Familie Tolentino

De stad Tolentino is een oude en geverifieerde plaats. Het kende al sinds de prehistorie aanzienlijke activiteit, getuige de sporen van sites en voorwerpen die in het archeologische museum van Ancona worden bewaard. Na middeleeuwse gemeente en kunststad te zijn geworden, behoort het tot het regionale geheel van de Marche dat duurzaam in de ban van de Pauselijke Staten stond. Van dit kader — een gebied van kleine steden, heiligdommen en markten — moet men uitgaan om de vorming van een Joodse familienaam te begrijpen.

In middeleeuws en vroegmodern Italië vormden de Joden verspreide gemeenschappen, vaak slechts enkele families per plaats tellend, die zich regelmatig bezighielden met geldlening op onderpand, handel en ambacht. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, werd het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance gekenmerkt door deze gedwongen mobiliteit en deze inbedding in een dicht netwerk van kleine steden, waar de gemeenschap zich opnieuw samenstelde naar gelang van de toestemmingen voor verblijf, lokale verbanningen en economische migraties [Bonfil, 1994]. In deze context werd de naam van de stad van herkomst een handige identificator zodra een familie haar thuis verliet om zich elders te vestigen: de Jood die uit Tolentino kwam, werd in de ogen van Ancona of Rome « il Tolentino », en de bijnaam verstevigde zich tot erfelijke familienaam.

De regio Marche kende bovendien een bewogen geschiedenis voor zijn Joden, gemarkeerd door de oscillerende beleid van het pausdom. Het naamkundig weefsel van de regio — Ascoli, Barchi, Belforte, Cagli, Camerino, Cingoli, Corinaldi, Costantini, Da Fano, D'Ancona, Della Pergola, Fano, Fermo, Jesi, Macerata, Mondolfo — onthult de dichtheid van Joodse centra verspreid over dit grondgebied. Het behoren van Tolentino tot dezelfde familie van namen is het eerste stevig vastgestelde feit van zijn geschiedenis: het is geen geïsoleerde naam, maar een schakel in een coherent regionaal systeem.

De documentaire grondslag van deze notitie is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, uitgegeven in Florence in 1925. Deze repertorium inventariseert op methodische wijze de familienamen die door Joodse families op het schiereiland werden gedragen en stelt, waar mogelijk, een verklaring voor hun vorming voor. De inschrijving van de naam Tolentino in deze catalogus vormt de referentiebron waarop het vastgestelde bestaan van de lignée als Italiaans-Joodse familie rust [Schaerf, 1925].

De bijdrage van Schaerf is tweeledig. Enerzijds bepaalt hij een corpus : hij stelt vast dat Tolentino geen uitvinding noch verwarring is, maar een naam die werkelijk werd gedragen en doorgegeven. Anderzijds oriënteert hij de interpretatie naar de toponymische hypothese, de meest waarschijnlijke gezien de morfologie van de naam en zijn parallellisme met andere regionale familienamen. Men moet zich hier hoeden voor elke overinterpretatie : Schaerf stelt het feit van het bestaan van de naam vast ; hij verschaft niet noodzakelijk een continue genealogie, en de historicus moet de verleiding weerstaan om de stiltes op te vullen.

Deze methodologische voorzichtigheid staat centraal in de historische benadering van de Joodse wereld. Zoals Yosef Hayim Yerushalmi eraan herinnerde, is de Joodse geschiedenis zich lange tijd ontwikkeld in de spanning tussen collectief geheugen, dat doorgeeft en heiligt, en het archief, dat getuigt en soms tegenstrijdig is [Yerushalmi, 1984]. De naam Tolentino staat precies op deze kruising : gedragen door het geheugen van families, is hij alleen stevig vastgesteld door de geleerde vermelding. Daarom valt alles wat verder gaat dan de notitie van Schaerf onder waarschijnlijke reconstructie, en niet onder aangetoond feit.

Tot slot dient opgemerkt te worden dat de Italiaans-Joodse onomastiek aan bepaalde logica's gehoorzaamt : in tegenstelling tot andere diaspora's droegen de Joden van Italië sinds lang stabiele familienamen, vaak toponymisch, wat juist hun opsporing in repertoria vergemakkelijkt. De naam Tolentino neemt volledig deel aan deze oude en gedocumenteerde naamcultuur.

Als de wieg van de naam Italiaans is, dan volgt de verspreiding ervan de grote wegen van de diaspora. Joodse families uit Italië, met name uit de Pauselijke Staten, ondergingen toenemende druk vanaf de 16de eeuw: de pauselijke bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555), de oprichting van getto's, herhaalde economische beperkingen. Deze beperkingen veroorzaakten bevolkingsbewegingen naar meer tolerante steden of naar vrijhavens.

Onder deze toevluchtsoorden neemt Livorno een bijzondere plaats in. Dankzij de Livornine, deze privileges verleend door de Medici aan het einde van de 16de eeuw, werd de stad een belangrijk aantrekkingspunt voor Joden, met name voor de « Portugese Joodse Natie ». Lionel Lévy heeft deze kosmopolitische gemeenschap magistraal beschreven, verbonden met netwerken van Amsterdam, Tunis en daarbuiten, en waarvan de geschiedenis zich over bijna vier eeuwen uitstrekt [Lévy, 1999]. Hij heeft ook het eigen lot van de Livornese gemeenschap beschreven, tot aan haar geleidelijke uitsterving [Lévy, 1996]. In deze smeltkroes kruisten families van verschillende oorsprong — Iberische, Italiaanse, Noord-Afrikaanse — wier namen circuleerden volgens allianties en mediterrane handel.

Hier dringt zich voorzichtigheid op tegen een veel voorkomende verwarring. De naam Tolentino moet niet worden verward met Toledano, een beroemde Sefardische patroniem. Toledano is afgeleid van Toledo, een provincie in Spanje, waarvan veel families van Sefardische rabbijnen afkomstig zijn; na de uitdrijving uit Spanje emigreerden deze families met name naar Safed, Griekenland, Marokko, vervolgens naar Holland, Engeland en Turkije. Tolentino verwijst daarentegen naar de Italiaanse stad in de Marken, niet naar Toledo: het is een Italiaanse toponiemen, niet Iberisch. De fonetische gelijkenis vormt geen genealogische verwantschap, en de traditie die de twee namen zou benaderen, wordt hier genuanceerd, zelfs tegengesproken, door het onomastische archief. Het blijft desondanks waarschijnlijk dat in de grote Sefardische havens waar Joodse naties zich mengden, dragers van de naam Tolentino zich bij Portugese gemeenschappen hebben kunnen integreren, zoals veel andere Italiaanse families deden.

De circulatie van Italiaanse Joodse families beperkte zich niet tot Europa. Commerciële en gemeenschappelijke netwerken verbonden Livorno met de Berberse rijken en de gemeenschappen van de Maghreb. De Livornese Joden — de Grana van Tunis — verspreiden zich langs de Noord-Afrikaanse kusten, en het is niet zeldzaam om achternamen van Italiaanse oorsprong aan te treffen in de registers van de gemeenschappen van Algerije en Tunesië.

Op dit vlak wordt de documentatie met betrekking tot de naam Tolentino zeldzamer, en treden we het domein van doorgegeven geheugen in meer dan van vastgestelde archiefstukken. De werken gewijd aan de gemeenschappen van West-Algerije — Tlemcen, beschreven door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], of Sidi Bel Abbès, waarvan de rabbijnse archieven het spoor van lokale families bewaren [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès] — maken het mogelijk het gemeenschappelijke weefsel te reconstrueren waarin families van Italiaanse oorsprong zich konden vestigen. Maar met zekerheid een Tolentino-tak aan deze of gene gemeenschap toewijzen zou uit ongegronde vermoedens bestaan: men moet zich hierin beperken tot wat de traditie verhaalt en wat de registers namentelijk betuigen.

Wat men met zekerheid kan stellen, is de algemene logica: de Joodse diaspora's functioneerden als communicerende vaten, en een Italiaanse naam kon in twee of drie generaties onder andere hemelen gedragen worden, getransformeerd door lokale uitspraak en administratief gebruik. Het familiegeheugen gaat in dergelijke gevallen vooraf aan en soms boven het archiefstuk — vandaar het belang van het verzamelen van doorgegeven verhalen terwijl men ze onderscheidt van gedocumenteerde feiten.

Er is een moment waarop de naam Tolentino aansluit bij de grote geschiedenis, niet door de familiestamboom, maar door de toponymie zelf. De stad Tolentino is inderdaad in het nagedachtenis opgenomen voor het verdrag dat daar in 1797 werd ondertekend, toen Bonaparte, aan het hoofd van het Italiaanse leger, aan paus Pius VI strenge voorwaarden oplegde. Deze episode past in de reeks van de revolutionaire oorlogen die de Pauselijke Staten ontwrichtten en daarmee de toestand van de Joden in de regio.

Deze ontwrichting had directe gevolgen voor de Joodse gemeenschappen. Te Ancona, een naburige stad en groot centrum van de Marken, werd de stad tot 1814 door de Fransen bezet, en werd in 1815 door het Congres van Wenen aan de paus teruggegeven, dat het getto opnieuw sloot en de antisemitische discriminatie herintroduceerde. Hier zien we de dramatische afwisseling tussen napoleontische emancipatie en pauselijke restauratie die het Joodse leven in de regio waar de naam vandaan komt bepaalde. De families die toponymische achternamen uit de Marken droegen — waaronder Tolentino — beleefden deze geschiedenis van opeenvolgende opening en sluiting in de eerste plaats.

Zo bewaart de naam, gegraveerd in zijn eigen geografie, de echo van de grote verschuivingen van de Italiaanse en Europese geschiedenis. De naam Tolentino dragen betekent de naam dragen van een plaats waar belangen samenkwamen die ver buiten de familiaire sfeer reikten, en waarvan de Joodse gemeenschappen van de Marken rechtstreeks de gevolgen ondergingen.

Italiaans Jodendom vormde tussen de Middeleeuwen en de Renaissance een uitzonderlijk centrum van intellectuele en manuscriptproductie. De Marken en de aangrenzende regio's namen deel aan deze intellectuele bloei. Giulia Tamani heeft de verlichte Hebreeuwse manuscripten bestudeerd die in Italië werden geproduceerd, getuigenissen van een verfijnde en kosmopolitische boekcultuur [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft daarnaast aangetoond hoezeer de middeleeuwse Joodse filosofie alleen kan worden begrepen door de concrete bestudering van de handgeschreven en gedrukte teksten die deze hebben overgedragen [Sirat, 1983].

In dit landschap waren de Joodse families van de kleine steden in de Marken niet simpelweg handelsgroepen: zij participeerden in het religieuze en geleerde leven, onderhielden synagogen, en kopieerden of lieten liturgische en geleerde boeken kopiëren. Het is waarschijnlijk — hoewel een geïsoleerd archiefstuk hier niet alleen voor de familie Tolentino kan worden aangehaald — dat degenen die deze naam droegen, deel hebben genomen aan deze cultuur van overdracht, zoals hun buren in gelijknamige plaatsen deden.

Deze dimensie sluit aan bij een bredere bezinning op wat het betekent „de Joodse traditie te denken". Léon Askénazi heeft de nadruk gelegd op de permanente articulatie tussen het ontvangen woord en de overgedragen schrift [Askénazi, 1999] ; Armand Abécassis heeft de fundamenten van het Joodse denken in zijn diepte verkend [Abécassis, 1987] ; en Maurice-Ruben Hayoun heeft het lange parcours van de Joodse filosofie nagestreeld [Hayoun, 2023]. Op schaal van een lignage herinneren deze perspectieven eraan dat een naam niet slechts een administratief label is: hij is de drager van een geheugen, van een toebehoren en van een loyaliteit die de generaties doorkruisen. Isaiah Berlin, terwijl hij over de Joodse voorwaarde nadacht, heeft deze spanning tussen wortel en verspreiding, tussen trouw aan zichzelf en aanpassingsbekwaamheid aan de doorlopen werelden onderstreept [Berlin, 1973] — een spanning waarvan de achternaam Tolentino, van Italiaanse herkomst en diasporaal lot, een bescheiden maar welsprekende illustratie biedt.

Aan het einde van deze trajectory laat de naam Tolentino zich vatten als een Italiaans-Joods patroniem van toponymisch type, solide geattesteerd door het repertorium van Samuele Schaerf (1925) en consistent met de gehele reeks namen gevormd op basis van plaatsen in de Marken en de streek van Ancona. Zijn wieg is vastgesteld: de stad Tolentino in het centrale pauselijke Italië. Zijn vormingswijze is waarschijnlijk: de geografische bijnaam gedragen door een geëmigreerde familie, verstijfd tot erfelijke naam volgens de goed gedocumenteerde logica van de Joodse onomastiek op het Schiereiland.

Voorbij deze geattestreerde kern opent de trajectory van de lignée zich op waarschijnlijke hypothesen — mogelijke inschakeling in de Sefardische netwerken van Livorno en Amsterdam, mogelijke vertakkingen naar Noord-Afrikaanse gemeenschappen — die in het register van het waarschijnlijke en het overgeleverde moeten blijven, bij gebrek aan aaneengesloten nominale bronnen. De nauwkeurigheid gebiedt niet Tolentino met Toledano te verwarren, noch de familie een geschiedenis toe te schrijven die het archief niet bevestigt.

Wat overblijft, is een naam-herinnering: die van een plaats in de Marken, gemerkt door de grote verschuivingen van de Europese geschiedenis, en gedragen door Joodse families wier aanwezigheid zich inscrijft in de lange duur van het Italiaans jodendom. Tussen het archief dat getuigt en de herinnering die overdraagt, bevindt het Grote Boek van Tolentino zich op deze smalspoor, trouw aan zowel wat men weet als wat men heeft ontvangen.