Familie Spira (Bluzhev)

De spirituele wortel van de lignée is de rabbijn Tzvi Elimelech Spira van Dynów (gestorven in 1841), leerling van de Voyant van Lublin en van verschillende belangrijke meesters van het Poolse en Galicische chassidisme. Hij is vooral bekend om zijn monumentaal werk, de Bnei Yissaschar (« De zonen van Issachar »), een verzameling van toespraken gestructureerd rond de maanden van het Joodse jaar en hun mystieke correspondanties. De titel zelf is een programma: het verwijst naar het vers dat de stam Issachar prijst, « die de tijden kon onderscheiden », traditioneel symbool van studie en beheersing van de kalender. Het werk maakte zijn auteur tot een van de grote autoriteiten van de Galicische chassidische gedachte, en zijn naam — de « Bnei Yissaschar », bij metonimie — blijft tot vandaag een referentie in de studeerkamers.

Het is in deze erfenis dat zich, aan de bron van de lignée, een van de kardinale deugden uit, die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: de bijdrage aan het Joodse denken en de talmoedische en kabbalistieke kennis ten dienste van de gemeenschap. Tzvi Elimelech schreef niet voor zichzelf alleen, maar om te onderwijzen, de heilige tijd in te delen, zijn gelovigen een grammatica van betekenis aan te bieden. Deze onderwijsroeping, van generatie op generatie doorgegeven, zou het eerste erfgoed van de Spira vormen: niet een fortuin, maar een bibliotheek en een manier om de kalender in te wonen. Van Dynów straalden verschillende takken uit — Munkács, Błażowa (Bluzhev), Dinov in eigenlijke zin — elk zich beroepend op dezelfde voorouder en op hetzelfde boek.

De tak van Bluzhev werd geboren toen afstammelingen van het huis Dynów hun hof vestigden in de wereld van de kleine Joodse steden (shtetlekh) van Oost- en Zuid-Galicië, waaronder Błażowa, dicht bij Rzeszów. Galicië, een provincie van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk na de eerste verdeling van Polen in 1772, bood het chassidisme een voedingsbodem met dichte netwerken: rivaliserende en geallieerde hoven, huwelijken tussen dynastieën, overdracht van de rabbijnse « kronen » van vader op zoon of van schoonvader op schoonzoon. De Spira's van Bluzhev waren ingebed in dit weefsel door huwelijken met andere Galiaanse chassidische huizen, een praktijk die zowel doctrines als gemeenschappen versterkte.

Het leven van zo'n hof rustte op concrete deugden meer dan op glans: de liefdadigheid (tsedaka) herverdeeld onder arme gelovigen, de zorg voor de ander door het onthaal van reizigers en armen aan tafel van de Rebbe, de beslechting van geschillen volgens de Wet. De Galiaanse Rebbe was tegelijk geestelijke meester, rechter, intercedent en beheerder van een communautaire economie van solidariteit. We moeten hier voorzichtig spreken: de archieven van deze bescheiden hoven zijn fragmentarisch, vaak vernietigd, en veel van wat erover wordt verteld behoort tot het verhaal dat mondeling in families van chassidim is overgebracht. Maar het algemene kader — dat van een Galiaans jodendom waar vroomheid werd gemeten aan betrokkenheid bij het collectieve leven — is door de historiografie van het chassidisme in Centraal-Europa stevig vastgesteld.

Rabbi Yisrael Spira, die de beroemdste « Bluzhever Rebbe » zou worden, werd geboren in Gallicië aan het einde van de negentiende eeuw (bronnen plaatsen zijn geboorte rond 1889) en werd opgeleid in de rabbijnse en chassidische traditie van zijn huis. Voor de oorlog oefende hij uit als Rebbe en diende enige tijd in de regio Bluzhev en omgeving, stellende het dubbele ambt van leraar en gemeenschapsgids. Familiale en chassidische verhalen benadrukken zijn Talmoedische kennis, zijn geheugen, en een menselijke warmte die later zijn New Yorkse getrouwen zou markeren.

Dit hoofdstuk betreft de kruising tussen Geheugen en Geschiedenis: de biografie van voor de oorlog bereikt ons vooral door het getuigenis van de overlevenden en door de mondelinge traditie van het hereenigde hof, meer dan door voortdurende archiefstukken. Wat zich daarin aftekent, en wat door de beproeving zal worden geverifieerd, is een eisende opvatting van de halakha zelfs in armoede volgehouden, en een bescheidenheid die de handtekening van de man zou worden. De Joodse traditie heeft altijd de meester vereerd die zijn eigen glorie verlaagt om die van zijn medemens op te heffen; het is deze deugd, meer dan dynastieke prestige, die het vervolg van zijn leven aan de vuurproef zal blootstellen.

Het moment dat de naam Bluzhev in het collectieve joodse geheugen heeft gefixeerd, is de Sederavond van Pesach die in het concentratiekamp Bergen-Belsen werd gevierd. De traditie, uitvoerig verzameld door de getuigen van de Shoah, verhaalt dat Rabbi Yisrael Spira, gevangene, een clandestiene Seder zou hebben geleid met de armzalige middelen van het kamp — wat ongedesemde brood, water in plaats van wijn, de woorden van de Haggada uit het geheugen opgeborgen. Volgens dit verhaal zou de Rebbe, ondervraagd door een gedeporteerde over de zegening sheheḥeyanu (« die ons in leven heeft gehouden, laat voortbestaan en tot deze tijd heeft doen geraken »), die God dank zegt voor het leven, hebben gerechtvaardigd dat men deze toch zou uitspreken, stellende dat het volk zelf dat daar bijeenkwam het bewijs van het wonder van overleven vormde.

Dit moment behoort tot de doorgegeven herinnering : het komt tot ons via getuigenissen en de literatuur van de Shoah eerder dan via een officieel verslag, en zijn vorm kan zich in de overdracht hebben geslepen. Maar zijn draagwijdte is die van een historische daad — geattesteerd in zijn geest, zo niet in elk detail : het behoud van de Wet en de liturgie als spirituale weerbaarheid. Hier uit zich, tot gloeiende warmte gebracht, de deugd die de lignée zal bepalen : de vroomheid, begrepen niet als terugtrekking maar als bevestiging van het leven en de waardigheid in het hart van de dood. Het verhaal voegt zich bij de grote herinnering van Israël — die, van de uittocht uit Egypte die door de Seder wordt herdacht tot de getto's en kampen, van rituele trouw een daad van volksverlossing heeft gemaakt. De vergelijking dringt zich op met de getuigenissen uit concentratiekampen die, zoals die van Charlotte Delbo, zeggen dat niets uit deze wereld zou moeten terugkomen en toch dat daar iets van het menselijke bleef voortbestaan [Delbo, 1970]. De Seder van Bluzhev behoort tot diegenen.

Overlevende, Rabbi Yisrael Spira vertrok na de oorlog naar de Verenigde Staten en vestigde zich in New York, waar hij het hof van Bluzhev herbouwde, voornamelijk in de wijk Borough Park in Brooklyn. Hij sloot zich aan bij de grote golf van herstichting van het Oost-Europese chassidisme op Amerikaanse bodem, die in Brooklyn de hoven van Satmar, Bobov, Ger, Lubavitch en vele anderen doen herleven zag, in een stad die het voornaamste Joods centrum ter wereld was geworden. Deze metropool was gevormd door een eeuw massale Joodse immigratie, van de eerste generatie immigranten uit Midden-Europa tot de grote Oost-Europese golf na 1880 [Rischin, 1962], en vervolgens door de inwortelding van een tweede generatie die in het interbellum en de naoorlogse periode van New York een duurzaam Joods « thuis » maakten [Moore, 1981].

De wederopbouw van een door de Shoah geslecht chassidisch hof in een nieuw land was een daad van deelname aan het collectieve leven en van goedheid — overlevenden onderdak bieden, weduwen en weduwnaars heffen trouwen, huizen van studie heropenen, aan kinderen geboren na de ramp een verbroken keten doorgeven. Het is het New Yorkse judaïsme van de jaren 1950-1970, dat van een nog levende stedelijke etniciteit vóór zijn verspreiding [Lederhendler, 2001], dat het kader voor deze wedergeboorte bood, terwijl de herinnering aan de Grote Depressie en de immigrantenverenigingen [Wenger, 1996] [Soyer, 1997] deze gemeenschappen al de kunst van georganiseerde solidariteit had geleerd. Rabbi Yisrael Spira stierf in 1989 in New York, nadat hij zijn hof uit de as zag herrezen.

De erfenis van de Spira-Bluzhev-familie kan op twee manieren worden gemeten. Allereerst de dynastieke continuïteit: het herbouwde hof werd na 1989 voortgezet door opvolgers die zich op de Bluzhever Rebbe beriepen, en verlengde in Brooklyn en daarbuiten het onderwijs dat uit Dynów voortkwam. Vervolgens, en misschien nog wel belangrijker, de gedachtenisererfenis: door de Seder van Bergen-Belsen is de naam Bluzhev overgegaan van de bijzondere geschiedenis van een klein Galizisch hof naar de universele herinnering van de Joodse overleving. Hij staat vandaag in de bloemlezingen van de spiritualiteit van de Sjoa en in het onderwijs van religieuze moed.

Deze erfenis drukt een deugd uit die de Joodse traditie zeer hoog stelt: het getuigenis, de plicht tot herinnering (zakhor) die gebiedt het vergeten niet toe te laten dat het de doden of de betekenis van hun dood uitwist. Door zijn hof weder op te bouwen en te vertellen, bracht Rabbi Yisrael Spira transmissie tot stand: hij verbond de kinderen van na-Sjoa met de « zonen van Issachar » van Dynów, en sloot de cirkel die de nazi's hadden doorbroken. Het grote geheugen van Israël, dat altijd volgehouden heeft dat studie en verhaal de bolwerken van de overleving van een volk zonder land en daarna opnieuw verstrooid zijn, vindt in deze familie een moderne incarnatie. Men zal hier spreken van waarschijnlijk voor de fijne continuïteit van de opvolgingen, en van vastgesteld voor de herinneringsfunctie: de eerste berust op de interne registers van gemeenschappen, de tweede op de plaats die Bluzhev nu in de Joodse cultuur inneemt.

Van Tzvi Elimelech van Dynów, regisseur van de heilige tijden, tot Yisrael Spira, bewaarder van Pascha in een sterfkamp, ontvouwt de Spira-Bluzhev-lignée gedurende meerdere eeuwen dezelfde partituur: trouw aan de Wet, niet als een last maar als een levensbron. Van alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen — rechtvaardigheid, liefdadigheid, kennis, demoed, gemeenschapsbetrokkenheid — zal deze familie vooral de vroomheid als bevestiging van het leven hebben uitgedrukt, die vorm van religieus moed die de zegen sheheḥeyanu uitspreekt op de drempel van de ondergang zelf.

Daar ontmoet het bijzondere lot van een klein galicisch hof zich met het collectieve geheugen van Israël. De Seder van Bergen-Belsen is niet alleen een feit van geschiedenis of herinnering: het is een schakel in de lange keten die, van de uittocht uit Egypte tot de getto's en tot de wederopstanding van Brooklyn, verhaal en ritueel tot instrumenten van het voortbestaan van een volk heeft gemaakt. Door zijn dynastie in New York te herstellen, restaureerde Rabbi Yisrael Spira niet een verloren glorie; hij overdroeg een manier van leven. Het « Grote Boek » van deze lignée is dus in wezen een boek over de overdracht zelf — over wat, in een volk, weigert dood te gaan.