Familie Tossafistes

De tosafistische lignée wordt niet geboren uit een eenzame stichter, maar uit een brandpunt. Rachi (Salomon ben Isaac), gestorven te Troyes in 1105, had geen zonen maar dochters, en het waren zijn schoonzonen en vervolgens zijn kleinzonen die van zijn erfenis een school maakten. Oorspronkelijk bestond zijn school voornamelijk uit zijn schoonzonen en kleinzonen ; onder hen waren Jacob (Rabbénou Tam) en Samuel (Rachbam), die aanzienlijke roem verwierven. De kennis wordt hier zowel door het huwelijk als door gezamenlijke studie doorgegeven — een karakteristieke trek van het asjkenazische jodendom, waar het studiecentrum en het familiehuishouden één geheel vormen.

De dood van Rachi markeert een drempel. Rachi stierf in het jaar 4865 (1105), en zijn dood markeerde het begin van het tijdperk der Tosafisten, dat ongeveer twee eeuwen duurde ; Rachi had zijn commentaren op bijna het gehele Talmud geschreven, maar op bepaalde tractaten bleef zijn commentaar onvoltooid. De eerste Tosafisten waren dus zeer concreet voortzetting gevers : zij voltooiden het onderbroken werk van hun grootvader. Deze kinderplichtige vroomheid — de pen weer ter hand nemen waar de voorouder hem had neergelegd — was niet alleen een zaak van familiale toewijding ; zij drukte een zuiver Joodse deugd uit, die van de masoret, van de ononderbroken keten van overdracht (shalshelet ha-kabbalah), waardoor elke generatie schuldenaar en garantist van de vorige wordt.

De kritische analyse van de talmudsische tekst, zoals die zich in deze school zal ontwikkelen, staat in de lange geschiedenis van de parshanit — exegetische — literatuur van de Talmud in Europa [Ta-Shma, 1999]. De Tosafisten waren de westerse top hiervan, zoals blijkt uit de grote moderne kritische edities die hun methode herstellen [Friedman, 1996].

Mocht één figuur over de lignage heersen, dan is het Jacob ben Meïr wel. Jacob ben Meïr (1100 – 9 juni 1171), bekend onder de naam Rabbénou Tam, was een beroemde asjkenazische rabbijn, een van de Franse Tossafisten, een vooraanstaand gezag in aangelegenheden van halakha, en een kleinzoon van Rashi. Gevestigd in Ramerupt, in de Champagne, werd hij tijdens zijn leven de erkende scheidsman van de Wet voor de gemeenschappen van Frankrijk en het Rijnland. Zijn reputatie als halakhisch geleerde strekte zich ver buiten de grenzen van Frankrijk uit: Abraham ibn Daud van Córdoba, geschiedschrijver van de wijzen in zijn Sefer ha-Qabbalah, noemde hem met eerbied, getuigend dat de faam van Ramerupt tot de sepharadische intellectuele centra reikte. Deze Franse Tossafist was een van de belangrijkste van zijn tijd, en we danken hem de hoofdmassa van het corpus van de Tossafot.

De autoriteit van Rabbénou Tam berustte niet op een institutionele hiërarchie maar uitsluitend op de kracht van zijn redenering. Hij aarzelde niet de conclusies van zijn eigen grootvader te bestrijden wanneer de logica van de tekst dit vereiste — een duizelingwekkend gebaar dat alles zegt over de intellectuele vrijheid van de school: de waarheid van de Wet gaat boven de eerbied voor personen, zelfs voor die aan Rashi verschuldigd. Deze eis vindt zijn duurzaamste symbool in het geschil over de tefillin: de volgorde van de perkamenten die hij voorstelde, verschillend van die van zijn voorvader, gaf aanleiding tot de « tefillin van Rabbénou Tam » die vrome Joden vandaag nog dragen. Hier bewaart de levende liturgische herinnering van Israël, in een ritueel voorwerp, het spoor van een halakhisch debat uit de 12de eeuw.

Rabbénou Tam was niet slechts een dialecticus. Als leider van de gemeenschap presideerde hij rond 1160 een synodaal vergadering waarop gezagen uit meerdere steden bijeenkwamen — meer dan tweehonderdvijftig vertegenwoordigers volgens de traditie —, stellende verordeningen (takkanot) vast om de verhoudingen tussen Joden te regelen en de innerlijke vrede van de gemeenschappen te beschermen. Deze betrokkenheid bij het gemeenschappelijke leven — zorg voor orde, voor rechtvaardigheid tussen personen, voor cohesie van de bedreigde groep — zet de oude deugd van tikkoun ha-olam, de herstelling van de stad, voort. De man die een talmudische redenering kon ontrafelen, wist ook een volk bij elkaar te houden.

Rabbénou Tam was ook, een feit dat minder vaak wordt opgemerkt, de eerste Franse geleerde die piyyutim samenstelde — liturgische gedichten in het Hebreeuws —, aansluitend op de erfenis van Andalusische poëzie waarvan sefardische meesters zoals Yehuda ha-Lévi de kunst tot zijn hoogtepunt hadden gebracht. Deze openheid voor de sefardische wereld, deze ontvangst van vormen uit een ander traditie, onthult een extra dimensie van de lignage: de verhouding tot het vreemde niet als bedreiging maar als bron van verrijking. Dat de kampioen van de asjkenazische dialectiek zich ook door de gratie van het Spaanse meter liet aanraken, zegt iets essentiëls over de amplitude van zijn geest.

De intellectuele grootheid van Rabbénou Tam laat zich niet uitsluitend aflezen aan de verspreide invloed van zijn beslissingen in de Tossafot : zij openbaart zich ook in de twee werken die hij onder zijn eigen naam naliet, en waarvan de nieuwe bronnen die aan het corpus zijn toegevoegd ons nu toelaten hun draagwijdte met grotere nauwkeurigheid in te schatten.

De Sefer ha-Yashar — het « Boek van de Rechtvaardige », een titel die aansluit bij de bijnaam van de auteur zelf — is een beroemd tractaat over de joodse rituelen, waarvan de redactie tot de twaalfde eeuw teruggaat. Het werk heeft zich tot ons voortgeplant in een enigszins onvolledige vorm en werd bij opeenvolgende afschriften gewijzigd ; het werd voor het eerst gedrukt in Venetië in 1544, daarna opnieuw uitgegeven in Wenen in 1811 — deze Weense editie vormt de eerste volledige gedrukte uitgave die de traditie gewoonlijk aanduidt.

De Sefer ha-Yashar is verdeeld in twee delen van zeer verschillende aard. Het eerste deel bevat hiddushim — talmudische novellen, dat wil zeggen oorspronkelijke analyses van moeilijke of schijnbaar tegenstrijdige punten in de Babylonische Talmud. Het tweede deel is een verzameling responsa, antwoorden op halachische vragen (she'elot ou-teshuvot) die de gemeenschappen van Europa tot Rabbénou Tam als hun opperste arbiter adresseerden. Deze twee onderdelen weerspiegelen de dubbele functie van de tossafistische meester : denken achter het schrijftafeltje en op afstand besturen via de pen.

Wat men weet van de inhoud van deze responsa is leerzaam voor wat betreft de waarden van de lignage. Rabbénou Tam behandelde daarin handelsdisputen, huwelijkskwesties, geschillen tussen gemeenschappen, grensgevallen die voortvloeiden uit het leven in een christelijke omgeving. In een van de meest aangehaalde teshuvot (responsum 56) formuleerde hij met opmerkelijke helderheid zijn eigen methode : « Dit beginsel zal [in uw hand zijn] : het is door het verloop van de traditie en haar letterlijke betekenis dat ik het uitleg, en de moeilijkheden vormen steun — want zelfs wanneer de Talmud op de ene plaats "schuldig" zegt en op de andere "ontheven", harmoniseren we ze volmaakt. » Deze woorden openbaren een man die niet aan de tegenspraak onderworpen is, maar deze ontvangt als een uitnodiging tot beter begrip. De gerechtigheid — niet de strafgerechtigheid, maar de gerechtigheid in haar volle betekenis van rechtschapenheid en integriteit — werkt hier op elke regel : aan elk argument zijn recht doen, niets forceren, niets verzwijgen.

De Sefer ha-Yashar is ook de plaats waar men de morele autoriteit van Rabbénou Tam op schaal van de asjkenazische joodse gemeenschap van zijn tijd kan meten. De gemeenschappen die hun geschillen aan hem voorlegden vertrouwden op hem niet uit wettelijke verplichting — geen enkele instelling dwong hem daartoe — maar door spontane erkenning van zijn voortreffelijkheid. Dit vrijwillig gegeven prestige is op zich een les : in een diaspora zonder tempel en zonder sanhedrin is het de kracht van kennis en de reputatie van billijkheid die autoriteit scheppen. In dit opzicht is elke responsum van de Sefer ha-Yashar een daad van intellectuele zowel als juridische tsedaqah — een gerechtigheid verleend, in de volledige hebreeuwse betekenis van het woord.

Naast de Sefer ha-Yashar verdient een tweede werk dat lange tijd in de schaduw van het grote tossafistische corpus stond, terecht zijn plaats terug: de Sefer ha-Hakhra'ot, het « Boek der Besluiten », een verhandeling over Hebreeuwse grammatica geschreven door Rabbénou Tam in de 12de eeuw.

Het onderwerp is een oude controverse, ontstaan in het Spanje van de 10de eeuw, tussen twee van de grootste grammatici van de Hebreeuwse taal: Menahem ibn Saruk, afkomstig uit Tortosa en secretaris van de machtige Hasdai ibn Shaprut, en Dunash ben Labrat, zijn rivaal van Magrebijnse afkomst. Menahem had de Mahberet samengesteld, het eerste grote woordenboek van de Hebreeuwse taal in het Hebreeuws; Dunash had daartegenover zijn Teshuvot gesteld — zijn Bezwaren —, zijn etymologische en morfologische analyses bekritiserend met een felheid die Menahem zijn positie en misschien zijn vrijheid kostte. Hun respectievelijke leerlingen hadden het geschil voortgezet, en de weerklanken van dit grondleggende debat echoden nog door de geleerde kringen van de 12de eeuw toen Rabbénou Tam de pen opnam om erover te oordelen.

Dit gebaar is op meer dan één manier veelzeggend. Dat de meester van Ramerupt, wiens natuurlijke domein de Talmoed en de halakha waren, zich in een ruzie over Andalusische grammatica mengde, toont de omvang van zijn nieuwsgierigheid en de diepte van zijn gevoelens voor de heilige taal. Het Hebreeuws was voor hem niet slechts een eenvoudig voertuig voor juridisch denken: het was een taal die men moest kennen in haar regels, die men moest verdedigen in haar samenhang, die men moest verzorgen zoals men een gemeenschappelijk erfgoed verzorgt. Door tussen Menahem en Dunash te arbitreren, oefende Rabbénou Tam deze hoge vorm van goedheid jegens de taal uit — dezelfde goedheid die hem ertoe aanzette verzorgde piyyutim samen te stellen — en getuigde van de zorg die hij droeg voor het gereedschap zelf van de Joodse overdracht.

Er is meer. In de Sefer ha-Hakhra'ot beslist Rabbénou Tam niet op absolute wijze ten gunste van één kamp: hij bespreekt, weegt, onderscheidt, erkent ieders gedeeltelijke verdiensten. Deze houding van billijke arbiter — aan de tegenstander geven wat hem toekomt, het manichéïsme der aanhangers weigeren — is een uiting van de intellectuele bescheidenheid die de lignage in haar beste momenten kenmerkt. Dezelfde man die niet aarzelde Rachi op een punt van halakha tegen te spreken, erkende zonder moeite het deel van waarheid in de opstellingen van Menahem of Dunash. Bescheidenheid betekent hier niet zelfuitwissing, maar het vermogen de ander met trouw te lezen.

Deze verhandeling zegt ten slotte iets essentiëels over de verhouding tot de ander in het denken van Rabbénou Tam. De ruzie Menahem-Dunash was een Sefardische ruzie, geboren in al-Andalus, in een culturele wereld diep doordrenkt van Arabische filosofie en islamitische wetenschappen. Door deze serieus te nemen, er als geleerde in te gaan en niet als verachtende toeschouwer, gaf Rabbénou Tam te kennen dat Joodse kennis geen geografische grenzen of rituele jaloezie kent: wat ons begrip van de Torah en de heilige taal verrijkt, behoort tot heel Israël, of het nu uit Champagne of Córdoba komt. Deze stille dialoog tussen het noorden en het zuiden, tussen de Ashkenaz en de Sefarad, is een van de mooiste bewijzen dat de tossafistische lignage niet op zichzelf gesloten was maar open voor het beste van het Joodse denken in al zijn verscheidenheid.

De oudere broer van Rabbénou Tam, Samuel ben Meïr — de Rachbam —, belichaamt een ander aspect van de intellectuele deugd van de lignée: niet de triomfantelijke dialectiek, maar de trouw aan de eenvoudige betekenis van de tekst. Onder de kleinzonen van Rachi worden Rabbénou Tam en Rachbam (Rabbi Shmouel ben Meïr) genoemd, die gezaghebbend zijn in hun tijd. Toen het commentaar van Rachi op bepaalde tractaten onvoltooid bleef, was het met name de Rachbam die het werk voortzette en bijvoorbeeld het commentaar op de tractaat Bava Batra voltooide.

De traditie verhaalt dat de Rachbam, in zijn commentaar op de Torah, het onderzoek naar peshat — de voor-de-hand-liggende betekenis — zo ver voerde dat hij zich soms van de meest vereerde homiletische lezingen distantieerde, zelfs als het erom ging respectvol de keuzes van zijn eigen grootvader ter discussie te stellen. Deze liefde voor het letterlijke zin, deze hermeneutische integriteit die weigert de tekst naar de gemakken van interpretatie te buigen, getuigt van een zeldzame bescheidenheid: zich terugtrekken voor wat de tekst werkelijk zegt, in plaats van hem te laten zeggen wat men zou willen. De traditie verhaalt zelfs dat de oude Rachi, kort voor zijn dood, tegenover zijn kleinzoon erkende dat zijn eigen commentaren op veel punten de peshat trouwer hadden moeten volgen — een ontroerend bericht dat tussen beide generaties een geestverwantschap in de liefde voor tekstuele waarheid bezegelt.

Het moderne onderzoek, door deze tradities met bewaarde handschriften te confronteren, heeft de vooraanstaande plaats van deze noordelijke exegese in de geschiedenis van de joodse tekstaflezeing bevestigd [Darmesteter, 2008; Stemberger, 1986]. Hier antwoorden het archief en de Herinnering elkaar: het verhaal van de exegetische vroomheid van de Rachbam vindt steun in het daadwerkelijk overgedragen tekstcorpus. Naast zijn broer de dialecticus vertegenwoordigt de Rachbam het contemplatieve gezicht van dezelfde deugd: de liefde voor de tekst beoefend door terughoudendheid in plaats van hartstochtelijkheid.

Wat de lignée het duurzaamste naliet was noch een voorwerp noch een last, maar een manier van denken. De tosafistische methode bestaat erin het gehele Talmud te omarmen — Babylonië en Jeruzalem door elkaar — om passages die soms door honderden folia's gescheiden zijn, met elkaar te confronteren, er tegenstellingen in aan te treffen en deze op te lossen door subtiele onderscheidingen. De termen ve-im tomar (« en als men zegt ») en ve-yech lomar (« dan moet men zeggen ») zijn kenmerkend voor dit literaire genre: het denken ontvouwt zich daarin als een voortdurende dialoog, vraag en antwoord, bezwaar en weerlegging van bezwaar.

Deze dialectiek was niet gratuit. Ze antwoordde op een overtuiging: dat het geopenbaarde woord zich niet kan tegenspreken, en dat elke schijnbare tegenspraak slechts een oproep is om beter te begrijpen. In de Sefer ha-Yashar lezen we de helderste formulering van deze overtuiging van Rabbénou Tam zelf : zijn methode, zegt hij, bestaat er precies in de spanningen in harmonie te brengen zonder er één ooit onder uit te gaan, van de moeilijkheid een bewijs in plaats van een obstakel te maken. Wat in een minder zekere traditie tot sluiting van het debat of voorzichtig stilzwijgen zou hebben geleid, wordt hier de drijfveer van een fijner denken.

De verhouding van de tosafisten tot de halakha was aldus van een opmerkelijke souplesse, in staat de oude Wet aan te passen aan de concrete noodzakelijkheden van gemeenschappen die in een christelijke wereld leefden — of het nu ging om handel, lening, of toevlucht tot de goy voor werkzaamheden verboden op de shabbat [Katz, 1989]. Deze halakhische flexibiliteit was verre van enig verzwakking, maar getuigde van diepe pastorale zorg: de Wet bruikbaar maken voor de meerderheid, de gelovige niet onder het onmogelijke bezwaren. De spirituele en literaire creativiteit van het middeleeuwse Ashkenaz, waarvan de tosafisten een groot brandpunt waren, past in deze beweging van spanning tussen openheid en trouw [Elbaum, 1990 ; Katz, 1984].

De vrucht van deze arbeid kreeg een uitzonderlijk lot. De Tosafot stopten ermee één commentaar onder anderen te zijn en werden een permanente component van de bestudeerde tekst: in elke klassieke uitgave van de Talmud omlijsten zij de pagina, tegenover de commentaar van Rachi. Een familie uit Champagne heeft aldus voor heel het joodse volk en voor eeuwen de zeer vorm vastgesteld waarbinnen de mondeling Wet gelezen en bestudeerd wordt. Weinig lignees kunnen zich van zo'n structurerende bijdrage aan het denken van Israël roemen.

Na Rabbénou Tam ging het gezag over naar zijn neef Isaac ben Samuel van Dampierre, ook wel bekend als de Ri ha-Zaken (« de Oude »). Onder zijn leiding beleefde de tosafistische school haar organisatorische hoogtepunt. De overlevering wil dat hij om zich heen een groot aantal academie bijeenbracht, waar zestig leerlingen zich de memorisering van de zestig tractaten van de Talmud deelden, zodat het gehele corpus altijd aanwezig was in het studielokaal. Dit systeem, hoewel het zonder twijfel voor een deel voortkomt uit herinneringsvorming, weerspiegelt een verifieerbare werkelijkheid: de dichtheid en vitaliteit van de studiehuizen in Noord-Frankrijk.

Uit Dampierre, Sens, Coucy, Évreux verspreiden de tosafistische centra zich. De methode overschreed grenzen en bereikte het Rijnland, Engeland, de Provence, Spanje, waarbij de talmudische studie duurzaam werd gemarkeerd tot op onze dag. Deze verspreiding illustreert een discrete maar essentiële deugd van de lignée: de vrijgevigheid van het weten, dat niet wordt bewaard maar gegeven, verstrooid en vermenigvuldigd onder de leerlingen. De tosafistische meester is groot alleen door de leerlingen die hij in staat stelt hem tegen te spreken. Daarin eert de lignée het talmudische ideaal van de rav en de talmid, waar het onderwijs slechts volledig is wanneer het andere onderwijzers heeft voortgebracht [Fonrobert, 2007 ; Ta-Shma, 1999].

De overdracht aan de Ri ha-Zaken illustreert ook hoezeer de bijdrage van de Sefer ha-Yashar van Rabbénou Tam structurerend was voor zijn onmiddellijke opvolgers. De talmudische vondsten die erin waren opgenomen, dienden als formeel model voor latere Tosafot, en zijn responsa leverden precedenten op waarvan de meesters van Dampierre zich in hun eigen beslissingen bedienden. Het geschreven werk van Rabbénou Tam was geen monument om van een afstand te bewonderen: het was een levend werktuig, dat bij elke generatie opnieuw werd bevraagd in dezelfde geest die het had voortgebracht.

De gouden tijd was ook een bedreigde tijd. De dertiende eeuw bracht aan de Joden van Frankrijk een reeks van beproevingen die de geografische structuur van de school zou verscheuren. De campagnes van beschuldiging tegen de Talmud bereikten hun hoogtepunt in de Disputatie van Parijs in 1240 en de autodafé van 1242, waar karren vol talmudische manuscripten aan de vlammen werden prijsgegeven — een slag in het hart van wat deze lignée in leven hield. Studeren werd een daad van verzet, en het kopiëren van een manuscript een daad van trouw op straffe van verlies.

Het is in deze context dat het voortbestaan van de Sefer ha-Yashar al zijn betekenis krijgt. Het werk kwam tot ons in een staat « enigszins onvolledig en herzien » — volgens de beschrijving van zijn eerste uitgevers — precies omdat de manuscripten moesten reizen, zich moesten fragmenteren, moesten worden gekopieerd door verschillende handen op wegen van ballingschap. Dat de tekst tot ons is gekomen, zelfs onvolledig, is op zich een getuigenis van de volharding van degenen die het doorgaven. Evenzo kon de Sefer ha-Hakhra'ot, handelend over een Andalusische grammaticale pollemiek, de eeuwen doorkruisen omdat kopiisten oordeelden dat een geschil over Hebreeuwse etymologie even veel moeite waard was om uit de vlammen gered te worden als een halakhische uitspraak. Dit oordeel, dat linguïstische kennis tot dezelfde hoogte verheft als juridische kennis, zegt iets dieps over de waardenhiërarchie in deze school: de taal is Torah, en haar grammatica is een vorm van vroomheid.

Toen kwam de beslissende breuk. De Joden hadden toentertijd in Frankrijk de status van vreemdelingen die met een speciaal koninklijk verlof residerden; het bevel tot algemene en definitieve uitwijzing kwam van Filips de Schone in 1306. Deze uitwijzing had het ongekende karakter van definitief te zijn; de arrestaties begonnen in juni en duurden enkele maanden, met als doel verhoren in te stellen die een precieze inventarisatie van bezittingen mogelijk maakten. De nakomelingen en geestelijke erfgenamen van de Tossafisten sloegen toen de weg van ballingschap in, hun manuscripten meevoerend naar de Rijnstreek, Italië, Spanje en, later, Oost-Europa.

Het was in deze verspreiding dat de lignée misschien haar hoogste deugd openbaarde: het behoud. Tegenover de verhouding tot oorlog en vervolgingen die zij niet hadden gekozen, droegen deze ballingen niet de wapens maar de boeken; hun heldendom was dat van het geheugen. De familienamen die later in de Askenazische diaspora's verspreid raakten — tot in de registers van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië die veel later werden opgetekend — bewaren de sporen van deze verplaatsingen [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa]. Het Joodse volk, via de stem van zijn ballingschappige tossafisten, toonde nog eens aan dat men alles van een volk kan ontnemen behalve zijn Torah, voor zover die in de harten is opgeschreven evenals op perkamenten [Strack, 1992 ; Gafni, 1990].

Van Troyes naar Ramerupt, van Dampierre naar de wegen van ballingschap, zou de tosafistische lineage twee eeuwen doorkruisen terwijl zij aan de joodse studie een vorm gaf die haar tot op heden overleeft op elke bladzijde van een opengeslagen Talmud. Familie in de eigenlijke zin — die van de schoonzonen en kleinzonen van Rachi — en familie in spirituele zin — die van de leerlingen en leerlingen van leerlingen —, zij belichaamde verschillende grote deugden van het jodendom: de eerbied voor ouders van hen die het werk van hun voorvader voltooien, de bescheidenheid van hen die zich voor de betekenis van de tekst terugtrekken, de pastorale zorg van hen die de Wet praktisch maken, de vrijgevigheid van hen die hun kennis verspreiden, de openheid naar de ander die Andalusische grammatica en Sefardische poëzie ontvangt als een verrijking en niet als een bedreiging.

De bijdrage van de nieuwe bronnen — de Sefer ha-Yashar in zijn twee lagen van responsa en onderhandelingen, en de Sefer ha-Hakhra'ot — maakt het nu mogelijk om met meer precisie het intellectuele portret van Rabbénou Tam te tekenen: niet slechts een architect van de Talmud, maar een denker van taal, een arbiter van de grammaticale traditie, een communautaire wetgever en een dichter. De omvang van deze figuur, lange tijd gereduceerd tot zijn rol in de Tosafot, openbaard zich in zijn volle dimensie wanneer men zijn autonome werken leest.

Maar moeten wij noemen wat deze lineage boven alles het best heeft uitgedrukt, dan is het een bepaalde opvatting van de joodse Wet als oneindige dialoog. De Tosafisten hebben het jodendom niet starre antwoorden nagelaten, maar de kunst van de vruchtbare vraag — dit ve-im tomar, dit « en wat als men zei » waardoor elke ontvangen waarheid opnieuw onderwerp van onderzoek wordt. Door tegenspraak niet tot een schandaal maar tot een weg te maken, hebben zij een deugd die de traditie van Israël sinds de Mishna cultiveert tot gloeiendheid gebracht: die van een volk dat zijn Wet zozeer lief heeft dat het haar nooit ophoudt te bevragen. Daardoor sluit het bijzondere noodlot van een familie uit Champagne aan bij de collectieve herinnering van een heel volk, en blijft het woord « toevoegen » — Tosafot — een van de schoonste definities van levende trouw.