Familie Reuven

Het stichtingsverhaal van de lignage behoort tot het boek Genesis. Réouven is daarin de eerstgeborene van Jacob en Léa, en zijn naam alleen spreekt al van de dankbaarheid van een moeder die niet bemind werd. De bijbelse traditie kent hem een ambivalente plaats toe: die van de oudste die door een schuld de voorrang verliest die aan zijn rang verbonden is. De zegen die Jacob op zijn sterfbed uitspreekt (Genesis 49) maakt van Ruben een zoon die « bruist als water », aan wie de primaat wordt ontnomen — een motief dat het joodse geheugen lange tijd heeft bezien als een waarschuwing tegen hoogmoed en zelfbeheersing.

Dit is waar de eerste deugd van de lignage ontstaat, in haar paradoxale vorm: de bescheidenheid die wordt opgelegd door het verlies van het eerstgeboorterecht. De midrashische traditie onthoudt van Réouven ook een reddingsgebaar — degene die, in de aangelegenheid van Joseph, tracht het bloed van zijn broer te sparen. Deze zorg om het leven van de broer te bewaren, ook al is hij een rivaal, sluit aan bij de cardinale waarde van pikouah nefesh, de instandhouding van het bestaan, die het jodendom aan de top van zijn verplichtingen plaatst. Réouven is niet de patriarch van de macht; hij is die van het berouw en de terughoudendheid, een figuur die het collectieve geheugen van Israël heeft bewaard als tegenwicht tegen de overheersing.

Deze elementen behoren tot de tekst en haar commentaar, niet tot het archief: zij vormen het doorgegeven stichtingsgeheugen, en geen historisch vastgesteld feit.

Met de vestiging in Kanaän verlaat de lignage het register van het patriarchale verhaal voor dat van de tribale geografie. De stam van Ruben ontvangt een bijzonder grondgebied, aan de oost kant van de Jordaan. Ruben bezat zijn grondgebied reeds voordat de Israëlieten de Jordaan overstaken: Mozes zelf gaf hem het zuidelijke deel van het koninkrijk van Sichon, veroverd door Israël. Kort voordat Israël het Beloofde Land binnengaat, vroegen de stammen van Ruben en Gad om zich aan deze kant van de rivier te vestigen.

Deze transjordaanse vestiging, gedeeld met Gad en de halve stam van Manasse, tekent een bijzonder lot: een stam van herders en veeteeltbeoefenaars, rijk aan kudden, gevestigd op weidegronden aan de onstabiele grenzen van het koninkrijk. De traditie verhaalt dat deze territoriale keuze de krijgse solidariteit niet verbrak: de strijders van Ruben staken de Jordaan over om hun broeders bij te staan bij de verovering van het land, alvorens naar hun grondgebied terug te keren. Hier raken we aan een concrete deugd van de lignage — de betrokkenheid bij het collectieve leven en de weigering om zich af te scheiden van het gemeenschappelijk lot van Israël, hoewel de geografie hen daarvan verwijderde. Het is de solidariteit van de stammen, een waarde die de herinnering van Israël als grondslag van haar eenheid heeft gesteld.

De geschiedenis van dit grondgebied wordt echter gekenmerkt door de broosheid van de grensliggende positie, die het drama van de ballingschap zal voorbereiding.

De tragische wending valt in de achtste eeuw voor onze era, met de expansie van het Nieuw-Assyrische rijk. De grensligging van Ruben, eens voordelig voor veeteelt, plaatst het aan de voorposten van de invasie. Tiglath-Pileser was de eerste die in 732 voor onze era grote delen van de noordelijke stammen verplaatste. De Bijbel vermeldt specifiek dat de stammen van Ruben, Gad en de helft van Manasse naar de noordwestelijke Mesopotamië werden overgebracht (1 Kronieken 5).

De bronnen stemmen overeen over de plaatsen van deportatie. De Assyrische vorst veroverde de noordelijke helft van het koninkrijk en verplaatste de bevolkingen van de stammen van Ruben, Gad en Manasse naar de Assyrische landen van Halah, Habor, Hara en de rivier de Gozan. Onder Tiglath-Pileser veroverde Assyrië Gileaad — het land ten oosten van de Jordaan dat toebehoorde aan Ruben, Gad en de halve stam Manasse — en Galilea, en verplaatste het grootste deel van de Israëlieten die daar leefden tussen 734 en 732 voor onze era. Deze deportatie wordt in de Bijbel vermeld.

Zo behoorde de stam van de eerstgeborene tot de eersten die van de politieke kaart van Israël werden gewist. De lignée Reuven kantelt hier van de tastbare geschiedenis — bevestigd door de Assyrische annalen en de Bijbeltekst — in de stilte. Dit is het meest stellig vastgestelde feit van dit hele boek, en het pijnlijkste: de verdwijning van een hele gemeenschap, weggerukt uit haar land. Het inleidt in het Joodse geheugen het motief van de ballingschap, galout, waarvan de lignée van Ruben een van de eerste getuigen wordt.

Uit de deportatie wordt een krachtig mythos geboren, dat vijfentwintig eeuwen zal doorkruisen. Ruben, met de stammen van het koninkrijk in het noorden, treedt in de legende van de « tien verloren stammen » binnen. Wat de geschiedenis had uitgewist, reconstrueert het geheugen : deze verdwenen stammen zouden niet vernietigd zijn, maar verspreid naar de uithoeken van de wereld, vastgehouden jenseits van de mythische rivier Sambatyon, en bestemd om opnieuw te verschijnen in messiaanse tijden.

Dit geheugen is niet slechts folklore. Het structureert de joodse diasporische verbeelding en wekt gedurende eeuwen de hoop op van gemeenschappen die zich op deze stammen beroepen — van de Béné Israël tot de vorderingen van groepen uit Afrika, Centraal-Azië of Indië. De Reuven-lignée participeert dus in een van de grote troostrijke functies van de traditie : het idee levend houden dat geen enkel fragment van Israël voor altijd verloren is, dat de dispersie zelf de belofte van een samenbrenging bevat. Dit hoofdstuk behoort volledig tot het overgebrachte geheugen ; het archief, hier, zwijgt, en historische eerlijkheid gebiedt dit te zeggen. Geen enkele documentaire bewijzen verbinden de gedeporteerde stammen aan de gemeenschappen die zich vandaag op hen beroepen ; het is het geloof, niet het register, dat deze filiatie draagt.

Als de stam zich heeft opgelost, heeft de naam zelf overleefd. Reuvèn werd, door de eeuwen heen, een mannelijke voornaam die in zowel de asjkenazische als de sefardische gemeenschappen werd gedragen, van generatie op generatie doorgegeven, vaak ter ere van de gelijknaamige voorvader. De naam doorkruist zo de middeleeuwse en moderne joodse geschiedenis, van het Middellandse Zeebekken tot Oost-Europa, en plaatst zich in de lange duur van het joodse denken dat historici documenteren.

Dit denken is de werkelijke levende erfenis van de naam. De grote middeleeuwse meesters wier werk door Maurice-Ruben Hayoun is bestudeerd — hij zelf drager van de naam — geven de maat van deze intellectuele bijdrage: van de filosofische synthese van Maimonides [Hayoun, 1994] tot de ontwikkelingen van het middeleeuwse joodse filosofisch denken [Hayoun, 1991], heeft de traditie van kennis een vorm van vroomheid gemaakt. In de moderne tijd wordt deze ader voortgezet in het werk van Mozes Mendelssohn, grondlegger van een judaïsme dat open staat voor de rede van de Verlichting [Hayoun, 1997], en in de spanningen van het moderne judaïsme tussen trouw en aanpassing [Hayoun, 1992]. Daarin leest men een centrale deugd van de lignage: de bijdrage aan het joodse denken, de filosofische en talmoedische kennis beschouwd als een dienst aan de gemeenschap.

In de twintigste eeuw blijft de naam Reuvèn gedragen door opvallende figuren uit de joodse werelden, zoals de dichter en onderzoeker Reuven Snir, die de complexiteit van de joods-arabische identiteit heeft onderzocht [Snir, 2015]. De naam blijft aldus zeggen wat hij vanaf het begin zei: de aanwezigheid van een zoon, de continuïteit van een lignage die, van generatie op generatie, deelneemt aan het interne debat van Israël.

Geschiedenis van de lignage

De geschiedenis van de lignage, begrepen als geschiedenis van een naam en een geheugen, sluit aan bij de grote herstellingen van de joodse moderniteit. De schokken die het jodendom van Midden- en Oost-Europa hebben doorlopen — de splitsingen van de orthodoxie tegenover de hervorming [Katz, 1998], heterodoxe bewegingen als het frankisme [Maciejko, 2011], vervolgens de omwentelingen van de Polen en Russen van joods geloof in de twintigste eeuw [Polonsky, 2012] — vormen het kader waarin de naam blijft voortleven, zich soms verlaikisering ondergaat, zich elders opnieuw investeert.

De lange, vaak conflictvolle coëxistentie tussen Joden en Christenen die het onderzoek voor de Middeleeuwen heeft geanalyseerd [Yuval, 2012] [Yuval, 2006] werpt licht op de omstandigheden waarin deze lignages hun identiteit hebben behouden. En de intrede in het nationale geheugen, zoals die gedacht is in onderzoeken naar geheugenplaatsen [Nora, 1992], toont hoe een naam die erft uit de vroegste bijbelse oudheid, in Franse of Europese context, de steun kan worden van een veronderstelde dubbele toebehoring.

Dit hoofdstuk berust op het snijvlak : het geheugen van een oude naam stelt zich hier tegenover het archief van de moderniteit, zonder dat het mogelijk is een biologische afstamming vast te stellen. De waarde die hier opvlamt is die van trouw in transformatie — het vermogen van een naamlignage zich te handhaven door zich opnieuw uit te vinden, zonder de draad met het collectieve geheugen door te snijden.

Van de oudste zoon van Jacob tot zijn gelijktijdige naamgenoten, heeft de lignage Reuven de glorie van koninklijke macht niet gekend — deze voorrang die Genesis hem van het begin af ontnomen heeft. Haar geschiedenis bestaat uit een vroegtijdig verloren grondgebied, uit één van de oudste verbanningen, en uit een oplossing in de legende van de verloren stammen. Maar het is precies in deze kwetsbaarheid dat zij de deugden van Israël het best heeft uitgedrukt.

Boven alles steken twee waarden uit, gedragen door feiten en niet door lofprijzing. Eerst de collectieve solidariteit: de stam van Transjorden die over de Jordaan trekt voor haar broeders, stellig weigerend om haar afgescheiden geografie als voorwendsel voor afscheiding te gebruiken. Vervolgens, en vooral, de bijdrage aan het joodse denken: want de naam, toen de stam uitgestorven was, heeft voortbestaan als voertuig van kennis — filosofisch, talmudisch, poëtisch — van een Maimonides herlezen tot een Reuven Snir. De lignage van de oudste zoon die van zijn voorrang beroofd is, zou dus het verlies in overdracht hebben getransmuteerd, makend van demoed en intellectuele continuïteit zijn werkelijke voorrang. Daarin omhelst de bijzondere geschiedenis van Reuven het collectieve geheugen van Israël: een volk dat, zijn land verloren hebbend, van herinnering en studie zijn vaderland heeft gemaakt.