch, lange tijd veracht als eenvoudig « jargon », werd onderwerp van geleerdige aandacht en drager van een weelderige literaire schepping [Baumgarten, 2002]. Een familie die tegelijk koopman en gelettered was, zoals de Wijnkoop, bevond zich dus op het kruispunt van deze stromingen: geworteld in de erfde traditie, maar open voor de intellectuele veranderingen van de moderne joodse wereld. Uit deze voedingsbodem — geleerdige, stedelijke, thuis in het Nederlands en in Hebreeuws teksten — zou de meest beroemde figuur van de naam voortkomen.

De twintigste eeuw gaf de familienaam Wijnkoop zijn meest schitterende publieke bekendheid met David Wijnkoop, een markant figuur van de Nederlandse arbeidersbeweging en het communisme. Afkomstig uit precies deze geleteerde Joodse Amsterdamse kring — hij was de zoon van een geleerde en bibliothecaris van de gemeenschap — belichaamt hij de overgang van een generatie van religieuze eruditie naar radicaal politiek engagement, een frequent voorkomende loopbaan onder Joodse intellectuelen in Europa rond de eeuwwisseling. Als medeoprichter van een marxistische stroming die na de Russische Revolutie de Communistische Partij van Nederland werd, was hij een van de vooraanstaande stemmen en zat hij als afgevaardigde in het Nederlandse Parlement.

Deze levensloop illustreert een diepe verandering in de moderne Joodse toestand. Secularisering, burgerlijke emancipatie en toetreding tot de nationale openbare ruimte leidden een deel van de Joodse jeugd naar universalistische bewegingen — socialisme, communisme, syndicalisme — waar zij naar een antwoord zochten op de « Joodse kwestie » voorbij de geloofsgemeenschap. De loopbaan van Joden in de moderniteit, oscillerend tussen toebehoren en assimilatie, tussen culturele identiteit en politiek engagement, is grondig geanalyseerd voor het naburige Germaanse gebied [Silverman, 2012], en zij verlicht naar analogie het Nederlandse geval.

Het lot van de familie werd, evenals dat van het gehele Nederlandse jodendom, diep getroffen door de ramp van de twintigste eeuw. De bezetting van Nederland en de Shoah verniettigden het grootste gedeelte van de Joodse gemeenschap van Amsterdam, waarvan de Wijncoop integraal deel uitmaakten. De naam, gedragen door handelslieden, geleerden en activisten, doorkruiste dus de gehele breedte van de moderne Joodse ervaring: de economische verankering in de stad, de trouw aan de teksten, het engagement in de gevechten van de eeuw, en ten slotte de beproeving van vervolging. Deze veelheid van levensbestemmingen, samengebald in één familienaam, maakt Wijnkoop een emblematische naam van de westerse Asjkenazische diaspora.

De geschiedenis van de naam Wijnkoop is in miniatuur die van een lange reis: van de oevers van de middeleeuwse Rijn, waar de beschaving van de Ashkenazi zich vormde [Woolf, 2015], naar de grachten van Amsterdam, waar een familie van Duitse oorsprong de taal en naam van het gastland adopteerde [Q21492505 — Wikidata]. Beroepsnaam — « wijnhandelaar » —, getuigt het van een oude economische inburgering in het stedelijk leven, en van een taalkundige aculturatie die het onderscheidt van de administratief opgelegde achternamen van Oost-Europa [Beider ; Menk, Woordenboeken van Joodse achternamen].

Maar voorbij de handel droeg de naam ook geleerdheid — die van de bibliothecarissen en geleerden van Amsterdam, erfgenamen van de rabbijnse Ashkenazi-traditie [Kanarfogel, 2013] — en maatschappelijk engagement, dat van een generatie die de politieke arena van de twintigste eeuw betrad. Van de dagelijkse vroomheid van de Middeleeuwen [Baumgarten, 2014] tot de gevechten van het Nederlands communisme, voorbij de precaire situatie van Joden van het Rijk [Mintzker, 2017] en de moderne Joodse culturele renaissance [Bechtel, 2002], vat de achternaam Wijnkoop de grote krachten van de geschiedenis van de Joden in West-Europa samen.

Dit Grote Boek kan niet als gesloten worden beschouwd. De referentiebronnen stellen ons in staat het kader, de kringen en de figuren uit te zetten; zij laten veel takken, data en gezichten onbeantwoord. Het zal aan de archieven — registers van de Nederlandse burgerlijke stand, communautaire collecties van Amsterdam, onomastische catalogi — toebehoren om ooit de genealogische structuur te preciseren die de middeleeuwse wijnhandelaar, de geleerdde bibliothecaris en de politieke redevoerder onder één naam verbindt: Wijnkoop.