Familie Todros

De antroponiem Todros is een van de zeldzame Griekse namen die zich stevig in het middeleeuwse Joodse gebruik hebben ingeworteld. De etymologische verbinding met Theodôros is niet gissing : zij wordt erkend door de joodse onomastische lexicografie, die Todros, Todrai en hun varianten rangschikt onder de voornamen van Hellenistische oorsprong die zich tijdens de Late Oudheid en de Vroege Middeleeuwen hebben gevestigd. De betekenis — « geschenk van God » — verklaart de voorkeur, want zij bood een prestigieus en welluidend equivalent voor joodse voornamen met dezelfde betekenis, zoals Netan'el of Matityahou.

De verspreiding van de naam volgt de grote wegen van de Middellandse-Zee-Joodheid. In het Hebreeuwse Provence en Catalonië verschijnt Todros vanaf de 12de eeuw als mannelijke voornaam ; het wordt erfelijke familienaam naarmate de families zich vestigen en christelijke notariële noodzakelijkheden de overdracht van een stabiele naam opleggen. De middeleeuwse Joodse filosofie en denken, zoals getuigd door manuscriptcorpora, tonen intense circulatie van mensen en teksten tussen deze centra aan, een circulatie waarin de dragers van de naam Todros volledig participeren [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983].

Het traject van de naam illustreert onmiddellijk een deugd die de Joodse traditie consequent heeft nagestreefd : openheid voor het vreemde en zijn denken, het vermogen om een exogene erfenis — hier Grieks, spoedig Arabisch — te ontvangen en in de heilige taal te naturaliseren. Dat Joodse families een Griekse voornaam kozen voor hun zonen zegt veel over de souplesse van de Middellandse-Zee-Joodse identiteit, over haar bereidheid om de bijdrage van buiten in rijkdom van binnen om te zetten. Dit vermogen, dat de grote bloeiperiodes van Joods intellectueel leven definieert, zal zijn meest voltooide uitdrukking vinden in het vertaalwerk van Todros Todrosi in de 14de eeuw.

Een methodologische waarschuwing is hier op zijn plaats. De overgang van voornaam naar familienaam is op verschillende data en volgens verschillende modaliteiten van regio tot regio verlopen. Een Todros uit 15de-eeuws Italië en een Todros uit 13de-eeuws Castilië kunnen slechts een gemeenschappelijk onomastisch erfgoed delen, zonder familiale continuïteit. Het onderzoek naar het Joodse leven in de Italiaanse Renaissance heeft duidelijk aangetoond hoezeer familiale structuren, namen en allianties zich lokaal herschikten, naar gelang van interne migraties in het Schiereiland en golven van ballingen uit Spanje na 1492 [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. De naam Todros is dus eerder een enkelvoudige boom dan een sterrenbeeld van verschillende takken die dezelfde semantische wortel delen.

De meest gedocumenteerde en meest prestigieuze tak is die van de Todros ha-Levi Abulafia uit Toledo, in het Kastilië van de 13de en 14de eeuw. Deze familie bekleedde functies die zelden verenigd waren: gemeenschapsleiders (de nesi'im, „vorsten" van de aljama), financiers en bestuurders in dienst van de Kroon, schrifgeleerden en leermeestersgeleerden. Zij belichaamde het model van de Kastiliaanse joodse hoveling, tegelijkertijd brug naar de christelijke macht en bewaker van de gemeentelijke autonomie. De betrokkenheid bij het collectieve leven — in de volste betekenis van het woord, omdat deze mannen hun krediet en soms hun vrijheid inzetten om de aljama te verdedigen — is een van de opvallendste kenmerken van deze familie.

Twee figuren domineren het geleerde geheugen. De eerste is Todros ben Judah ha-Levi Abulafia (ca. 1247), Hebreeuws hofpoëet, wiens grote verzameling, de Gan ha-meshalim we-ha-hidot („De Tuin der gelijkenissen en raadsels"), een van de late monumenten van de Hebreeuwse poëzie van Spanje vormt. Dicht bij het hof van Alfons X de Wijze en later van Sancho IV, genoot hij de gunst van koningen en ondervond ook hun ongenade, met name bij de collectieve arrestatie van joodse hofelingen van Kastilië. Zijn werk, zowel profaan als berouwvol, mengt de Andalusische erfenis van de muwashshahat met een ongewone persoonlijke gevoeligheid. Terwijl koninklijke gunst de politieke betrokkenheid openbaart, herinneren de berouwgedichten eraan dat zij nooit het gevoel van een innerlijke verantwoordelijkheid heeft doen verdwijnen: individuele bescheidenheid en moreel bewustzijn doorkruisen zelfs de meest wereldlijke strofes, als een basistoets die de band met de Wet onderhoudt.

De tweede figuur is Todros ben Joseph ha-Levi Abulafia (ca. 1220 – ca. 1298), rabbijn, gemeenschapsleider en een van de belangrijkste inleiders van de Kabbala in Kastilië, auteur van de Otsar ha-kavod (kabbalistisch commentaar op de aggadische passages van de Talmud) en van de Sha'ar ha-razim. Zijn gezag maakte hem een schakelpunt tussen de mystieke school van Gerona en de Kastiliaanse bloei die zou culmineren in de Zohar. Het middeleeuwse joodse denken dankt aan dit milieu een doorslaggevend deel van zijn esoterische en filosofische dimensie, zoals wordt onderstreept door de historiografie van de joodse filosofie [Hayoun, La philosophie juive, 2023] ; [Sirat, 1983]. Hier versmelten vroomheid en talmudische en mystieke kennis: de Otsar ha-kavod is geen gratuite speculatie, maar een inspanning om de gelovige gemeenschap te voeden met de verborgen betekenis van haar fundamentele teksten, een daad van intellectuele vrijgevigheid zowel als van religieus engagement.

Het bestaan van deze geslachtslijn zelf, getuigd door colofons van handschriften, responsa en kronieken, maakt het tot een schoolvoorbeeld waarin geheugen en archief samenvallen. Desondanks is het van belang te herinneren dat Abulafia de voornaamste familienaam van dit huis was, terwijl Todros erin in de eerste plaats als dynastieke voornaam fungeerde, van geslacht op geslacht herhaald, voordat het elders als autonome familienaam zou dienen.

Het is in Provence, in Arles, dat de naam Todros een van zijn meest doorslaggevende incarnaties kent voor de geschiedenis van het middeleeuwse Joodse intellectuele leven. Todros ben Meshullam ben David Todrosi, geboren in 1313, waarschijnlijk in Trinquetaille, een voorstad van Arles aan de overkant van de Rhône, oefende zijn werk als vertaler uit tussen ongeveer 1330 en 1340. Hij was een van de laatsten en meest bekwame protagonisten van de grote beweging van vertaling uit het Arabisch naar het Hebreeuws die sinds de 12e eeuw van het Joodse Provence een draaischijf van filosofische kennis had gemaakt tussen de Arabisch-islamitische wereld en het christelijke Europa ;.

De Kitāb al-Najāt van Avicenna — het « Boek van de Verlossing » — is een van de grote werken van de Arabisch-islamitische filosofie, een uitgebreid verhandeling over logica, natuurkunde, psychologie en metafysica, een condensatie en herschikking van het Aristotelische denken in een islamitisch kader. Todros Todrosi ondernam het zich de gedeelten over psychologie en metafysica te vertalen, stellende aan zijn versie de Hebreeuwse titel Ḥaṣṣalat ha-Nefesh — « De Verlossing van de ziel » — een welsprekende aanpassing die de Arabische titel omzette in een formule geworteld in de Hebreeuwse gevoeligheid. Deze vertaling, bestudeerd door Gabriella Elgrably-Berzin in een kritische uitgave die de Hebreeuwse tekst vergelijkt met de Arabische manuscripten, getuigt van Todrosi's filologische meesterschap en zijn bewustzijn van de filosofische inzetten eigen aan elke taal.

De tweede grote onderneming van Todrosi betreft Averroës. De Cordubaanse filosoof had voor elk groot werk van Aristoteles commentaren op drie niveaus geproduceerd: korte, gemiddelde en lange. Onder de meest delicate om in het Hebreeuws op te nemen bevonden zich de Gemiddelde Commentaren op de Rhetorica en de Poetica van Aristoteles — twee teksten die betrekking hebben op publieke spraak, overtuiging en literaire schepping, terreinen waar het onderscheid tussen filosofie en religieuze praktijk bijzonder fijn is. Todrosi vertaalde deze en vergezelde ze van inleidingen — accessus ad auctorem — die getuigen van eigen denken, dat in staat is het Aristotelische werk in de context van de Joodse filosofie te plaatsen. Het doctoraalproefschrift gewijd aan Todrosi's vertaling van de Poetica, verdedigd in Frankrijk en in open toegang uitgegeven, vormt tegenwoordig de voornaamste referentie voor dit onderdeel van zijn werk, stellende de Hebreeuwse tekst, zijn vertaling in het Frans — een eerste — en een drietalig glossarium Arabisch-Hebreeuws-Frans.

Wat Todrosi bereikt, laat zich niet reduceren tot technisch werk. In de Joodse traditie draagt de kennisdrager — de meturgeman, de vertaler — een morele verantwoordelijkheid: het toegankelijk maken van een waarheid die zonder hem in een taal zou blijven opgesloten vreemd aan de gemeenschap. Door voor het Hebreeuws de mogelijkheid in te stellen om de Avicennese psychologie en de Aristotelische theorie van de spraak en de fictie te denken, stelde Todrosi een daad van betrokkenheid bij het collectieve intellectuele leven in, waarvan de weerklank zich ver buiten Arles liet voelen. Hij samenstelde ook, rond 1333, een filosofische anthologie in het Hebreeuws — Ammudot — bedoeld om Hebreeuwse lezers een georganiseerd panorama van het Arabische denken aan te bieden, een pedagogisch en geleerd gebaar, dat de zorg voor de ander openbaart, voor de minder gewapende lezer, die de meester veeleer wenst uit te rusten dan te verblinden.

De waarde die dit werk belichaamt, behoort tot de lijst van de grote Joodse deugden: de overdracht van kennis — talmud Torah in zijn breedste zin —, die niet alleen de studie van de Wet aanduidt maar alle inspanning om de keten van kennis van generatie op generatie levend te houden. Door Avicenna en Averroës in het Hebreeuws over te brengen, verrried Todrosi de traditie niet: hij verrijkte haar met het universele, voortdurend de overtuiging dat de waarheid, waar zij ook wordt gevonden, aan Israël toebehoort om deze op te rapen [Hayoun, La philosophie juive, 2023] ; [Sirat, 1983].

Het is in Italië dat de naam zich vestigt als patroniem in moderne repertoria. De referentienotitie verwijst naar Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), die Todros opneemt onder de joodse namen die in het Schiereiland zijn attesteerd. Deze onomastische inventarisatie, opgesteld op basis van gemeentelijke registers en burgerlijke staat, vormt de documentaire grondslag van deze lignage: zij verankert de naam Todros in een Italiaanse archiefwerkelijkheid, en niet alleen in mondelinge traditie.

Het joodse leven van de Italiaanse Renaissance vormt het kader voor het begrijpen van deze vestiging. De gemeenschappen van het Schiereiland — Rome, Toscane, Noord-Italië, de Mezzogiorno — ontvingen opeenvolgende lagen: autochtone Italiaanse Joden (italkim), Askenazi uit het Noorden, en vooral Sefardim uit Spanje en Portugal verdreven na 1492 en 1497. Elk bracht zijn namen mee. Een patroniem als Todros kon voortkomen uit zowel oude mediterrane Hebreeuwse identiteit als uit de komst van Iberische bannelinge. Onderzoek heeft de soepelheid en mobiliteit van deze familiale identiteiten aangetoond, herschikt getto na getto [Bonfil, 1994].

Het handschriftelijk erfgoed versterkt deze verankering. De studie van versierde Hebreeuwse handschriften in Italië geproduceerd openbaart een milieu van opdrachtgevers, schriftgeleerden en bezitters waar kolofons familienamen van geleerde kringen opleveren [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010] ; [Bonfil, 1994]. Het is in dit soort bronnen — kolofons, notariële akten, gemeentelijke belastinglijsten — dat de naam Todros het meest zeker kan worden gevolgd, waarbij het archief bevestigt en preciseert wat de familiale herinnering op losser wijze bewaart.

Men kan niet uitsluiten, hoewel rechtstreekse bewijzen hier ontbreken, dat een deel van de intellectuele reputatie verbonden aan de naam Todros, na het Provençaals werk van Todrosi, de transmissie van het patroniem in Italiaanse geleerde families heeft bevorderd die graag onder de bescherming van een beroemde naam wilden staan. Maar deze hypothese, aannemelijk in termen van onomastische sociologie, dient duidelijk onderscheiden te blijven van het archiefgebeurde.

De geschiedenis van Joodse mediterrane namen is onlosmakelijk verbonden met de « Portugese Natie », dit netwerk van Sefardische kooplieden en geleerden dat Amsterdam, Livorno, Tunis en het gehele Levant met elkaar verbond. Livorno, een Toscaanse vrijhaven, speelde een centrale rol: zijn Sefardische gemeenschap diende tussen de 16de en 20ste eeuw als draaischijf tussen Italië en Noord-Afrika [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999] ; [Lévy, La Communauté juive de Livorno, 1996]. Een achternaam van Italiaanse oorsprong of gebruik kon aldus worden doorgegeven naar de Magrebijnse kusten, en omgekeerd, naar gelang van handelsbetrekkingen en huwelijksallianties.

In Noord-Afrika vormden de gemeenschappen in West-Algerije — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — en Tunesië levendige Sefardische centra, waar de erfenissen van Spaanse verbannen, inheemse Toshavim en Livornese Grana elkaar kruisten [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000] ; [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. De rabbijnse archieven — huwelijksacten, contracten, circumcisieregisters — zijn de enige bronnen die op betrouwbare wijze de aanwezigheid van een bepaalde naam in deze gemeenschappen kunnen documenteren, en dienen voorzichtig te worden geraadpleegd voor elk nauwkeurig genealogisch claim.

Ook hier moet men zich hoeden voor de achteraf bezien illusie. De aanwezigheid van de naam Todros op een bepaalde plaats impliceert geen voortdurende migratie vanuit Toledo, Provence of Italië. Aangezien de voornaam Théodôros/Todros op autonome wijze door de gehele Griekse en Sefardische wereld circuleerde, konden meerdere centra deze onafhankelijk aannemen. De stelling van een unieke afstamming berust, gezien de beschikbare bronnen hier, eerder op hypothese dan op vastgesteld feit.

Wat opvalt in deze Magrebijnse gemeenschappen, is het overwicht van de waarde van georganiseerde liefdadigheid — de tsedaka — als de voornaamste communautaire band. Of de naam Todros daar rechtstreekse sporen heeft nagelaten of niet, het kader waarin deze zich zou inschrijven, is dat van Joodse samenlevingen waar collectieve solidariteit, zorg voor weduwen, wezen en voorbijgangers het bindmiddel van het gemeenschapsleven vormde. Het is in deze voedingsbodem dat patroniemen reizen en zich vestigen, gedragen door families wier economische activiteit en maatschappelijk engagement het dubbele kenmerk vormen.

Om Todros Todrosi's plaats in de geschiedenis van de lignée volledig te begrijpen, moet zijn werk in het bredere context van de beweging van vertaling van het Arabisch naar het Hebreeuws worden geplaatst, die sinds de twaalfde eeuw Provençaalse Jodendom tot een van de grote centra van de middeleeuwse filosofie had gemaakt. Deze beweging, waarvan de voornaamste figuren Samuel Ibn Tibbon, Judah al-Harizi, de broers Ibn Tibbon en Jacob Anatoli waren, was gebaseerd op een diep overtuiging: de Torah en filosofie zijn niet tegenstrijdig, en de Griekse kennis die door de Arabieren werd doorgegeven, behoorde rechtmatig tot de Joodse cultuur.

Todros Todrosi vertegenwoordigt een van de laatste schakels in deze keten. Geboren in Arles in 1313, werkt hij in de jaren 1330 in een Provence dat al het verval van deze beweging aanvoelt: groeiende vervolgingen, opgelegde godsdienstige disputen, de druk van de christelijke omgeving verkleinen de ruimte voor intellectuele vrijheid. Dat Todrosi desondanks koos om het werk van vertaling voort te zetten, zich aan zo moeilijke teksten als de Kitāb al-Najāt van Avicenna en de Middelkommentaren van Averroës op de Rhetorica en de Poetica te wagen, getuigt van een intellectuele vastberadenheid die kan worden gelezen als een daad van cultureel verzet — het behoud van kennis als vorm van trouw aan zichzelf.

De Rhetorica en Poetica van Aristoteles hadden in dit corpus een bijzondere plaats. Zij behoorden niet tot de gewoonlijk vertaalde filosofische canon, die meer gericht was op formele logica, natuurkunde en metafysica. Ze toegankelijk maken in het Hebreeuws betekende de Joodse gemeenschap toegang geven tot de theorie van het overtuigende spreken en de theorie van de poëtische nabootsing — twee terreinen die rechtstreeks raakten aan de rabbijnse prediking, de liturgische poëzie en het begrip van profetische teksten. Dit openingsgebaar, dat het Joodse denken uit zijn afzondering haalde door het Aristotelische instrumenten aan te bieden om zichzelf te begrijpen, belichaamt de overtuiging dat kennis geen geloofsgrens kent en dat ontlening, goed uitgevoerd, eerder de identiteit versterkt dan verdunt.

De collectieve herinnering van Israël heeft deze spanning tussen beschermende afzondering en vruchtbare openstelling vaak ondervonden. De grote perioden — het Andalusië van de taïfas, de Provence van de vertalers, het Italië van de Renaissance — zijn juist die waarin de Joodse gemeenschap het Andere in haar denken wist in te passen zonder zich daarin te verliezen. Todros Todrosi, werkend in Arles aan Arabische teksten om deze in het Hebreeuws beschikbaar te stellen, belichaamt deze vermogen om samen te houden trouw aan traditie en openstelling voor de wereld. Zijn figuur verbindt de lignée Todros dus met een van de meest bewonderenswaardige dimensies van de Joodse herinnering: de zekerheid dat kennis, waar ook zijn oorsprong, kan dienen aan het begrip van de Wet en de verheving van de ziel.

Elk onderzoek naar een geslacht dat naar een voornaam-familienaam is genoemd, stuit op specifieke obstakels die met openhartigheid moeten worden blootgelegd. Het eerste is dat van de polygetische homonymie : aangezien Todros als voornaam in verschillende gebieden heeft bestaan, kon dezelfde familienaam meerdere keren ontstaan, zonder genealogische verbinding. Het reconstrueren van een enkele stamboom die Toledo, de Provence, Italië en de Maghreb verbindt, zou zonder expliciete documentaire schakels een redactionele gissing zijn en geen historisch resultaat.

Het tweede obstakel is dat van de grafische varianten. Afhankelijk van de transcriptietalen — Hebreeuws, Latijn, Italiaans, Judeo-Arabisch, Castiliaans, Occitaans — verschijnt de naam onder verschillende vormen (Todros, Todrai, Todrosi, Todoros, Teodoro), die alleen door contextueel onderzoek kunnen worden gelinkt aan, of niet, dezelfde familie. De catalogi van handschriften en de onomastische repertoria zijn hier de meest betrouwbare gidsen [Tamani, 2010] ; [Schaerf, 1925]. Opgemerkt zij dat Todrosi een dubbel verdubbelde vorm van de naam is — de vader, Meshullam, droeg zonder twijfel zelf deze voornaam als familienaam —, wat illustreert hoe de naam door accumulatie werd doorgegeven in plaats van substitutie.

Het derde obstakel hangt samen met de aard van de bronnen. Voor middeleeuws Spanje is het archief relatief rijk : poëzieverzamelingen, responsa, kronieken. Voor de Provence maken de vertaalde handschriften en hun kolofonnen, evenals moderne filologische studies, het mogelijk Todros Todrosi met opmerkelijke precisie te volgen ;. Voor modern Italië maken communautaire registers en burgerlijke staat, waarop Schaerf zich baseert, betrouwbare identificatie mogelijk. Voor Noord-Afrika zijn de rabbijnse archieven waardevol maar verspreid en ongelijk bewaard [Botbol, 2000] ; [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Voorzichtigheid gebiedt daarom elk centrum afzonderlijk te behandelen en de takken alleen in aanwezigheid van bewijzen met elkaar te verbinden.

Ten slotte moet men zich hoeden voor een vierde illusie, die van de narratieve lineariteit. De geschiedenis van het geslacht Todros volgt geen enkele lijn van noord naar zuid, van oost naar west. Het ontvouwt zich sterrewijzelig, vanuit een gemeenschappelijke naam, in richtingen die de toevalligheden van migratie, huwelijksalliantie en vervolging zonder voorspelbare logica hebben getekend. Dit is de voorwaarde waaronder, zoals Yerushalmi's kritische eis uitnodigt, de herinnering aan het geslacht werkelijk geschiedenis kan worden [Yerushalmi, 1984].

De Todros-geslacht is niet één enkele stamboom, maar een constellatie. Aan de wortel een Griekse naam — Theodoros, « geschenk van God » — aangenomen door de mediterrane joodse wereld en omgevormd, naar gelang van plaats en tijd, in voornaam en vervolgens in familienaam. Op het schitterendste hoogtepunt op het gebied van politiek en poëzie, de Todros ha-Levi Abulafia van Toledo, dichters en kabbalisten, waardigheidsbekleders van het middeleeuwse Castilië, wier archief de herinnering stellig verzekert. Op het zenit van het filosofisch denken, Todros Todrosi van Arles, vertaler van het Arabisch naar het Hebreeuws, drager van Avicenna en Averroës, wiens manuscripten bewaard in het corpus getuigen van het geduldig werk van een man die geloofde dat filosofische waarheid voedsel voor de joodse ziel kon worden ;. Aan de Italiaanse zijde een familienaam geverifieerd in het repertorium van Schaerf en verlicht door de geschiedenis van de gemeenschappen van de Renaissance en hun manuscripten [Bonfil, 1994] ; [Tamani, 2010] ; [Schaerf, 1925]. Op de oevers van de Sefaradische wereld ten slotte, een waarschijnlijke verspreiding, afhankelijk van de netwerken van de Portugese Natie en van de Magrebijnse gemeenschappen, die alleen door plaatselijke rabbijnse archieven geval per geval kunnen worden bevestigd [Lévy, 1999] ; [Botbol, 2000].

Onder alle waarden en deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, wat de Todros-geslacht boven alles het best heeft uitgedrukt, is de overdracht van kennis als daad van liefde — wat de traditie in zijn breedste zin noemt, talmud Torah : niet het onderwijs dat zich op zichzelf terugtrekt, maar onderwijs dat wordt aangeboden, gedeeld, toegankelijk gemaakt. De kabbalistische Todros Abulafia wilden de diepten van de Talmud openen voor diegenen die de geheimen ervan niet kenden. Todros Todrosi, in Arles, wilde de Arabische filosofie openen voor diegenen die het Arabisch niet lazen. In beide gevallen is het gebaar hetzelfde: weigeren dat kennis het bezit van enkelen blijft, het laten circuleren, het aan de gemeenschap aanbieden als een gemeenschappelijk goed. Het is deze intellectuele vrijgevigheid, dit begrip van kennis niet als bezit maar als overdracht, dat de verschillende takken van deze constellatie verbindt en haar aansluit op een van de meest constante deugden van Israël door de ballingschap.

De eenheid van de naam garandeert niet de eenheid van bloed; zijn verstrooiing vertelt daarentegen het verhaal van de mobiliteit zelf van de mediterrane jodendom. Het Grote Boek van de Todros is dus minder het verhaal van een familie dan de geschiedenis van een goddelijke naam die door de eeuwen reist, tussen de herinnering die verheft en het archief dat verifieert. Het is aan elke tak voorbehouden om, in haar eigen registers, de draad te vinden die haar met deze gemeenschappelijke wortel verbindt.