Familie Issachar

De documentaire grondslag van de geslachtsreeks is de bijbeltekst zelf, een canoniek corpus waarvan de vormingsgeschiedenis vandaag goed vastgesteld is door onderzoek [Schiffman, 1991]. Issachar verschijnt daarin eerst als de negende van Jacobs zonen, de vijfde geboren uit Lea (Genesis 30, 17-18). Hij daalt af naar Egypte met het patriarchale huishouden, en de opsomming van zijn zonen — Tola, Pouva, Yov en Shimron — staat in de lijst van de zeventig zielen van Jacobs huis (Genesis 46, 13).

De tekst, over de historische persoon, is karig: geen gesproken woord, geen enkel bijzonder daad. Issachar is bijna geheel een naam gedragen door een nakomelingschap. Het is al, in negatief, een les in individuele bescheidenheid: de man verdwijnt achter de stam, en de stam achter zijn functie in het volk. Deze discretie van de oorsprong is ook wat de geslachtsreeks beschikbaar maakt voor de symbolische lading die de eeuwen haar zullen opleggen. Historische nauwkeurigheid gebiedt dit te erkennen: over Issachar de mens zwijgt het schriftelijk archief bijna volkomen, en alles verder is interpretatie.

Het is in de vaderlijke zegen van hoofdstuk 49 van Genesis dat de figuur van Issachar zijn diepte krijgt. Jacob vergelijkt hem met een « sterke ezel liggend tussen de veekralen » ; zien dat de rust goed was en het land aangenaam, « boog hij zijn schouder om te dragen » en « werd onderworpen aan belasting » (Genesis 49, 14-15). Het beeld roept letterlijk een agrarisch en sedentair volk op van de vruchtbare vallei, werkzaam en bereid zijn deel te betalen.

Maar de exegetische traditie heeft dit beeld omgekeerd in lof. De last die Issachar op zijn schouder draagt, wordt het « juk van de Torah » en het « juk van de geboden » ; de ezel liggend tussen de veekralen wordt de wijze zittend tussen de leerhallen. Deze herlezing illustreert de beweging eigen aan de rabbijnse cultuur, die een gegeven narratief omzet in normatief onderwijs — een mechanisme dat men terugvindt in het hart van de vorming van de halakha en haar artikulatie met de geschreven wet [Twersky, 1980]. Hier antwoorden traditie en tekst elkaar : de agrarische verzen voeden, zonder deze tegen te spreken, het portret van de geleerde. De deugd die naar voren komt is die van geduldig werk, van volhardende inspanning gericht op studie — een uithoudingsvermogen dat, in Israëls geheugen, meer waard is dan krijgse glorie.

De tweede grote tekstuele grondslag van de lignée is het eerste boek der Kronieken. Toen de stammen zich rond David in Hebron verzamelden, beschrijft de tekst de zonen van Issachar als mannen « die de tijden begrepen om te weten wat Israël doen moest », tweehonderd hoofden gevolgd door al hun broeders (1 Kronieken 12, 33). De Engelse autoriseerde vertaling vat dit vers exact samen : de mannen van Issachar begrepen de tijden en wisten wat Israël doen moest, tweehonderd hoofden met al hun verwanten onder hun bevel.

Dit « de tijden kennende » heeft het lot van de stam bepaald. De rabbijnse traditie heeft daarin een nauwkeurige wetenschappelijke vaardigheid gelezen : de beheersing van de kalender, de astronomie, de bepaling van de maanswisseling en intercalaire jaren — kortom, de wetenschap van de heilige tijd die het gehele liturgische leven van Israël regelt. Maar deze wetenschap van de tijd is geenszins onschuldig : zij is in de Joodse geschiedenis een belangrijke inzet van spirituele soevereiniteit geweest, met name tussen de autoriteiten van het Heilige Land en die van Babylonië rond de vaststelling van de feestdagen [Goldberg, 2004]. Door aan Issachar de kennis der tijden toe te schrijven, plaatst de traditie hem op het bevel van het collectieve geheugen : want een volk dat weet wanneer het moet bidden en wanneer het moet vieren, is een volk dat meester van zijn eigen tijd blijft. De deugd hier is die van wetenschappelijke kennis in dienst van de gemeenschap — een kennis die niet ijdele nieuwsgierigheid is maar kompas om « te weten wat Israël doen moet ».

Geen beeld is sterker aan de stam verbonden dan dat van het tweelingbroederpaar met Zabulon. De traditie, steunend op de naast elkaar plaatsing van de twee stammen in de zegeningen van Jacob en later van Mozes — « Verheug je, Zabulon, in je handelingen, en gij, Issachar, in uw tenten » (Deuteronomium 33, 18) — heeft een model van partnerschap gebouwd: Zabulon, de koopman gericht op zee en handel, voorziet in de materiële behoeften van Issachar, die zich geheel aan studie wijdt; en beiden delen in de verdienste van de aldus bestudeerde Thora.

Dit verbond is in de joodse cultuur het archetypenbeeld van steun voor studie geworden: de mecenas en de geleerde, verenigd in dezelfde beloning. Het vormt een royale opvatting van liefdadigheid, waar geven aan de student niet bijstand is maar gemeenschappelijke deelneming — wie de studie financiert, wordt er medegerechtigde in het spirituele. Deze manier van economische actie en talmudische kennis aan elkaar te binden loopt door de hele geschiedenis van traditionele joodse samenlevingen heen, waar het onderhoud van geleerden door de gemeenschap een blijvende instelling was [Katz, 1961]. De stam van Issachar draagt derhalve, zelfs in zijn legende, twee verbonden deugden: de bescheidenheid van wie van de broer afhangt om te leven, en de dankbaarheid die weigert verachtend neer te zien op de hand die voedt. Men moet ook de schaduwzijde van het model zeggen: het legt een arbeidsverdeling vast waarin de ene wordt geprezen voor zijn studie en de ander slechts omdat hij dit mogelijk maakte. De traditie, zich van deze spanning bewust, heeft juist willen delen in de verdienste opdat niemand als minderwaardig zou worden beschouwd.

Voorbij de legende condenseert de figuur van Issachar-de-student een belangrijk historisch feit: de centraliteit van studie in de joodse beschaving. Het rabbijnse judaïsme is gebouwd op het idee van een mondeling overdraagde Torah, besproken, onthouden en vervolgens opgeschreven — de Mishna, de Tosefta, de twee Talmuds. Werk over de baraïtot van Tosefta toont de verfijndheid van dit overdrachtswerk en de autoriteit die aan ontvangen tradities werd verleend [Elman, 1994], terwijl de Mishna zelf de eerste grote codificatie van deze mondeling Torah vormt [Neusner, 1988]. Issachar tot de stam van de Talmudbeheerders maken, betekent het vervulde ideaal van de academies op de oorsprong projecteren.

Dit ideaal kende variaties naargelang de tijd en plaats. De Asjkenazische cultuur van Polen en het Rijnland ontwikkelde haar eigen vormen van intellectuele opening en terugtrekking [Elbaum, 1990], terwijl de halakha wist uit te stippelen, wanneer het leven dit vereiste, wegen van soepelheid — tot en met de instelling van de goy van shabbat bestudeerd als modelgeval van rabbijnse flexibiliteit [Katz, 1989]. De lignage van Issachar, als embleem van de wijze, neemt aldus deel aan een levende geschiedenis waarin joodse talmudische kennis nooit starr is maar voortdurend aan de werkelijkheid wordt aangepast. De voornaamste deugd is hier de bijdrage aan het joodse denken: studie niet als versiering, maar als ruggengraat van de overleving van een volk.

De naam Issachar heeft zich veel verder verspreid dan de stam. Geworden tot traditionele voornaam — vaak verbonden met Ber (de beer, door allusie op Genesis 49, 14) —, werd hij gedragen door rabbijnen, geleerdenen en kabbalisten in de diaspora's. De figuur van de ijverige geleerde die hij belichaamt, ontmoette in de moderne tijd de opkomst van de mystiek, toen Safed onder leiding van de kabbalisten een centrum van studie en vroomheid in het Heilige Land werd [Nahon, 1997]. De verbinding van de halakha en de kabbala, deze soms gespannen dialoog tussen de Wet en de mystiek, heeft de joodse spiritualiteit van de afgelopen eeuwen diep beïnvloed [Katz, 1984].

In dit landschap is de erfenis van Issachar minder gebonden aan een traceerbare biologische afstamming dan aan een doorgegeven roeping: die van « de tijden kennen » en het juk der Torah dragen. Wetenschappelijke nauwkeurigheid gebiedt het te zeggen: er bestaat geen aaneengesloten en gedocumenteerde genealogie die een hedendaagse familie « Issachar » verbindt met de patriarch, en dit stellen zou speculatie zijn. Wat men echter kan vaststellen, is de blijvende aanwezigheid van een ideaal en een naam, die door elke generatie opnieuw werden ingezet door degenen die studie en vroomheid kozen. De deugd die daarin tot uitdrukking komt, is trouw — het vermogen van een geheugen zich ongeschonden voort te planten ondanks ballingschappen, talen en eeuwen.

Van alle deugden die de traditie van Israël over de continenten heeft gedragen, zal de lineage van Issachar van allemaal het best het primaataat van studie als dienst aan de gemeenschap hebben uitgedrukt. Niet de eenzame en trotse studie, maar een kennis die « de tijden begrijpt » om « te weten wat Israël moet doen » (1 Kronieken 12, 33) — een kennis geworteld in het geduldige werk van de robuuste ezel, ondersteund door de vrijgevigheid van zijn broer Zebulon, en gericht op het regelen van het gemeenschappelijk leven. Deze roeping sluit aan bij het diepste avontuur van het rabbijnse judaïsme, dat het volk tot een volk van lezers en tolken heeft gemaakt [Fishman, 2011] [Schiffman, 1991].

We moeten ten slotte de juiste historische maatstaf behouden: Issachar de mens blijft een bijna stille figuur, en zijn « familie » betreft eerder het embleem dan de stamboom. Maar dit is misschien zijn grootheid. Door zich als individu uit te wissen om alleen als figuur van de trouwe, bescheiden en geleerde student voort te bestaan, zegt Issachar iets essentiëels over de manier waarop Israël zich heeft herinnerd: niet door veroveringen, maar door boeken; niet door lawaai, maar door het geduldig werk van het begrijpen van de tijd en er met gerechtigheid in te handelen.