Familie Sonnino

Het uitgangspunt van elk onderzoek naar de Sonnino is de naam zelf. De stad Sonnino, perched op de monte Ausoni in het huidige district Latina, heeft haar naam afgegeven aan een Joodse familie die, volgens het vaste gebruik van de Italiaanse naamgeving, haar patronym daarvan zou hebben afgeleid. De naam van de plaats zou zelf afkomstig zijn van het Latijnse Submontinus — « aan de voet van de berg » —, een geografische aanduiding die de ligging van de nederzetting op de hoogten beschrijft.

Deze manier van naamgeving is allerminst bijzaak. In de Italiaanse Joodse wereld vormt de toponymische familienaam een werkelijk levend archief: het legt, in de aanduiding van een familie, de herinnering aan een woonplaats of uitwijzingsplaats vast. De grote Italiaanse lignages — de Modena, de Rieti, de Ravenna, de Recanati — dragen in hun naam aldus de kaart van de verplaatsingen ingeschreven die door pauselijke en vorstelijke edikten werden opgelegd. De naam Sonnino getuigt van een aanwezigheid, op een bepaald moment, in het zuidelijke Latium, een regio waar de Joodse gemeenschappen een turbulente geschiedenis hebben gekend, gekenmerkt door beperkingen van de Pauselijke Staat na de bulle Cum nimis absurdum van 1555 en golven van uitwijzingen die Joden uit kleine plaatsen naar grote getolereerde centra verdreven.

Hier dient voorzichtigheid betracht te worden: hoewel de band tussen de familienaam en de stad linguïstisch zeker is, kan de precieze trajectory die een Joodse familie van Sonnino naar het Toscane van de 18de en 19de eeuw leidde, slechts hypothetisch worden gereconstrueerd. De onomastische traditie stelt de oorsprong vast; het archief documenteert de lignage daarentegen slechts vanaf de vestiging in de grote havens en handelcentra. Wij noteren deze schakel dus als waarschijnlijke herinnering, gesteund op de logica van de naam meer dan op bewaarde documenten.

Deze methodologische voorbehoud is van belang: het herinnert eraan dat bij de restitutie van Joodse lignages de verlokking van het continue verhaal voor documentaire nauwkeurigheid moet wijken. Zoals Léon Askénazi opmerkte, brengt de Joodse traditie steeds het ontvangen woord en het geverifieerde geschrift samen, en het is in de spanning tussen beide dat de werkelijke trouw zich handhaaft [Askénazi, 1999]. Het is precies deze spanning — tussen de naam die memoriseert en het archief dat bewijst — die de Sonnino-lignage met bijzondere scherpte draagt, tot op het moment dat een van haar leden, Guido Sonnino, van de herinnering aan gedrukte boeken het object zelf van zijn wetenschappelijk werk maakt.

Om de Sonnino te situeren, moet men het bredere kader van de Italkim herstellen. De joodse aanwezigheid in Italië is een van de oudste en meest continue van de westerse diaspora. In tegenstelling tot gemeenschappen ontstaan uit de verdrijving uit Spanje (1492) of uit asjkenazische migraties, vormen Italiaanse joden een eigen ritus en cultuur, gevormd door een meereeuws ingebed-zijn in het weefsel van de steden.

Robert Bonfil heeft meesterlijk beschreven hoe joden in Italië tijdens de Renaissance deelnamen aan het economische leven — notamment via leningverstrekking tegen onderpand en handel — terwijl zij tegelijkertijd een geleerde cultuur ontwikkelden, gevoed door zowel de rabbijnse traditie als de intellectuele stromingen van hun tijd [Bonfil, 1994]. Dit dubbel lidmaatschap, van de gemeenschap en van de stad, voorschuwt al van verre het lot van iemand als Sidney Sonnino, die staat van de Italiaanse staat op het hoogste niveau kon belichamen terwijl hij afstamde van een joodse handelsfamilie. Het verklaart ook hoe een Guido Sonnino tegelijk actief lid van een gemeenschap en auteur van een geleerde werk kon zijn dat erkend werd door de erudite bibliotheken van de hele wereld.

De geschiedenis van het schiereiland werd echter gekenmerkt door de instelling van het getto, in Venetië al sinds 1516, en in de Pauselijke Staten vanaf het midden van de 16e eeuw. Deze opeenvolgende opsluiting tekenden de joodse geografie van Italië opnieuw: zij leegden de kleine plaatsen — waaronder vermoedelijk die van Latium als Sonnino — ten gunste van polen waar enige tolerantie bleef bestaan. Onder deze polen neemt één plaats een bijzondere plaats in: Livorno.

De geschiedenis van de Italiaanse joden laat zich echter niet reduceren tot die van vervolgingen. Het was ook die van een levend denken, waarvan Maurice-Ruben Hayoun de verlengstukken in heel de Europese joodse filosofie heeft nagetekend, waar Italië een rol als kruispunt speelde tussen scholastiek, humanisme en hebraïsche traditie [Hayoun, 2023]. Dit samengestelde erfgoed — religieus, handelsgericht en intellectueel — wordt gedragen, in verschillende maar convergente vormen, door de trajecten van de twee Sonnino's die uit het archief tevoorschijn komen: de staatsman en de geleerde.

Toscane neemt een beslissende plaats in in de geschiedenis van de Sonnino, want hier komt het archief samen met de herinnering. Sidney Sonnino werd geboren in Pisa, en Toscane was het toneel van de opkomst van de familie. Deze regio werd echter onderscheiden door een uitzonderingspositie ten aanzien van de joden, belichaamd door de vrije stad Livorno.

De Livornine, handvesten uitgevaardigd door de Medici aan het einde van de zestiende eeuw, nodigen de joden uit — met name de conversos die van het Iberisch schiereiland vluchtten — zich in Livorno te vestigen, waarbij hen vrijheid van godsdienst, veiligheid en commerciële voorrechten waren gegarandeerd, zonder hen tot het getto te verplichten. Lionel Lévy heeft fundamenteel werk gewijd aan deze « Portugese joodse natie » van Livorno, stellende aan dat deze haven een van de grote kruispunten van de mediterrane handel werd en een bloeiend centrum van joods leven, in verbinding met Amsterdam en Tunis [Lévy, 1999]. Hij heeft bovendien het lange bestaan van deze livornese gemeenschap tot haar uitsterving in de twintigste eeuw nagepeild [Lévy, 1996].

In deze context van relatieve tolerantie konden Toscaanse joodse families aanzienlijke handels- en bankvermogens vergaren, en vooral zich inschakelen in de netwerken van de grote internationale handel. Vanaf 1591 stroomden duizenden Portugese cryptojoden naar Livorno; in 1593 bevestigde en versterkte de promulgatie van de Livornina de verleende voordelen, waardoor van de stad een haven werd waarvan de welvaart zich over heel Toscane uitstraalde, van Pisa tot Florence, en waarvan de joodse gemeenschap intense handels-, culturele en familiale uitwisselingen onderhield met Amsterdam, Hamburg en de andere ankerpunten van de Sefardische diaspora. Dit is precies het profiel van het milieu waaruit de vader van Sidney Sonnino voortkwam: een welgestelde joodse koopman gevestigd in Pisa. De zoon van een rijke joodse koopman uit Pisa en van een protestantse moeder, wiens geloof hij aannam, dit is het portret dat de biografische aantekeningen schetsen van de familievorming van de staatsman [Encyclopedia.com].

Hier is de kruising evident: de traditie van een welgestelde Toscaanse familie wordt bevestigd door de biografische documentatie, terwijl het historische kader van de Mediceïsche tolerantie, vastgesteld door onderzoek, dit succes begrijpelijk maakt. De status blijft echter « waarschijnlijk » wat betreft de details van het eerdere familiale parcours, dat de bronnen niet stap voor stap toelaten te volgen.

Wat Livornese Toscane ook had gekweekt, en wat de aandacht verdient voordat we Guido Sonnino benaderen, is een typografische Hebreeuws traditie van uitzonderlijke vruchtbaarheid. De Hebreeuws drukkerij van Livorno, actief vanaf de zeventiende eeuw, leverde gebedboeken aan gemeenten verspreid over heel de mediterrane kust. Deze redactionele productie was geen marginaal ambacht: het drukte de intellectuele en religieuze vitaliteit uit van een gemeenschap die de overdracht van kennis tot een van haar eerste verplichtingen had gemaakt. Het is in deze voedingsbodem — handelaar, geletterd en vroom tegelijk — dat de opkomst van een geleerde als Guido Sonnino moet worden geplaatst.

Als Sidney Sonnino de Sonnino is die de politieke geschiedenis behield, dan verdient een ander drager van de naam dat het onderhavige boek hem een volledig apart hoofdstuk wijdt: Guido Sonnino, van wie de Storia della tipografia ebraica in Livorno een van de meest significante wetenschappelijke bijdragen vormt die de familie aan de kennis van het Italiaanse judaïsme heeft nagelaten.

Het werk verscheen eerst in de vorm van artikelen in Il Vessillo Israelitico, het grote tijdschrift van de Italiaanse Joodse gemeenschap: de eerste afleveringen werden gepubliceerd in deel 59 van het jaar 1911 (pagina's 424–430, 506–511, 584–588, 662–666), waarna de reeks werd voortgezet in deel 60 van het jaar 1912 (pagina's 4–9, 138–140, 211–214, 282–283, 314–316, 458–461, 527–530, 562–564), voordat het in 1912 in Turijn in één band werd gebundeld. De volledige titel — Storia della tipografia ebraica in Livorno con introduzione e catalogo di opere e di autori — onthult alleen al de ambitie van het project: niet slechts een eenvoudige chronologische schets, maar een werk in drie delen, bestaande uit een historische inleiding, een catalogus van gedrukte werken en een repertorium van auteurs uitgegeven door de Livornese drukkerijen.

Men moet inschatten wat zo'n onderneming betekende op de grens van de 19e en 20e eeuw. Guido Sonnino werkte zonder de elektronische bibliografische instrumenten die wij voor vanzelfsprekend aannemen; zijn methode was gericht op rechtstreekse raadpleging van collecties, collatie van edities, briefwisseling met andere geleerden. Het resultaat wordt een eeuw later nog altijd als referentie aangehaald door de bibliografische gidsen van de grote Amerikaanse universiteitsbibliotheken — Penn Libraries, Columbia University — als de primaire bron voor de geschiedenis van de Hebreeuwse drukkunst in Livorno. Deze academische continuïteit is op zich al een getuigenis.

Wat het werk in negatieve zin onthult, zegt iets wezenlijks over de familie en haar waarden. Jaren wijden aan het inventariseren van Hebreeuwse boeken gedrukt in Livorno, is het verrichten van een daad van herinnering in de sterkste zin die de Joodse traditie aan dit woord geeft. Herinnering — Zakhor — is bij Guido Sonnino geen abstracte vroomheid: zij vertaalt zich in genummerde pagina's, in geverifieerde titels, in geïdentificeerde auteurs, in geverifieerde data's. De geleerde vervult zodoende wat de halaka op haar manier van de getuige eist: waarheid spreken, niet verzinnen, niet weglaten. De bibliografische nauwgezetheid van Guido Sonnino is een vorm van intellectuele integriteit die, overgebracht naar het domein van de kennis, aansluit bij de eis van rechtvaardigheid — tsedek — die de Hebreeuwse traditie in het hart van de handeling van getuigen plaatst.

Guido Sonnino schreef niet als buitenstaander: hij was zelf lid van de Livornese gemeenschap, of was op zijn minst diep verankerd in haar netwerken. Kiezen om de Hebreeuwse typografie van Livorno te documenteren, betekende kiezen om wat de gemeenschap van kostbaarste waarde had voortgebracht — haar boeken — tegen vergetelheid te behouden. Het betekende erkennen dat de grootheid van een gemeenschap niet uitsluitend wordt gemeten naar haar handelsmacht of haar politieke invloed, maar ook naar de dichtheid van haar intellectuele en religieuze voortbrenging. Daarin behoort Guido Sonnino volledig tot die traditie van de maskilim — de geleerden van de Joodse Verlichting — die van de wetenschap van hun eigen verleden een gemeenschappelijke plicht maakten.

Ten slotte is er in deze handeling van het catalogiseren van Hebreeuwse drukperken een dimensie die raakt aan de relatie van de familie Sonnino met het buitenland en met overdracht. De boeken gedrukt in Livorno waren niet alleen bestemd voor de plaatselijke gemeenschap: zij circuleerden naar de gemeenschappen van de Maghreb, het Levant, het gehele Middellandse-zeegebied. Deze boeken catalogiseren betekende dus ook het in kaart brengen van de solidariteiten en uitwisselingen die Livorno aan de rest van de Joodse wereld verbonden. De Storia della tipografia ebraica in Livorno is daarin niet alleen een wetenschappelijk werk, maar ook een document over de circulatie van kennis tussen de verspreide gemeenschappen van Israël.

Met Sidney Sonnino verlaat de lignage het register van de Geheugennis om volledig in de gedocumenteerde Geschiedenis in te treden. Giorgio Sidney Sonnino werd geboren in Pisa op 11 maart 1847 en stierf op 24 november 1922. Zoon van een joodse bankier of handelaar en een Engelse protestantse moeder, werd hij opgevoed in het geloof van zijn moeder.

Deze dubbele afstamming — Toscaanse joods via de vader, Brits protestant via de moeder — maakte van Sonnino een typische figuur van de elites van de Risorgimento, waar het lidmaatschap van het verenigde Italië transcendeerde boven confessionele oorsprong. Als afgestudeerde van de Universiteit van Pisa werkte hij achtereenvolgens als journalist, jurist en diplomaat voordat hij zich naar de politiek wendde [Encyclopedia.com]. Hij trad in 1880 het Parlement binnen en stelde zich daar snel op als een autoriteit, in het bijzonder in financiële en economische aangelegenheden.

Man van de liberale rechterzijde, rigoureus, streng, vaak onverzoenlijk genoemd, belichaamde Sonnino een veeleisende opvatting van de Staat en de openbare financiën. Hij bereikte tweemaal het voorzitterschap van de Ministerraad van het Koninkrijk Italië: de eerste keer in 1906, voor een ministerie dat beroemd bleef om zijn korte duur, en opnieuw van 1909 tot 1910. Deze twee ambtsperiodes aan het hoofd van de regering waren weliswaar kort, maar getuigen van de gezag die hij uitoefende op het Italiaanse parlementaire leven.

De man onderscheidde zich minder door het talent voor politieke manoeuvers dan door doctrínaire standvastigheid en vakmanschap in dossierbeheer. Zijn carrière illustreert de loopbaan van een elite uit de Toscaanse joodse handelswereld, nu volledig geïntegreerd in de instellingen van de jonge nationale staat — zonder openlijke verleugening maar in het spoor van de burgerlijke en confessionele assimilatie die veel van deze trajecten kenmerkte. Deze strengheid, deze voortdurende toewijding aan cijfers en teksten, dit afkeer van gemakkelijke retoriek: zoveel karakteristieken die bij Sidney Sonnino wellicht resoneren met het ethos van de geletterde en vrome handelaar waaruit zijn vaderlijke lignage voortvloeide, zelfs al had de man zelf het geloof van zijn moeder aangenomen en zich geheel opgelost in het Italiaanse openbare leven.

Het was als minister van Buitenlandse Zaken, tijdens de Eerste Wereldoorlog, dat Sidney Sonnino zijn naam blijvend in de diplomatieke geschiedenis van Europa inschreef. Hij bekleedde deze portefeuille gedurende het conflict en was een van de voornaamste architecten van Italië's toetreding tot de oorlog aan de zijde van de Entente.

De hoofdgebeurtenis van deze periode was de onderhandeling van het Pact van Londen, ondertekend op 26 april 1915. Door deze geheime overeenkomst gesloten met Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland verbond Italië zich ertoe zijn neutraliteit op te geven en zich bij de Entente tegen de Centraalstaten aan te sluiten, in ruil voor beloften van aanzienlijke territoriale uitbreidingen — de Trentino, Zuid-Tirol tot aan de Brenner, Triëst, Istrië en een groot deel van de Dalmatische kust. Sonnino voerde deze onderhandelingen met de volharding die hem karakteriseerde, stellende de Italiaanse territoriale belangen voorop.

Deze verbintenis bepaalde het gehele buitenlandse beleid van Italië gedurende de oorlog en het naoorlogse periode. Op de Vrede van Parijs in 1919 verdedigde Sonnino felle de bepalingen van het Pact van Londen, stellende zich met name tegen de doctrine van de nationaliteiten bevorderd door de Amerikaanse president Woodrow Wilson. De frustraties voortvloeiend uit de « gemutileerde overwinning » — het gevoel dat Italië niet alles had gekregen waarop het naar zijn mening recht had — zouden zwaar wegen op het Italiaanse politieke leven in de daaropvolgende jaren.

De naam van Sonnino blijft aldus verbonden aan een van de meest betwiste diplomatieke documenten van het eerste kwart van de twintigste eeuw. Zijn figuur belichaamt de paradox van een machtsdiplomatic gevoerd door een man uit een geïntegreerde minderheid, wiens Italiaanse patriottisme nooit ter discussie stond. De preken en toespraken uit de oorlogstijd, bestudeerd door Marc Saperstein voor wat betreft de Joodse gemeenschappen, herinneren eraan hoezeer de Grote Oorlog ook een toetssteen van nationale toebehoring voor de Joden van Europa was, geroepen hun patriottische loyaliteit te bewijzen [Saperstein, 2008]. Sidney Sonnino belichaamde dit uiterste geval: de man uit een Joodse lignage had zich tot hoofd van het buitenlandse beleid van een grote mogendheid opgewerkt. De prijs daarvoor was, voor hem, de bewuste afstand van het kerkelijk erfgoed van zijn vader.

Wat blijft er, voorbij de twee figuren die zich uit het archief aftekenen — de staatsman en de geleerde —, over van de lignage die deze naam draagt? De vraag nodigt uit tot bezinning op de verhouding tussen een familie en de natie waarin zij opgegaan is, maar ook tussen een familie en de gemeenschap waaruit zij voortkwam.

Het geval Sonnino biedt een exemplarisch geconcentreerd beeld van het lot der Italiaanse joden in het tijdperk van de emancipatie. Van een toponiemische familienaam die verwijst naar een kleine stad in Latium, gemerkt door de wisselvalligheden van de pauselijke geschiedenis, slaagde de familie erin, via het Toscaanse toevluchtsoord en de mercantiele welvaart, het geeënigte Italië een regeringsleider en minister van Buitenlandse Zaken te schenken. Deze loopbaan illustreert de belofte en de ambiguïteit van de assimilatie: de sociale en burgerlijke opstijging ging in het geval van Sidney Sonnino gepaard met een verandering van geloof — het aanvaarden van het protestantisme van moederskant — die de publieke man van de joodse erfenis van zijn vader verwijderde.

Maar de lignage biedt ook, met Guido Sonnino, een geheel ander antwoord op de moderniteit: niet assimilatie in het nationaal burgerschap, maar de wijzgerige terugkeer naar de gemeenschap van oorsprong, de geduldig inventarisering van wat de gemeenschap heeft voortgebracht, de ordening van het joodse Livornese verleden opdat toekomstige generaties ervan kunnen erven. Deze twee wegen — die van de geassimileerde staatsman en die van de herdenkingsgeleeerde — heffen elkaar niet op: zij vormen tezamen het volledige spectrum van mogelijkheden dat zich voor de Italiaanse joden van de emancipatie opende, tussen integratie en trouw, tussen de stad en de gemeenschap.

Deze trajectorie resonneert met de beschouwingen van Armand Abécassis over de permanente spanning, in het joods bestaan, tussen verankering en verlangen, tussen trouw aan de oorsprong en streven naar een gedeelde universaliteit [Abécassis, 1987]. Sidney Sonnino, staatsman van een natie die hij zonder voorbehoud diende, blijft ook, door zijn naam zelf, de drager van een duizendjarige Italiaans-joodse herinnering, die de officiële geschiedenis geneigd is uit te wissen maar die de familienaam bewaart. Guido Sonnino daarentegen had bewust gekozen om deze bewaorder te zijn: hij had begrepen dat de boeken gedrukt door de Hebreeuwse drukkerijen van Livorno evenveel geconcentreerde gemeenschappelijke levens in loden letters waren, en dat het achterlaten van deze getuigen zonder inventaris een nalating zou zijn jegens de collectieve herinnering van Israël.

De samenvoeging van herinnering en geschiedenis ontbindt zich hier in een lering: joodse lignages, zelfs wanneer zij zich in het nationale burgerschap lijken op te lossen, laten in de naam, deze meest vasthoudende der overblijfselen, het onuitwisbare spoor van een oorsprong achter. En soms weigert een van haar leden de oplossing: hij keert zich om, opent de registers, en geeft aan de gemeenschap terug wat zij ervan riskeert zelf te vergeten. De Sonnino's bestuderen is dus uiteindelijk, onder de figuur van de baron-minister en die van de discrete bibliograaf, de lange geschiedenis van de Italkim en hun inschrijving in de bodem en in de herinnering van het schiereiland terugvinden.

De lineage Sonnino ontvouwt zich over een boog die loopt van een klein stadje in de bergen van de Ausoni tot de diplomatieke kabinetten van de Eerste Wereldoorlog, en tot de pagina's van een Italiaans joods tijdschrift waar een geduldig geleerde, decennium na decennium, de titels en auteurs noteerde die op de Hebreeuwse persen van Livorno waren gedrukt. Tussen deze polen grijpt de gedocumenteerde geschiedenis met zekerheid twee figuren: Sidney Sonnino, geboren in Pisa in 1847, twee keer voorzitter van de Ministerraad en minister van Buitenlandse Zaken, onderhandelaar van het Verdrag van Londen van 1915; en Guido Sonnino, auteur van de Storia della tipografia ebraica in Livorno (1911–1912, daarna Turijn, 1912), een werk van bibliografie en geschiedenis wiens academische continuïteit de duurzame waarde ervan bewijst. Voor alles wat aan deze twee figuren voorafgaat — de oorsprong van de naam, de Toscaanse handelsmiddens, de tussentijdse fasen van de migratie vanuit Latium naar Toscane — beperkt het boek zich tot waarschijnlijke reconstructie, verlicht door historische kennis over de joden van Italië en het Livornese toevluchtsoord.

Dit Grote Boek heeft geprobeerd deze dubbele dimensie terug te geven zonder die te verraden: de nauwkeurigheid van het archief voor de gedocumenteerde handelingen, de voorzichtigheid van de hypothese voor de familiepréhistorie. Daarin gehoorzaamt het aan de les van Yerushalmi, voor wie het Joodse geheugen en de kritische geschiedenis, zonder ooit samen te vallen, beide moeten worden geëerd [Yerushalmi, 1984].

Maar dit boek beoogde ook aan het licht te brengen wat deze lineage, boven alles, het best zou hebben uitgedrukt. Het antwoord spreekt niet vanzelf: het zou verleidelijk zijn om de politieke successen van Sidney Sonnino naar voren te brengen als illustratie van tikkun olam — van de inzet voor de verbetering van de gemeenschappelijke wereld — of als bewijs van volledige integratie. Deze interpretaties zijn niet onwaar, maar zij riskeren te vleien waar begrip nodig is. Wat de lineage Sonnino het meest consistent zou hebben uitgedrukt door middel van haar twee best gedocumenteerde figuren, is de deugd van actief geheugen: de overtuiging dat het bewaren, ordenen en doorgeven van wat de gemeenschap heeft voortgebracht een daad van rechtvaardigheid is jegens de doden en van verantwoordelijkheid jegens de levenden. Guido Sonnino vervulde dit in de orde van het boek en bibliografische kennis; Sidney Sonnino vervulde het, op zijn manier, in de orde van de Staat, door de naam — de toponimische familienaam — van een stad in Latium waar joden eeuwen eerder waren verdreven tot in de kanselarijen van de oude wereld te dragen. Dat de een de doorzoeking van de Hebreeuwse archieven koos en de ander de verdragen van het verenigde Italië ondertekende, beiden nemen deel, langs tegengestelde maar evenwijdige wegen, aan die deugd die de Joodse traditie zakhor noemt — denk eraan — en die, misschien, de oudste en meest veeleisende deugd van Israël is.

De naam Sonnino, gegrift in de verdragen en in de topografie van Latium, in de kolommen van de Vessillo Israelitico en in de bibliografische gidsen van de grote universiteiten, blijft aldus getuige van een Joodse aanwezigheid die tegelijk geworteld en getranscendeerd is door het nationale en intellectuele lot van het moderne Italië.