Familie Usigli

De wieg van de Usigli-lignée

De geverifieerde wieg van de lignée is Modène, hoofdstad van het hertogdom d'Este, waar de Joden sinds de late Middeleeuwen één van de levendigste gemeenschappen van Noord-Italië vormden. Daar wortelt de naam Usiglio in het landschap zelf. Lokaal onderzoek naar de joodse aanwezigheid ten noorden van de stad, in de zogenaamde zone « tussen Naviglio en Panaro », toont onder de families die landhuizen bezaten de Usiglio, naast de Formiggini, de Nacmani en de Sacerdoti — sommige huizen bestaan nog, andere zijn verdwenen [Marta Affricano, Tra Naviglio e Panaro, Modène].

Deze inschrijving in het land verdient benadrukt te worden. Het bezit van dimore di campagna betekende voor een joodse familie uit het hertogdomiaire tijdperk dat men de nauwe drempel van het getto had overschreden om zich uit te breiden in de landelijke ruimte, daar handel, geldlening en landbouw uit te oefenen. Modène, waarvan de joodse gemeenschap een van de belangrijkste van Emilia was, bood de hunnen een dicht weefsel van solidariteiten: synagogen, barmhartigheidsbroederschappen, talmudische scholen. De tzedakah — die liefdadigheid die in de joodse traditie niet aalmoezen is maar verschuldigde gerechtigheid — structureerde het collectieve leven; en de duurzame vestiging van de Usiglio in dit netwerk getuigt van hun volledige toebehoren tot dit gemeenschapslichaam.

De grote geschiedenis van de Joden van Italië bevestigt dit kader: het schiereiland herbergde, sinds de Romeinse Oudheid en door de Renaissance heen, één van de oudste joodse aanwezigheden van West-Europa, noch helemaal Sefardisch noch Asjkenazisch, maar italkì, ter plaatse gesmeed. Onder de hertogen van d'Este, in Modène zoals in Ferrara, kende deze gemeenschap perioden van relatieve openheid vóór de opsluiting van het getto in de zeventiende eeuw. De Usiglio van Modène behoren tot dit volk: noch nieuwkomers, noch vreemdelingen, maar zonen van een land waar zij sinds eeuwen leefden.

De achternaam zelf figureert in de grote inventaris van Schaerf onder zijn twee aangrenzende spellingswijzen, Usigli en Usiglio, een teken van dezelfde stam zoals die zich voordeed in de akten van burgerlijke stand. De coëxistentie van beide vormen — de ene met eindklinker, de andere zonder — weerspiegelt het Italiaanse gebruik waarbij de overgang van Usiglio naar Usigli vaak de verfrancing of administratieve afkorting volgt.

Het was in het hart van de Risorgimento dat de lignée zijn meest schitterende gedaante gaf. Modena was in 1831 een van de brandhaarden van het verzet tegen de hertogelijke macht, en onder de patriotten die onder de wapenen kwamen bevond zich een Usiglio. De Modenaarse kronieken berichten dat hij een van de tweeënveertig « animosi » was — de durfallen van de opstand van 1831 — en dat hij, verbannen voor zijn zaak, zijn vriend Giuseppe Mazzini door de halve Europa volgde, voordat hij in Londen stierf en begraven werd op de begraafplaats van Highgate [Sassuolo 2000, volgens Marta Affricano].

Dit lot vat een heel deel van de Italiaans-Joodse geschiedenis samen. De Joden van de Risorgimento omarmden met ijver de zaak van nationale eenheid, omdat dit gelijkheid voor burgers en het einde van de getto's beloofde; velen onder hen behoorden tot de metgezellen van Mazzini en de strijders van Jong-Italië. Dat het een zoon van Modena was, van Joodse godsdienst, die op de voorste plaats staat onder de opstandelingen van 1831 en daarna in de kring van Mazzini's banneling, toont voldoende hoeveel de lignée haar lot wist te verbinden aan dat van het zich vormende volk.

Hier ligt een deugd die de Joodse traditie boven alles erkent: de zoektocht naar tzedek, de gerechtigheid, en het engagement in de stad — de tikkoun olam, de herstel van de wereld. Door ballingschap en dood te riskeren voor een Italië waar allen burgers zouden zijn, diende deze Usiglio niet slechts een aardse vaderland: hij belichaamde deze overtuiging, gedragen door het geëmancipeerde judaïsme van de negentiende eeuw, dat de vrijheid van een volk onafscheidelijk is van de vrijheid van allen. Het graf van Highgate, ver van Modena, is het zegel van dit ideaal betaald met de prijs van de ontworteling.

Het debat over de emancipatie van de Italiaanse Joden, dat zich uitstrekte van de Verlichting tot 1848, vond in dergelijke mannen zijn actoren en niet slechts zijn begunstigden. De lignée Usiglio schrijft zich door deze figuur in in de beweging die, met de Italiaanse eenheid, tot de volledige gelijkheid voor burgers van de Joden van het schiereiland leidde.

Met de eenmaking van het Italiaanse koninkrijk kregen de Joden volledige burgerschap, en konden Emiliaanse families, waaronder de Usiglio, zich verspreiden in steden en over de grenzen heen. De moderniteit opende nieuwe wegen: vrije beroepen, internationale handel, emigratie naar de grote havens van de Middellandse Zee.

Een tak van de lignée illustreert deze centrifugale beweging. Alexandrië in Egypte, een kosmopolitische stad waar een belangrijke gemeenschap van Italianen en Livornese Joden floreerde, ontving Usigli's. Daar werd in 1861 Alberto Usigli geboren — Albert Jérôme Emmanuel naar zijn volledige naam —, Italiaanse burger van de Egyptische diaspora, die nog verder zou emigreren [Cervantes Virtual, biografie van Rodolfo Usigli]. Deze trajectorie, van Emilia naar Alexandrië, volgt dezelfde route als duizenden Italiaanse Joden die van de havens van het Nabije Oosten relaisstations voor hun handel en mobiliteit maakten.

De zoon van deze Alberto, Rodolfo Usigli, werd in 1905 in Mexico geboren, zoon van een Italiaan die in Alexandrië geboren was en een Joodse moeder die in de buurt van Lviv geboren was, in de grenzen van het Oostenrijks-Hongaarse rijk; zijn vader stierf voortijdig en hij werd opgegroeid door zijn moeder, jonge weduwe [Cervantes Virtual]. Hier hebben we een voornaam geval van diaspora in de diaspora: een Italiaans-Joodse lignée die in twee generaties Modena, Alexandrië en Mexico verbindt, en op haar weg de Galicische Joodheid van Oost-Europa tegenkomt.

Rodolfo Usigli werd een van de grote figuren van de letteren van de Nieuwe Wereld, beschouwd als de vader van het moderne Mexicaanse theater, dramaturg en theoreticus met een geest gericht op psychologische analyse van zijn adoptiesamenleving [EBSCO Research]. Men moet zich hoeden hem voor een bewuste erfgenaam van een religieuze traditie uit te geven: niets wijst op een Joodse praktijk bij hem, en zijn werk behoort tot Mexico. Maar de lignée zal, door hem, een belangrijk aandeel hebben gegeven aan de literaire kennis — deze deugd van het woord die de Joodse cultuur altijd in hoog aanzien heeft gehouden — in de taal van een ver continent. De draad is dun, maar hij loopt door: van een achternaam uit de Emiliaanse getto naar een glorie van de Spaans-Amerikaanse letteren, dezelfde stam.

Aan het begin van de twintigste eeuw vertoonde een in Emilia gebleven tak het beeld van een familie die volledig was geïntegreerd in de liberale Italiaanse samenleving. Olga Usiglio werd op 24 mei 1892 in Modena geboren [Archivio di Stato di Bologna, La razza nemica]. Getrouwd vormde zij een gezin van de kleine bourgeoisie in Emilia, en haar kinderen — Clara, geboren in 1921, en Franco — werden beiden in Modena geboren, voordat de familie zich in 1930 in Bologna vestigde [Archivio di Stato di Bologna].

De archiefstukken, later opgesteld door de fascistische politie, beschrijven haar als huisvrouw, niet ingeschreven bij de Nazionale Fascista Partij en « onverschillig » tegenover het regime [Archivio di Stato di Bologna]. Deze notatie, uit een surveillancedossier ontrukt, schetst in negatieve vorm het portret van een gewoon gezin uit het interbellumitaliaans: noch activistisch, noch marginaal, simpelweg gevestigd in het leven van een grote universiteitsstad, Bologna, waar Joden onder de geschoolde beroepen en de beschaafde middenklasse vertegenwoordigd waren.

Deze rustige verankering is op zich een feit van herinnering. De Joden van Italië, aan de vooravond van de vervolgingen, waren zo intens opgegaan in de natie dat zij zich onder haar meest loyale burgers rekenden, vaak patriotten, soms zelfs fascisten van het eerste uur. De familie uit Modena en Bologna behoorde tot dat zelfvertrouwen Joods-Italië — vertrouwen dat de geschiedenis zou verbreken.

In 1938 promulgeerde het regime van Mussolini de rassenwetten, die met één pennenstreek de emancipatie van de vorige eeuw verniettigden. Joden werden uitgesloten van scholen, beroepen, de ambtenarij, en geregistreerd als leden van een « vijandige ras ». Het kleine boekje van Schaerf, bedoeld voor de eer, werd toen een identificatieapparaat in handen van vervolgers.

De Bolognese tak van de lignée raakte in deze schroef. De staatsarchieven van Bologna hebben, in hun werk over theorie en praktijk van het fascistische antisemitisme, de geschiedenis van de familie waarvan Olga Usiglio deel uitmaakte, gereconstrueerd. Onder de verslechterende maatregelen vernieuwden haar dochter Clara, haar zoon Franco en zijzelf hun paspoorten met het oog op vertrek naar verschillende landen in Europa, naar Argentinië en Brazilië — waarschijnlijk om de stad zo snel mogelijk te verlaten gezien de verscherping van de wetten — maar in werkelijkheid vertrokken zij niet [Archivio di Stato di Bologna].

Dit detail is hartverscheurend in zijn menselijke waarheid. Het spreekt van aarzeling, gehechtheid aan het land, de hardnekkige hoop dat de beproeving voorbij zou gaan — en de val die zich sluit. Duizenden Italiaanse Joden kenden dit zelfde dilemma, tussen de reddende ballingschap en de weigering om in de afgrond te geloven, zoals de kranten en brieven uit die jaren, verzameld door historici, getuigen. Grondige studies over de vervolging — die van Sarfatti, van Collotti, van Matard-Bonucci — hebben aangetoond hoe het bureaucratische apparaat van het fascisme vreedzame families omvormde tot administratieve doelwitten.

Eerlijkheid gebiedt hier een donkere zone te erkennen: we volgen niet met zekerheid, voorbij de uitwijzingsplannen, het uiteindelijke lot van elk lid van deze tak. Het grote register van Joden die uit Italië gedeporteerd zijn, opgesteld door Liliana Picciotto, blijft de bron waar men, naam voor naam, het lot leest van hen die door de Shoah werden opgeslokt; tot hem zou men moeten terugkeren om dit hoofdstuk af te sluiten. Maar wat het archief ons oplevert, volstaat om de Usiglio's van Bologna in te schrijven in de lange lijst van Italiaanse Joodse families die 1938 uit hun vaderland rukte zonder dat zij de geboorteplaats hadden verlaten.

Indien men de verzamelde sporen in één blik omvat, tekent zich een geheel beeld af — een aangenomen redactionele hypothese, want nog geen enkele aaneengesloten stamboom verbindt met zekerheid al deze takken. Aan de ene kant de Modenese wortel, geworteld in de Emilische grond sinds de tijd van de hertogen, stellende aan de Risorgimento haar martelaar van Highgate ; aan de andere kant een Egyptische tak in Alexandrië, verlengd tot Mexico door de toneelschrijver Rodolfo Usigli ; en tenslotte de Bolognese tak, verzwolgen in de nacht van 1938.

Wat deze lotgevallen gemeenschappelijk hebben is niet alleen de naam. Het is dezelfde manier van ter wereld zijn : verankering zonder teruggetrokkenheid, mobiliteit zonder verloochening, trouw aan een zaak die groter is dan jezelf. De banneling van 1831 sterft voor Italië in Londen ; de zoon van Alexandrië draagt de naam tot Mexico ; de familie van Bologna, in de val getrapt, denkt aan Argentinië en Brazilië. De Usigli-lignee is aldus, bijna in haar geheel, een geschiedenis van drempels die werden overschreden en van zelf gekozen vaderlands.

De joodse traditie noemt galout deze ballingschap die, van dwang, zich soms tot roeping maakt — de verstrooing van Israël onder de volkeren, waar elk gezin drager wordt van een rondtrekkend geheugen. Hierin illustreert de baan van de Usigli's, van Modena tot Highgate, van Alexandrië tot Mexico, van Modena tot Bologna, op kleine schaal de grote beweging van het joodse volk van Italië : diep Italiaans, en toch altijd klaar om de weg weer op te gaan wanneer de geschiedenis dit eist.

Wat te onthouden, aan het einde van deze tocht, van de naam Usigli ? Een lignée waarvan de archieven ons slechts fragmenten hebben gegeven — een familienaam in een catalogus van 1925, een graf op Highgate, landgoederen in het noorden van Modena, een politiedossier in Bologna, een Mexicaanse biografie — maar elk fragment draagt een licht.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft voortgedragen, is het de inzet voor gerechtigheid en vrijheid in de stad die deze lignée schijnbaar het best heeft uitgedrukt. Het stichtende gebaar van haar herinnering is dat van de opstandeling van 1831 die Mazzini volgt via de wegen van de ballingschap en ver van de zijnen sterft opdat Italië geboren wordt als een natie van gelijke burgers. Deze daad — waarin de tzedek, de gerechtigheid, en de tikkoun olam, de herstelling van de wereld, samenkomen — geeft zin aan de hele lignée : de Usiglio's hebben zich niet tevreden gesteld met door de natie ontvangen te worden, zij hebben haar gewild, bevochten, bemind tot aan het offer.

Tragische ironie van de geschiedenis : diezelfde natie, die een Usiglio op het spel van zijn leven had gediend, verklaarde een eeuw later dat de zijnen van een « vijandige ras » waren. De tak in Bologna kende de duizeling van 1938, de teleurgestelde hoop van vertrek, de verankering die tot een val werd. Daarin omhelst de lignée het gehele lot van de Joden van Italië : door het Risorgimento geëmancipeerd, door het fascisme verraden, en toch trouw gebleven.

Er blijft, voorbij de stiltes van het archief, een les die de herinnering van Israël als de hare erkent : dat de toebehoring tot een volk en de liefde voor een vaderland elkaar niet uitsluiten, maar dat allebei soms de moed van ballingschap eisen. De naam Usigli, twee droge lettergrepen gevallen uit de stilte van de registers, zegt al dat — voor zover men weet te luisteren.