Familie Tishby

Bij de wortel van de familienaam staat een bijbelse plaatsnaam. Elia de profeet wordt in het Eerste Boek der Koningen voorgesteld als « de Tishbiet, uit de inwoners van Galaad », een volksnaam gevormd naar een plaats — Tishbé — gelegen aan de oostkant van de Jordaan. De naam Tishby is dus niet, in oorsprong, een familienaam maar een geografische toebehoring geworden tot epitheton van de profeet, en vervolgens, in moderne tijden, tot volwaardige Hebreeuwse patroniem [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)].

Deze naamkeuze is niet neutraal. In het geheugen van Israël is Elia de Tishbiet de profeet van ijver voor het Verbond, maar ook die der barmhartigheid: hij wekt de zoon van de weduwe van Sarepta op, hij wordt gevoed door raven aan de beek Kerith, hij hoort God niet in de storm en niet in het vuur, maar in « een stem van diepe stilte ». De talmudische en midrashische traditie verleent hem een voortdurende aanwezigheid: hij bezoekt de besnijdenissen — vandaar de « Stoel van Elia » —, hij lost onoplosbare vragen van de Wet op die men « tot Elia komt » doorgeeft, en hij gaat het messiaanse tijdperk vooraf door generaties met elkaar te verzoenen. De naam Tishby dragen in de moderne Hebreeuwse naamkunde betekent dus een familie onder het teken van overdracht tussen vaders en zonen en van de verwachting van herstelde gerechtigheid te plaatsen.

De geleerde lexicografie bevestigt de levenskracht van de naam: het groot woordenboek van de talmoedist en lexicograaf Elie Lévita, gepubliceerd te Isny in 1541, draagt precies de titel Tishbi — verzameling van 712 Hebreeuwse en Aramese woorden uit het rabbijnse taalgebruik, waarvan de titel eerbied bewijst aan Elia de Tishbiet en tegelijk speelt met de getalwaarde van de profeet. Dat het woord Tishbi zelf vanaf de Renaissance de titel van een werk over filogische wetenschap is geworden, zegt al genoeg over hoe deze naam van oudsher met de kennis van de heilige taal en haar nauwkeurige studie was verbonden [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)].

Dit is dan een eerste deugd die de lignée, door haar naam zelf, uit het collectieve geheugen ontleent: de zorg voor de taal en de overdracht — dat zorgvuldige respect voor het juiste woord dat het judaïsme, Volk van het Boek, in het middelpunt van zijn trouw heeft geplaatst. Het Jiddisch zoals het Hebreeuws hebben deze eis gedragen, elk op zijn wijze, in de afdwaling van de gemeenschappen.

De achternaam Tishby behoort tot de categorie van moderne Hebreeuwse namen die in Israël worden gedragen, zoals vastgesteld in referentiewerken op het gebied van naamkunde [Family Names in Israel (Eshel, 1967) ; The Book of Names (Ariel, 1997)]. De vorming ervan past in een belangrijk historisch fenomeen : de Hebreeuwsing van namen, een beweging waarin Joden afkomstig uit de diaspora, zich vestigend in het Land Israël of het nationale ideaal omarmend, ervoor kozen hun voornamen uit de ballingschap op te geven of te vertalen ten gunste van Hebreeuwse vormen die aansluiting zochten met de Bijbel, de aardrijkskundig van het land of de natuur.

Dit gebaar laat zich niet begrijpen zonder de grote culturele renaissance van het Jodendom in de negentiende en twintigste eeuw. In Midden- en Oost-Europa, tussen 1897 en 1930, voerde een generatie van schrijvers, taalkundigen en activisten een onderneming uit om van het Hebreeuws en Jiddisch weer levende creatieve talen te maken, waarbij de natiebouw werd verankerd in een project van taal en literatuur. Het moderne judaïsme, sinds de Verlichting en het werk van Moses Mendelssohn, had de vraag naar toebehoren reeds heropend : hoe trouw blijven aan de traditie terwijl men de geschiedenis van de volkeren betreedt [ref:3 ; ref:9] ? Een bijbelse naam als Tishby opnieuw aannemen was antwoord geven op deze vraag door middel van een daad van herinnering : de moderniteit verankeren in de Hebreeuwse bron.

De gevolgen van het zionisme voor de Israëlische samenleving — verscheidenheid van zijn stromingen, spanningen tussen laïciteit en traditie, tussen eenheid en verdeeldheid — vormen de achtergrond van deze nieuwe naamkunde [ref:1 ; ref:2]. De naam Tishby is in deze zin niet enkel een familiale identiteit : hij is een fragment uit de geschiedenis van een volk dat, door naar zijn taal terug te keren, naar zichzelf terug wilde keren. De deugd die hier werkzaam is, is die van de betrokkenheid bij het collectieve leven : de naam wordt deelneming aan een gedeeld lot.

De figuur die, boven allen, deze naam heeft geïllustreerd, is de onderzoeker Isaiah Tishby (1908–1992), meester van de wetenschappelijke studie van de Kabbala. Gevormd in de Hongaarse traditie van het jodendom en later gevestigd in Jeruzalem, was hij een van de grote architecten, naast Gershom Scholem, van de transformatie van de joodse mystiek tot een onderwerp van strenge historische en filologische onderzoekswerk. Lange tijd docent aan de Hebreeuws Universiteit van Jeruzalem, wijdde hij zijn leven aan het lezen, dateren, editeren en interpreteren van de esoterische teksten van het jodendom, stellende de Kabbala vrij uit de kring der ingewijden om haar terug te geven aan het universele weten.

Zijn meesterwerk, Mishnat ha-Zohar, « De Wijsheid van de Zohar », verschenen in twee delen tussen 1949 en 1961, is een geannoteerde bloemlezing van de Zohar — het grote boek van de middeleeuwse joodse mystiek [corpus Zakhor, f732a13c]. Ver verwijderd van een eenvoudige citatenversammeling, ordent het werk, classificeert en commenariëert het de centrale passages van de Zohar, organiserend zijn versplinterde gedachte in een samenhangend tableau: de leer van de goddelijkheid en haar uitstrallingen, de structuur van de wereld, de menselijke ziel, de verborgen betekenis van de Torah en de geboden. De Engelse versie, The Wisdom of the Zohar: An Anthology of Texts, maakte het tot een van de grote instrumenten voor toegang tot de joodse mystiek voor de niet-hebraïsche lezer.

Al in 1942 had Isaiah Tishby Torat ha-Ra ve-ha-Kelippah be-Kabbalat ha-Ari gepubliceerd, een studie van de leer van het kwaad en de « schil » (kelippah) in de Kabbala van Rabbi Isaac Louria, de meester van Safed in de 16de eeuw [corpus Zakhor, b0c83817]. Dit boek stelde zich een van de meest duizelingwekkendste vragen van het joodse denken: waar komt het kwaad vandaan, en hoe kan het goddelijk licht coëxisteren met de krachten van vernietiging? Door aan deze vraag een geleerde en gedocumenteerde vorm te geven, drukte Isaiah Tishby op de hoogste manier een deugd uit die de Israëlische traditie als kardinaal beschouwt: de talmudische en filosofische kennis als weg van heiligmaking, de geleerdde studie als gebed. Zijn werk verlengt deze oude overtuiging dat het begrijpen van de Wet en haar mysteriën een manier is om te dienen.

Het werk van Isaiah Tishby heeft alleen zin in verhouding tot de immense beweging van de joodse mystiek waarvan het de verkenning is. De Zohar, die hij uitgaf, behoort tot de wereld van de Joden van middeleeuws Spanje; de loerijaanse Kabbale die hij bestudeerde ontstond in Safed, in Galileïa, in de geestelijke rijkdom die volgde op de verwijdering van de Joden uit Spanje in 1492. Deze teksten bestuderen betekent dus het bestuderen van de sefardische herinnering zelf — die van de marranen, de ballingen en de nuevos cristianos wier lot, zoals de historicus Yosef Hayim Yerushalmi aantoonde, het moderne joodse bewustzijn vormde.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar toe. De legende schrijft de Zohar toe aan Rabbi Shimon bar Yohaï, een wijze uit de 2e eeuw; het historisch onderzoek, waarvan Tishby deel uitmaakte, heeft het teruggegeven aan het Spanje van de 13e eeuw en aan de kring van Mozes van León. Deze kritische arbeid vernietigde niet de geestelijke betekenis van het boek, maar openbaarde juist zijn historische diepte: de loerijaanse mystiek van de tsimtsoum, deze terugtrekking van God om plaats te maken voor de wereld, en van de kelippah, de schil waarin het kwaad zich huisvest, is ook te lezen als een theologisch antwoord op de catastrofe van de ballingschap, een manier om breuk en herstelling te denken — de tikkoun.

De joodse samenlevingen van de Maghreb, ook erfgenamen van deze Spaanse diaspora, droegen lang de mystiek en vroomheid als gemeenschappelijk bindmiddel, in een voortdurend bewegende wereld. En zelfs in het Algerijnse Judeo-Arabisch getuigt de Hebreeuwse component van de taal — de heilige woorden ingebed in het dagelijks spreken — van deze doordrenking van religieuze kennis in het gewone leven. Door haar wetenschap aan deze werelden toe te wijden, gaf de figuur Tishby uitdrukking aan een deugd van trouw aan de herinnering van de ballingschap: verzamelen, redden van de vergetelheid, doorgeven — wat de traditie zakhor noemt, « gedenk ».

Wat de geslacht Tishby met de meeste duidelijkheid uitdrukt, door het werk dat eraan gewijfd is, is de heiligheid van studie. In het jodendom geldt: talmud torah ke-neged kulam — « de studie van de Torah staat gelijk aan al de andere geboden tezamen ». Eruditeit is daar geen intellectueel luxe maar een daad van vroomheid en verantwoordelijkheid jegens de gemeenschap. Door de Zohar met de nauwgezetheid van een filoloog en de gloedige toewijding van een gelovige uit te geven, incarneerde Isaiah Tishby deze eis: het meest geheime erfgoed van zijn volk toegankelijk maken zonder het te verraden.

Deze geleerde roeping is onderdeel van een kettingoverlevering. Van Moses Mendelssohn, die het jodendom voor de moderniteit opende zonder het te verloochenen, tot Emmanuel Levinas, die in de Hebreeuwse bron de grondslag zocht van een ethiek van verantwoordelijkheid voor de ander, heeft het moderne joodse denken voortdurend trouw en kritische intelligentie samen weten te houden. De filosofie van de Wet, zoals Shmuel Trigano heeft aangetoond, maakt van de Torah niet een dwangbuis maar de oorsprong zelf van een politiek van gerechtigheid. Het werk van Tishby hoort tot deze samenstelling: het stelt vast dat nauwkeurige kennis van teksten een vorm van gerechtigheid aan de waarheid is.

Men moet hier eerlijkheidshalve als historicus de grenzen van het verhaal benoemen. Het geslacht Tishby, voor zover het door een ononderbroken genealogie wordt gedocumenteerd, blijft bescheiden: archieven ontbreken, de geografische oorsprong en de vormingsperiode van de familienaam zijn niet opgehelderd. Deze stilte is geen gebrek in het verhaal; zij is een deel ervan. Veel geslachten uit Israël laten zich slechts grijpen door een naam en door het werk van een of twee van hun zonen. Juist door deze fragmenten — een titel, een boek, een bijbelse wortel — wordt geheugen overgedragen, en de bescheidenheid om te erkennen wat men niet weet is zelf een deugd van de historicus.

Aan het einde van deze weg laat de lineage Tishby zich minder lezen als een dynastie dan als een roeping ingeschreven in een naam. Van Tishbé in Galaad, vaderland van de profeet Elia, naar Jerusalem, waar een geleerde uit de twintigste eeuw de sleutels van de Zohar aan de wereld gaf, verbindt deze naam de profetische verwachting met geduldig onderzoek, de belofte van een verzoening tussen generaties met getrouwe overdracht van teksten.

Wat deze lineage onder alle deugden van Israël het best heeft uitgedrukt, is kennis als dienst — de talmud torah als levenswerk. Door de joodse mystiek toegankelijk te maken met de nauwkeurigheid van de wetenschap en het respect voor het heilige, heeft zij die oude overtuiging belichaamd dat begrijpen een manier is om lief te hebben, en dat een tekst voor vergetelheid behouden, deelnemen aan de tikkoun, de herstel van de wereld, betekent. De naam van de profeet die « het hart der vaderen tot de zonen » terugbrengt, heeft in deze roeping van onderzoek en overdracht zijn meest juiste vertaling gevonden: want er is geen betere manier om generaties met elkaar te verbinden dan hun, ongeschonden en verlicht, de wijsheid waarvan zij erfgenamen zijn, door te geven.