Familie Sraffa

Het documentaire ankerpunt dat het meest stevig is voor deze lignée is haar onomastische inschrijving. Samuele Schaerf, in I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), heeft een beredeneerde inventaris van Italiaanse Joodse achternamen samengesteld, met daarbij waar mogelijk hun oorsprong en localisatie. De naam Sraffa staat hier vermeld onder de erkende achternamen van het Italiaanse jodendom [Schaerf, 1925]. Dit werk blijft, een eeuw na verschijning, een van de referentieinstrumenten voor elk onderzoek naar de onomastiek van het Joodse leven in het schiereiland.

Op etymologisch vlak dringt voorzichtigheid zich op. De vorm Sraffa — soms in verband gebracht met wortels die naar goudsmeedkunst, smelting of metallurgie verwijzen (van de Semitische wortel ṣ-r-p, « zuiveren, smelten »), of door andere hypothesen verbonden aan toponiemen of dialectale vervormingen — heeft geen definitieve vaststelling ontvangen. Geen van deze pistes kan als zeker worden voorgesteld ; zij behoren tot onomastische hypothese en moeten als zodanig worden aangemerkt. Wat het archief echter wel kan stellen, is de werkelijkheid van de circulatie van de naam in de Italiaanse Joodse wereld.

Deze werkelijkheid past in een ruimer logica. Italiaanse Joodse familienamen werden volgens verschillende modaliteiten vastgesteld : afleiding van voornamen, beroepen, herkomstplaatsen of bijnamen. Veel gemeenschappen, met name die van Piëmont, Toscane en Emilia, droegen in hun namen de herinnering aan opeenvolgende verplaatsingen. De institutionele structuur die Bonfil beschrijft — broederschappen, synagogen, gemeentelijke registers — bood precies het kader waarin deze namen werden geregistreerd en van generatie op generatie doorgegeven [Bonfil, 1994]. Stel dat de veronderstelde wortel van de naam Sraffa het werk van metaalzuivering aanduidt, deze ambachtelijke herinnering die in een achternaam is gecodeerd, zou niet zonder parallellen zijn in de geschiedenis van Joodse ambachten : zij sluit aan, in de vorm van gissing, bij de lange traditie van corporaties en handelaren van het schiereiland, waarvan de economische knowhow constitutief is voor de Joodse aanwezigheid in de stad.

Om de Sraffa's te situeren, moet men de wereld beschrijven waaruit zij voortkwamen. Het Italiaanse jodendom van de moderne tijd wordt gekenmerkt door een oude stedelijke verankering en door een opmerkelijke geleerde cultuur. Robert Bonfil heeft benadrukt hoeveel de joden van de Renaissance deelnamen aan het economische en intellectuele leven van de steden, terwijl zij een afzonderlijke religieuze en gemeenschappelijke identiteit handhaafden, gearticuleerd rond studie, liturgie en rabbijnse wet [Bonfil, 1994]. Dit dubbele lidmaatschap — van de stad en van de gemeenschap — was de voedingsbodem van een elite die in het tijdperk van emancipatie kon overgaan van middeleeuwse beroepen naar moderne carrières, zonder het gevoel voor overdracht of collectieve verplichting te verliezen.

De handschriftelijke productie geeft hiervan een schitterend getuigenis. De studies van Giulia Tamani over de Manoscritti ebraici decorati in Italia tonen de rijkdom van een Italiaanse Hebreeuwse boekencultuur, waar verluchting en kalligrafie zowel esthetische verfijning als continuïteit van tekstuele overdracht getuigen [Tamani, 2010]. Deze manuscripten, vaak besteld door welgestelde families, spreken van het belang dat aan kennis en haar voortduring werd gehecht — een eigenschap die men, geseculariseerd maar versterkt, zal terugvinden in de moderne trajectoria van de Sraffa's. Want het is dezelfde logica die van een vader die jurist en universiteitsfondsling was en van een zoon die redacteur-criticus van Ricardo was, erfgenamen maakt van een lange textcultuur: waar de Hebreeuwse schrijver kopieerde en versierte, editeert en commentarieert de moderne geleerde, stellende de overdracht van een werk van generatie op generatie veilig.

De geschiedenis van de middeleeuwse Joodse filosofie, zoals Colette Sirat deze uit manuscripten en gedrukte teksten heeft gereconstrueerd, herinnert eraan dat Italië een kruispunt was van vertalingen en overdrachten tussen de Arabische, Hebreeuwse en Latijnse werelden [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun benadrukt eveneens in zijn synthese over Joodse filosofie de functie van intellectuele bemiddeling uitgeoefend door Italiaanse centra [Hayoun, 2023]. Het is in deze lange duur van een studierijke traditie dat het ontstaan in de negentiende en twintigste eeuwen van Sraffa-figuren gewijd aan het recht en de economische wetenschap betekenis krijgt. De talmud Torah — studie als religieuze verplichting — is niet opgelost in secularisering: zij is omgevormd tot een ethiek van rigoureus intellectueel werk, waarvan de werken van Piero Sraffa de meest voltooide uitdrukking bieden.

De beslissende wending voor de Italiaanse Joodse families was de emancipatie. In de staten van het schiereiland, en vooral in het koninkrijk Sardinië en later in het verenigde Italië vanaf 1861, kregen joden geleidelijk toegang tot volledige burgerschap, universiteiten en vrije beroepen. Deze dynamiek transformeerde families die waren geworteld in ambachten, handel of religieus geleerdendom in lignées van juristen, artsen, academici en ondernemers. Het liberale Italië opende zijn grote instellingen voor talenten, ongeacht hun religeuze achtergrond — in ieder geval in principe, en tot het fascisme deze deuren brutaal weer sloot.

De Sraffa's voegen zich naar alle waarschijnlijkheid in deze traject van opstijging door kennis en beroepen. De vestiging van familietakken in steden als Pisa en Turijn — centra van een geëmancipeerde en sterk geschoolde Joodse bourgeoisie — correspondeert met de algemene beweging die voor het Italiaanse judaïsme na de eenmaking wordt beschreven. Men dient hier voorzichtig te zijn: genealogische details voorafgaand aan de negentiende eeuw blijven lacunair in de beschikbare bronnen, en de reconstructie berust op convergerende indicaties eerder dan op een voortdurend gedocumenteerde afstamming. Wat men zonder gissing kan stellen, is dat de generatie van Angelo Sraffa — geboren in 1865 — al volledig een generatie van voltooid emancipatie is: een generatie voor welke de universiteit en de dossierbank natuurlijke horizonten zijn, geen onwaarschijnlijke verovingen.

Deze integratie was geen oplossing. Zoals Isaiah Berlin heeft geanalyseerd naar aanleiding van de moderne Joodse toestand, plaatste emancipatie joden voor de spanning tussen bijzondere toebehoring en universeel burgerschap, tussen trouw aan een herinnering en aanhechting aan een natie [Berlin, 1973]. Families als de Sraffa's belichamen deze ambivalente moderniteit: volledig Italiaans, volledig betrokken bij het intellectuele leven van het land, terwijl zij een naam dragen die het repertorium van Schaerf verbond met het Joodse erfgoed [Schaerf, 1925]. Dit is deze dubbele trouw — aan het verlichte Italië en aan het erfgoed van Israël — die gedeeltelijk de politieke gevoeligheid van de Sraffa's ten aanzien van de wantoestanden van de Italiaanse staat verklaart, en het vroege antifascisme dat de generatie van Piero zou kenmerken.

De familie Sraffa bereikt gedocumenteerde zichtbaarheid aan het begin van de twintigste eeuw met Angelo Sraffa (1865–1937), een vooraanstaande jurist. Specialist in handelsrecht, doceerde hij aan verschillende Italiaanse universiteiten en speelde hij een belangrijke rol in de oprichting en ontwikkeling van de Universiteit Bocconi in Milaan, waarvan hij rector was. Hij was ook de oprichter van een commercieel-juridisch tijdschrift dat het vakgebied in Italië blijvend beïnvloedde. Zijn loopbaan illustreert voorbeeldig de opgang van een geëmancipeerde joodse familie in de academische en professionele elite van liberaal Italië.

Angelo Sraffa was afkomstig uit een joodse familie uit Toscane, en zijn carrière voltrok zich in een context waarin de joodse afkomst in principe niet langer belette om de hoogste universitaire functies te bereiken. Deze aanwezigheid op het topniveau van de instelling Bocconi is op zichzelf al een bewijs van de betrokkenheid van joodse elites bij het economische en educatieve leven van het zich industrialiserend Italië. Door een grote school voor recht en economie op te bouwen, bouwde Angelo Sraffa niet alleen een carrière uit: hij droeg bij aan de vorming van de kaders van een land in verandering, en vervulde zo op burgerlijke wijze die verplichting tot deelname aan het gemeenschapsleven die de joodse traditie tikkun olam noemt — de herstelling, of de ordening van de wereld.

De situatie zou tragisch omslaan met de fascistische rassenwetten van 1938, uitgevaardigd kort na zijn dood. Angelo Sraffa stierf in 1937, op de vooravond van de ramp. Zijn intellectuele en institutionele stature maakt hem de beste gedocumenteerde vertegenwoordiger van de familie in haar eerste moderniteit, degene door wie de naam Sraffa volledig in de Italiaanse wetenschappelijke en juridische geschiedenis ingaat. Deze figuur bevestigt, in de modus van het archief, wat het vorige hoofdstuk in waarschijnlijkheidswijze had gesteld: de transformatie van een Italiaanse joodse familie in een geslacht van universiteitsmedewerkers en juristen van nationaal niveau. Zij illustreert ook het prestige dat in deze kring is verbonden aan beredeneerde taal en geschrift — een geseculariseerde transponering van de traditionele waarde van studie, waarvan Léon Askénazi heeft aangetoond dat zij het hart van de joodse overdracht vormt [Askénazi, 1999].

Zoon van Angelo, Piero Sraffa (1898–1983) is ontegenzeggelijk het beroemdste lid van de lignée. Econoom van opleiding en roeping, behoort hij tot de belangrijkste theoretici van de twintigste eeuw. Zijn intellectuele trajectorie ontvouwt zich rond twee werken van verschillende aard maar van gelijke omvang: een kort en beslissend boek en een monumentale editie uitgevoerd over twee decennia. Beiden hebben gemeen dat zij zorg voor de tekst, nauwkeurigheid van analyse en geduld van betoogargumentation boven alle andere ambities stellen.

Een boek van negenennegentig pagina's dat de economische theorie herbouwde

Production of Commodities by Means of Commodities : Prelude to a Critique of Economic Theory, gepubliceerd in Cambridge in 1960, is een volume van opzettelijke beknoptheid — nauwelijks honderd pagina's, in twaalf hoofdstukken. De beknoptheid is bedrieglijk: het werk ondermijnde de grondslagen van de neoklassieke economische theorie door aan te tonen, uitgaande van een minimaal logisch kader, hoe relatieve prijzen en de winstvoet kunnen worden bepaald zonder toevlucht tot de marginale categorieën van nut en productiviteit. Sraffa rehabiliteert daarin de klassieke traditie van Ricardo en Marx tegen de orthodoxie van Marshall, zonder een enkele econoom na Alfred Marshall expliciet te citeren — een stilzwijgen dat zelf een programma is. De soberheid van de vorm diende de radicaliteit van de gedachte: het ging niet om de dominante theorie bij te stellen, maar om haar logische gebreken op het meest fundamentele niveau bloot te leggen.

De nawerking van dit boek was enorm. Het gaf aanleiding tot een hele stroming bekend als "sraffiaans" of "neo-ricardisch", en voedde gedurende decennia de "Cambridge Controversies" over kapitaaltheorie, waarin economen als Joan Robinson zich op zijn argumenten beriepen om neoklassieke groeimodellen te bekritiseren. Erkend als "een klassieker van de kapitaaltheorie" door het New Palgrave Dictionary of Economics, blijft het een van de meest nauwkeurig geconstrueerde theoretische interventies die de economie van de twintigste eeuw heeft voortgebracht. In dit project van kritiek op de grondslagen van een economische orthodoxie die bepaalde machtsverhoudingen rechtvaardigd, kan men aan het werk een vorm van intellectuele onafhankelijkheid zien waarvan de joodse traditie, lang gewend om de vanzelfsprekendheid van de omringende wereld ter discussie te stellen, haar leden vaak heeft voorzien.

De editie van Ricardo's werken: een halve eeuw filologie

Het ander groot werk van Piero Sraffa is The Works and Correspondence of David Ricardo, kritische editie in elf delen, gepubliceerd door Cambridge University Press tussen 1951 en 1973, dus twee en twintig jaren van voortdurende filologische arbeid. Dit onderneming, uitgevoerd met de medewerking van Maurice Dobb, vormt een van de meest volledige en meest gerespecteerde kritische edities in de geschiedenis van economisch denken. Het beperkt zich niet tot het verzamelen van Ricardo's teksten: het reconstitueert deze uit manuscripten, brieven, leesnota's, stelt hun chronologie vast, werpt licht op hun ontstaan en noteert met vakmanschaftige nauwkeurigheid elk betwist passage. De archieven van Trinity College Cambridge bewaren de papieren van Piero Sraffa, getuigen van de omvang van dit project.

Dit filologische werk verdient gelezen te worden als een culturele daad in sterke zin. Sraffa beperkt zich niet tot het uitgeven van een klassiek econoom: hij geeft hem terug aan het levend denken, en doet daarmee een ander manier van economie bedrijven aan het licht — meer aandachtig voor de ontstaan van begrippen, meer bezorgd om de schuld van theorieën jegens hun historische omstandigheden van ontstaan. In deze aanpak ligt iets wat, transponeert in het veld van sociale wetenschappen, herinnert aan de grote traditie van joods tekstueel commentaar: het idee dat de tekst van een meester nooit uitgeput is door de eerste lezing, dat het om annotatie vraagt, contextuering, discussie van varianten — dat begrijpen altijd ook erven en doorgeven is.

De ballingschap, Gramsci, Wittgenstein

De trajectorie van Piero Sraffa concentreert de geschiedenis van het Italiaans jodendom in de twintigste eeuw: briljante integratie, dan ballingschap onder dwang. Overtuigd antifascist, verliet hij het Italië van Mussolini voor Engeland, waar hij het gros van zijn carrière aan de Universiteit van Cambridge doorbracht. Dit vertrek, ingegeven door zijn politieke overtuigingen zowel als door de groeiende vijandigheid van het regime, werpt vooruit en overlapt het lot van Italiaanse joden na 1938. De trouw aan principes ten prijs van ontbinding — weigering om voor institutionele onrechtvaardigheid te buigen — is een vorm van burgerlijke moed die de joodse traditie kiddoesh ha-Shem heeft genoemd in haar meest extreme vormen, maar die zij ook erkent in minder dramatische uitingen, zoals de weigering van compromis.

Sraffa onderhield met Antonio Gramsci een diepe vriendschap en concrete solidariteit die benadrukt verdienen. Tijdens de opsluiting van de communistische leider door het fascistische regime, voorzag Piero Sraffa hem van schrijfmateriaal en boeken, waardoor de redactie van de Cahiers de prison (Quaderni dal Carcere) mogelijk werd. Na de dood van Gramsci in 1937 was het Sraffa die zich belastte met het doorgeven van zijn wilsuitingen met betrekking tot de publicatie van deze teksten — een daad van postume trouw zonder welke een van de monumenten van twintigste-eeuws politiek denken mogelijk nooit het licht zou hebben gezien. Hier is een gebaar van vriendschap dat lijkt op wat de joodse traditie hesed noemt — de belangeloze goedheid, de trouw aan banden van liefde en verbond die alle contractuele verplichting overstijgt.

In de jaren 1930 oefende Piero Sraffa bovendien een beslissende intellectuele invloed uit op Ludwig Wittgenstein. Wittgenstein zelf schreef aan zijn gesprekken met Sraffa een grondleggende rol toe in het opgeven van zijn eerste filosofie en de uitwerking van de Philosophical Investigations. Wat Sraffa Wittgenstein tegenover stelde — volgens de traditie zoals gerapporteerd door biografen — was een gebaar: dat van een Napolitaans gebaar dat « wat bedoel je daarmee? » betekent, om aan te tonen dat de betekenis niet in de logische vorm van proposities ligt, maar in gebruiken die zijn ingebed in levensvormen. Dit anecdote, legendarisch geworden in de geschiedenis van de filosofie, zegt iets over de manier waarop Sraffa dacht: door het concrete boven abstractie te verkiezen, de context boven formele structuur, de materiële werkelijkheid boven theoretische idealisaties — een epistemologie die ook zijn economische werk doorkruist.

Sraffa's ballingschap geeft de lignée een diasporische dimensie: vertrokken uit een meervoudig-eeuwse Joods-Italiaanse voedingsbodem, essaime de naam naar de Engelstalige wereld. Deze beweging voegt zich bij de grote geschiedenis van Joodse verspreiding, waar verbanning, migratie en wederopbouw elders een constante draad vormen — van de Portugese Natie van Livorno bestudeerd door Lionel Lévy [Lévy, 1996 ; Lévy, 1999] tot de gemeenten in de Maghreb beschreven door Eliahou-Éric Botbol voor Tlemcen [Botbol, 2000]. Het bijzondere van Piero Sraffa was dat hij dit ballingschap omzette in een voedingsbodem van intellectuele schepping van universele reikwijdte: noch de pijn van ontworteling noch de initiële precaire toestand van de immigrant beletten hem de twee meest ambitieuze intellectuele ondernemingen van zijn leven tot een goed einde te brengen.

Er is een dimensie van het werk van Piero Sraffa die de economische historiografie soms moeilijk onder woorden kan brengen, omdat zij zich uitstrekt buiten de gewone vakgebonden categorieën. Deze dimensie is diepgaand hermeneutisch: Sraffa was allereerst een lezer en exegeet van teksten. Of het nu in Production of Commodities is, waar hij de klasieke traditie tegen de neoclassieke interpretaties in leest om er een verborgen betekenis uit te voorschijn te halen, of in The Works and Correspondence of David Ricardo, waar hij geduldig de tekst van een auteur die anderhalve eeuw dood is, reconstrueert, hij bedrijft een exegese in de sterkste betekenis van het woord: onder de schijnbare lettergreep een logica terugvinden die eeuwen van dominante interpretatie hadden verhuld.

Deze hermeneutische houding resoneert niet zonder betekenis met de grote traditie van de Joodse lezing. Colette Sirat heeft aangetoond hoe de middeleeuwse Joodse filosofie zich heeft opgebouwd op de bemiddeling van teksten, in een voortdurende heen-en-weer beweging tussen letter en betekenis, tussen commentaar en vernieuwing [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun heeft benadrukt hoe de talmudische traditie zelf een cultuur is van tekstueel debat, van de beargumenteerde minderheid die zich als dossier aanmeldt naast de meerderheid [Hayoun, 2023]. Wanneer Sraffa de ontvangen interpretaties van Ricardo en de waarde afwijst, wanneer hij volhardt in het lezen van handschriftelijke varianten om de originele bedoeling van een auteur terug te vinden, volbrengt hij, op het seculiere terrein van de economische wetenschappen, iets wat op deze tekstcultuur lijkt.

Armand Abécassis heeft beschreven hoe de Joodse transmissie een bijzondere relatie tot de tijd veronderstelt: niet de lineaire vooruitgang die het verleden uitwist, maar een spiraal waarin elke generatie naar de bronnen terugkeert om er een nieuwe, aan haar situatie aangepaste betekenis uit te putten [Abécassis, 1987]. De Ricardo-editie van Sraffa, begonnen in de jaren 1930 en voltooid in 1973, is precies dit type onderneming: een terugkeer naar de bronnen die geen nostalgie is maar reactivering, een filologie die tegelijkertijd een theoretische stellingname is. Door Ricardo tot zijn eigen interne samenhang te herstellen, bood Sraffa het economisch denken een kritisch spiegelbeeld van zijn eigen presupposities — en deed hij daarmee het gebaar vernieuwen waarmee elke generatie van Hebreeuwse commentatoren de interpretatie van de Torah had vernieuwd.

Wat blijft er, aan het einde van deze reis, over van de eigenlijke herinnering van de geslacht Sraffa? Hier antwoorden archief en traditie elkaar zonder altijd samen te vallen. Het archief geeft ons een catalogeerde naam [Schaerf, 1925], twee gedocumenteerde figuren — Angelo en Piero — en een Italiaanse context die rijkelijk beschreven is in de onderzoeksliteratuur [Bonfil, 1994]. De twee grote werken van Piero Sraffa, nu opgenomen in het corpus van dit Groot Boek, verrijken aanzienlijk wat het archief ons toestaat te zeggen over de intellectuele diepte van de geslacht. De familiale herinnering daarentegen, zoals die mondeling wordt doorgegeven in de diaspora's, ontsnapt grotendeels aan openbare documentatie en behoort tot het terrein van de getuigenis.

Dit is precies de spanning die Yerushalmi getheoreerd heeft: de Joodse herinnering, gedragen door ritueel en verhaal, laat zich niet reduceren tot kritische geschiedenis, en de historicus moet het verschil tussen de twee onderkennen [Yerushalmi, 1984]. Armand Abécassis heeft op zijn beurt aangetoond hoe de Joodse traditie de wens tot overdracht artikuleert in een lange temporaliteit, waarin de naam de last van een continuïteit draagt [Abécassis, 1987]. De naam Sraffa, doorgegeven van Angelo aan Piero en vervolgens verspreid in de Engelstalige diaspora, illustreert wat Léon Askénazi de dialectiek van het gesproken en het geschreven woord noemde: wat zich in de familie uit spreekt en wat zich in het archief inschrijft [Askénazi, 1999]. De archieven van Trinity College, waar de papieren van Piero Sraffa rusten, zijn zelf nu een vorm van geïnstitutionaliseerde herinnering — de herinnering aan een banneling die door zijn gastland waardig geacht werd voor blijvende conservering.

Het past deze hoofdstuk af te sluiten met epistemische eerlijkheid: de geslacht Sraffa is stevig vastgesteld als Italiaans-Joodse familie door het onomastische repertorium en door de biografieën van haar vooraanstaande leden, maar haar oude genealogie, haar regionale vertakkingen en haar intieme herinnering blijven gedeeltelijk conjecturaal, wegens gebrek aan toegankelijke aaneengesloten bronnen. De kruising van herinnering en geschiedenis is daar werkelijk, maar zij laat grote donkere zones open die latere archivistisch onderzoek zou kunnen verlichten. Wat de nieuwe bronnen daarentegen zonder enige twijfel bevestigen, is de diepte van een intellectuele inzet die zich over twee generaties uitstrekt, van Angelo's juridische commerciële tijdschriften tot de kritische uitgaven van Piero — en die op lange termijn de silhouet schetst van een familie voor wie het denken altijd een vorm van handelen in de wereld was.

De Sraffa-lignée biedt een treffende samenvatting van de moderne Italiaans-joodse geschiedenis. Ontstaan uit een achternaam ingeschreven in het onomastisch erfgoed van het schiereiland [Schaerf, 1925], wortelt zij in de Italiaans-joodse wereld beschreven door Bonfil — stedelijke cultuur, geleerd en sterk geïnstitutionaliseerd [Bonfil, 1994]. De emancipatie van de negentiende eeuw maakt er een lignée van intellectuele elite van, waarvan Angelo Sraffa, refonderder van de Bocconi, het verankering in het recht en de universiteit markeert. Zijn zoon Piero, econoom van Cambridge, uitgever van Ricardo in tweeëntwintig delen en auteur van een boek van honderd pagina's dat de waardetheorie refondeerde, draagt de naam naar de Engelstalige diaspora, het ballingschap in universeel uitstraling transformerend.

Wat deze lignée beter dan welke andere heeft uitgedrukt, is de deugd van kennis als plicht en als overdracht. Niet kennis als sociale sieraad of als middel voor carrière, maar kennis als dienst: dienst aan de gemeenschap van geleerden, dienst aan de economische waarheid tegen de dominante ideologieën, dienst aan vrienden — Gramsci in zijn gevangenis, Wittgenstein in zijn filosofische twijfels — aan wie men het beste van zijn denken aanbiedt. Hierin doen de Sraffa niet slechts zich inschrijven in de Italiaans-joodse geschiedenis: zij belichamen een van haar meest constante dimensies, die welke de traditie samenvatvoet in de formule talmud Torah ke-neged kulam — studie is gelijk aan al de andere geboden tezamen. Dat deze studie zich uitoefende op codes van handelsrecht of op manuscripten van Ricardo verandert niets aan haar diepe aard: zij is in beide gevallen een vorm van trouw aan de wereld, een manier om eer aan te doen wat mannen hebben gedacht en het levend terug te geven in de handen van degenen die zullen komen.

Van overgedragen herinnering tot vastgestelde archief, illustreert deze geschiedenis de manier waarop een naam de eeuwen, grenzen en politieke regimes doorkruist. Zij herinnert ons, met Isaiah Berlin, aan de constitutieve spanning in de moderne joodse conditie tussen particulariteit en universaliteit [Berlin, 1973], en met Yerushalmi, aan de noodzaak nooit te verwarren wat wij ons herinneren en wat wij kunnen bewijzen [Yerushalmi, 1984]. Het Grote Boek der Sraffa blijft aldus een opengesteld werkterrein: wat vastgesteld is werpt licht op wat nog vast te stellen is, en de twee grote werken van Piero Sraffa, thans in het hart van dit corpus, vormen baken die elke toekomstige onderzoek naar deze lignée moet doorkruisen.