Familie Ephraim

De Bijbelse traditie doet Efraïm in Egypte geboren worden, tweede zoon van Jozef en Asnath, dochter van de priester van On. Het verhaal uit Genesis vertelt dat Jacob, oud en op sterven na dood, de twee zonen van Jozef, Efraïm en Manasse, adopteerde en hen verhief tot zijn eigen zonen, waardoor hij twee verschillende stammen stichtte. Het meest becommentarieerde gebaar blijft dat van de zegen: Jacob kruist opzettelijk zijn handen om zijn rechterhand op het hoofd van Efraïm, de jongere, en zijn linkerhand op Manasse, de oudere, te leggen, in strijd met het gebruik en ondanks Jozefs bezwaar. Volgens de traditionele commentaar handelt Jacob hier met volle bewustzijn en kondigt aan dat Efraïm van de twee het grootste zou worden; het motief van de jongere boven de oudere loopt door heel Genesis heen — Izak boven Ismaël, Jacob boven Esau — en bereikt hier zijn hoogtepunt [Genesis 48].

De naam zelf is betekenisvol. Deze is afgeleid van de Hebreeuwse wortel van vruchtbaarheid; Jozef gaf hem die naam, aldus de tekst, omdat God hem vruchtbaar had gemaakt « in het land van zijn ellende » [Genesis 41]. Deze etymologie — de vruchtbaarheid ontstegen aan de grond van ballingschap — bepaalt de toon van de hele geschiedenis van de lignée: het is in de beproeving en verwijdering dat de toekomst wordt opgebouwd. Het beeld van Jacob die kinderen aanneemt die geboren zijn uit een Egyptische moeder, in een vreemd land, zegt ook iets over een bepaalde verhouding tot de ander: de integratie in het volk vindt niet alleen plaats door bloed maar door adoptie en zegen. Deze discretie in het verhaal voorbijschrijdende openheid prefigureert een deugd die de Joodse traditie voortdurend zal herelaboreren, namelijk de verhouding tot de vreemdeling en de gastvrijheid in het verbond.

Nadat het een stam werd, ontving de afstamming van Efraïm in het verslag van de verovering een centraal gebied in het hoogland ten noorden van Jeruzalem, rond Sichem en Silo. Het was in Silo dat de traditie lange tijd de Tabernakel en de Verbondskist plaatst, waardoor het gebied van Efraïm een cultuurcentrum van het pre-monarchale Israël werd. De figuur van Jozua, opvolger van Mozes en leider van de verovering, wordt door de tekst gekoppeld aan de stam Efraïm: het is een Efraimiet die volgens het verslag het volk in het beloofde land brengt [Numeri 13; Jozua].

Deze geografische en cultuurcentrale positie voedde een sterk zelfbewustzijn in de stam. Het boek der Richteren bewaart sporen van haar gevoeligheid: Efraïm verwijt Gideon en vervolgens Jefta dat zij hem niet bij hun gevechten hebben betrokken, en deze ruzies slaan soms om in broedermoord. Men leest er een schaduw in evenveel als grootheid: de eis om deel te nemen aan het collectieve leven en de gemeenschappelijke verdediging, tot aan stammetrots gedreven. De traditie onthoudt dus van Efraïm een temperament van leider, jaloers op zijn rang, in staat tot het beste — de dienst in het heiligdom, de leiding van het volk — maar ook tot vernietigende verdeeldheid. Deze dualiteit maakt deel uit van de eerlijkheid van het portret: de deugd van collectieve betrokkenheid gaat er samen met haar vervalsing, de ambitie.

Na de dood van Salomo ontstaat door de afscheiding van de noordelijke stammen een afzonderlijk koninkrijk, vaak eenvoudig Israël genoemd, waarvan Efraïm de dominante stam vormt. Zijn eerste koning, Jeroboam I, wordt zelf als Efraïmiet voorgesteld. Het demografische, politieke en religieuze gewicht van de stam is zodanig dat zijn naam komt aan te duiden het hele noordelijk koninkrijk. Hier ontmoeten zich de historische onderzoek, ondersteund door de archeologie van de hooglanden en door de proche-oosterse epigrafia, met het bijbels verhaal: het koninkrijk Noord-Israël, uitgestrekter en welvarender dan Juda, is een politieke werkelijkheid die wordt bevestigd tot zijn val voor Assyrië in 722 voor de gewone era.

Het is bij de profeten van de 8e eeuw, en in het bijzonder bij Hosea, dat de naam Efraïm zijn grootste literaire en theologische strekking krijgt. In dit boek wordt Efraïm de naam waarmee God zich tot het ontrouwe volk richt, beurtelings beschuldigd en bemind. De profeet beschrijft een Efraïm verleid door buitenlandse allianties en afgodische kulten, beloofd aan straf maar nooit verlaten: de aangekondigde vernietiging van het koninkrijk vermengt zich hier met woorden van onuitputtelijke tederheid [Hosea 11; Hosea 13-14]. Deze ambivalentie — de schuld helder benoemd en de vergiffenis altijd aangeboden — maakt van Efraïm, in het profetische geheugen, de figuur zelf van Israël in zijn verhouding tot het verbond. De deugd ligt hier niet in onschuld maar in het vermogen van de tekst om de schuld uit te spreken zonder de liefde te ontkennen: een theologie van de téchouva, van terugkeer, die duurzaam het Joodse denken zal voeden.

De val van Samaria en de Assyrische deportatie verstrooien de bevolking van het Noordelijke Rijk. Hieruit ontstaat het motief van de « tien verloren stammen », waarvan Efraim het embleem is. De geschiedenis stelt de deportatie en de gedeeltelijke vervanging van de bevolkingen vast; de Geheugen daarentegen verlengd het lot van Efraim ver voorbij zijn politieke verdwijning, in de messiaanse verwachting. De rabbijnse en middeleeuwse traditie spreekt inderdaad van een « Messias zoon van Jozef » — soms genoemd Messias zoon van Efraim — figuur van een strijdbare en lijdende verlosser die aan de Messias zoon van David zou voorafgaan. Deze eschatologische uitwerking, besproken in de grote werken over de relaties tussen joden en christenen in de Middeleeuwen, toont hoe de naam van een verdwenen rijk zich transformeert tot hoop [Yuval, 2012] [Yuval, 2006].

Het is hier dat traditie en archief zich het sterkst tot elkaar verhouden. Waar de historicus een uitwissing constateert — een verwoest rijk, assimileerde stammen —, weigert Israëls Geheugen de vergetelheid en transformeert het verlies in belofte. Men raakt aan een kardinale deugd van het jodendom: de weigering van historische wanhoop, het geloof dat zelfs de afgesneden stam een wortel behoudt. De vruchtbaarheid ingeschreven in de naam Efraim, eens in Egypte geboren, herinvesteert zich dan in de verwachting van een herstel. De naam die eens een politieke nederlaag aanduide, wordt in de liturgie en exegese een naam van hoop: opmerkelijke overgang van historisch feit naar spirituele constructie.

De naam Ephraim, voortgekomen uit de stammen-geschiedenis, treedt binnen in de geschiedenis van personen. Hij wordt een veelvoorkomende mannelijke voornaam in joodse gemeenschappen, zowel Asjkenazisch als Sefardisch, vaak gekoppeld aan de dierennaam "Fisch" of aan de naam Ephraim-Fischel in Asjkenazische kringen, als weergave van Jacobs zegen die Ephraim belooft "zich voort te planten als de vissen". In het Sefardische en Noord-Afrikaanse gebied blijft Ephraim bestaan als voornaam die van generatie op generatie wordt doorgegeven, en soms als onderdeel van familienamen, volgens de logica van naamgeving die door specialisten in joodse naamkunde wordt bestudeerd [Toledano, 2003] [Toledano, 1999].

De middeleeuwse geleerde wereld telt meerdere belangrijke figuren die deze naam dragen. Ephraim ben Jacob van Bonn was in de 12de eeuw een rabbijn en Rijnlandse dichter wiens geschriften het geheugen van de vervolgingen tijdens de kruistochten hebben bewaard: zijn getuigenis, overgeleverd in verzamelingen van bronnen over het middeleeuwse jodendom, mengt kroniek en liturgische klacht, en bewaart het geheugen van de martelaren [Marcus, 1938]. Op het gebied van denken en exegese ziet de periode tussen Rachi en Maimonides een intense activiteit van interpretatie en onderwijs bloeien, waaraan meesters genaamd Ephraim deelnamen, met name in de overdracht van onderwijs en ethische literatuur [Kanarfogel & Sokolow, 2010] [Kanarfogel, 1995] [Dan, 1996]. Deze mannen belichamen door hun werken twee verenigde deugden: de talmudische en exegetische kennis in dienst van de gemeenschap, en de zorg voor het geheugen — het lijden opschrijven opdat het niet verloren gaat. De overdracht van Hebreeuwse ethische literatuur, waaraan deze generatie bijdroeg, zet het ideaal van gerechtigheid en goedheid, geërfd van de profeten, zeer concreet voort [Dan, 1996].

De uitzetting van de joden uit Spanje in 1492, lange tijd voorbereid door de dynamiek van de christelijke Reconquista, verspreidt de Sefardische gemeenschappen over de Middellandse Zee, het Ottomaanse Rijk en Noord-Afrika [O'Callaghan, 2003] [Hacker, 2001]. De hervestigingspatronen die door historici van de Sefardische diaspora zijn bestudeerd, tonen aan hoe familiale netwerken en namen zich van oever tot oever hergroepeert, waarbij identiteiten en tradities worden bewaard tegen de prijs van een enorme ontworteling [Hacker, 2001]. In deze uitgebreide beweging bevonden dragers van de naam Ephraim, als voornaam of als familienaam, zich in de Maghreb, op de Balkan en in de Levant, waar de Noord-Afrikaanse joodse naamkunde ervan sporen bewaart [Toledano, 2003].

Ook hier vindt de vruchtbaarheid die in de naam is ingeschreven, een historisch weerklank: tegen de vernietiging van de uitwijzingen groeien de families opnieuw in, herbouwen zij academies, reconstrueren zij gemeenschappen. Men kan in deze volharding een vorm van trouw lezen aan de oorspronkelijke belofte aan Ephraim — groeien en zich vermenigvuldigen in het land der tegenspoed. De economische bijdrage van Sefardische kooplieden, de intellectuele bijdrage van geleerden, het betrokkenheid bij het gemeenschapsleven van de nieuwkomers getuigen ervan dat het ballingschap, verre van slechts een verlies te zijn, ook een plaats van schepping was. In de moderne tijden herleeft de naam in de debatten over de joodse nationale wedergeboorte: de grote controverses over de stichting van de staat Israël tonen aan hoe sterk de bijbelse herinnering aan Israël — waarvan Ephraim een van de namen was — levendig blijft in het hedendaagse politieke bewustzijn [Heller, 2000]. Het hedendaagse nadenken over de grote vervoerders van het joodse denken herinnert ons er ten slotte aan dat deze overdracht, van eeuw tot eeuw, een werk blijft dat steeds opnieuw moet worden aangepakt [Encaoua, 2024].

Van het kind dat in Egypte werd geboren tot het ingestorte koninkrijk, van de profetische naam van het ontrouwe Israël tot de voornaam die in de huishoudens van Toshavim en Megorashim werd doorgegeven, tekent de lignée van Ephraim een dezelfde figuur: die van de vruchtbaarheid in ballingschapslanden. Onder alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen, is het deze geweest die deze lignée het best heeft uitgedrukt — het vermogen om te groeien en daar te blijven waar alles uitnodigde om te verdwijnen, om smart in nageslacht om te zetten, de nederlaag in hoop, de deportatie in messiaanse verwachting. Bij deze vruchtbaarheid voegen zich, in de momenten waarin de feiten dit dragen, de zorg om de herinnering — bij de Rijnlandse kroniekschrijvers die het martelaarschap noteerden — en de dienst van de kennis, bij de meesters die de exegese en de ethiek tussen Rachi en Maimonides doorgaven. De schaduwen zijn niet afwezig: de stamstrotsheid, de ontrouwe allianties die Hosea aankaagde. Maar het is precies omdat de traditie deze tekortkomingen wist te benoemen zonder de liefde voor het verbond te verloochenen, dat Ephraim in de collectieve herinnering van Israël blijft — minder de naam van een verloren stam dan die van een volk dat zich altijd weer verheft en vermenigvuldigt.