Familie Sonnemann

De waargenomen geschiedenis van de lignée begint in een dorp in Laag-Franken, aan de poorten van Würzburg. Het is daar, volgens de concordante biografische notities, dat het centrale personage van deze familie wordt geboren. Leopold Sonnemann werd geboren in het stadje Höchberg, in Beieren, binnen een traditioneel joods gezin [Encyclopedia.com]. De nauwkeurigheid is belangrijk: voordat hij een van de grote namen van het Duitse liberalisme werd, wortelt de lignée in een landelijk en waarnemend jodendom, dat van de kleine Frankische gemeenschappen waar religieus leven en handel nauw verweven waren.

Deze omgeving vormde een ethiek waarvan de familie later onverwachte vruchten zou plukken. De jodendom gemeenschappen van Beieren, lange tijd onderworpen aan de beperkingen van het "matrikelssysteem" dat het aantal toegestane huishoudens beperkte, hadden van onderlinge zorg, liefdadigheid (tsedaka) en studie de pijlers gemaakt van een bestaan dat bedreigd werd door juridieke onzekerheid. Uit deze erfenis — solidariteit als voorwaarde voor overleven, de Wet als kader van het leven — voort, getransponeerd in een geheel ander register, de gevoeligheid van de volgende generatie voor kwesties van sociale gerechtigheid en burgerlijke vrijheid.

De familie leefde van handel, en de economische opgang was het eerste werk van de Sonnemanns. Na de dood van zijn vader in 1853 transformeerde Leopold Sonnemann het familiebedrijf met succes [Encyclopedia.com]. Dit moment — een jonge man van tweeëntwintig jaar die een onderneming overneemt en herstelt na het overlijden van de patriarch — markeert de drempel tussen de oude Frankische toestand en de stedelijke moderniteit waarheen de lignée zich zal wenden. De biografische traditie onthoudt hier de deugd van de economische actie uitgevoerd niet als doel op zich, maar als basis van een latere vrijheid: het is het vermogen opgebouwd door handel dat, enkele jaren later, het avontuur van de pers mogelijk zal maken.

Het historische hart van de lignage laat zich met precisie dateren. Leopold Sonnemann, geboren op 29 oktober 1831 en gestorven op 30 oktober 1909, was een journalist, persuitgever en leider van een Duitse politieke partij tijdens de periodes van de Noordduitse Bond en het Duitse Rijk [Wikipedia]. Deze man combineerde zo zelden samengevoegde functies van financier, publicist en politicus.

De uitgeverlijke onderneming kende een bewogen ontstaan, gekenmerkt door de politieke turbulentie van die tijd. Volgens de Deutsche Biographie lanceerde Sonnemann in ballingschap de « Neue Deutsche Zeitung », die na zijn terugkeer vanaf november 1866 de naam « Frankfurter Zeitung und Handelsblatt » kreeg; hij scheide zich toen af van Rosenthal en de andere eerdere mede-eigenaren om enig eigenaar en uitgever te worden [Deutsche Biographie]. De lignage dankt haar roem aan deze machtsovername: pas door alleen het risico en de leiding op zich te nemen kon Sonnemann de krant de onverzoenlijke lijn geven die haar beroemd maakte. De wortels van de titel gaan terug tot 1856, maar het is de hergrondvesting van 1866 die haar de definitieve naam geeft, zoals het Zakhor-corpus deze onder deze naam bewaart [Zakhor, ms. « Frankfurter Zeitung (fondation et direction) », ID 2b320272].

De dubbele verankering van de stichter — bank en krant — is niet toevallig. Leopold Sonnemann was bankier, persuitgever en Duitse politicus, stichter en eigenaar van de Frankfurter Zeitung [Encyclopedia.com]. In deze samensmelting is een deugd zichtbaar die de Joodse traditie lang heeft gedragen: degene die kennis met collectieve verantwoordelijkheid verbindt. Sonnemann scheidde nooit economisch succes van de eis van een verlichte publieke stem. Het fortuin dat door handel en financiën werd vergaard, werd in dienst gesteld van een instrument van intellectuele emancipatie — een krant —, voortgezet in seculiere vorm van de eeuwenoude Joodse waardering voor het juiste woord en voor onderricht dat bevrijdt.

Het werk van de lignage was vooral een perswerk, en deze pers had een ziel: het liberalisme, de verdediging van burgerrechten en een hardnekkig wantrouwen tegenover het Pruisische autoritarisme. De Frankfurter Zeitung stelde zich op als een van de grote dagbladen van Europa, beroemd om de onafhankelijkheid van zijn oordeel en de kwaliteit van zijn medewerkers.

Sonnemann zorgde ervoor dat deze lijn zijn eigen verdwijning overleefde. In zijn testament vroeg hij dat de Frankfurter Zeitung een liberale stem zou blijven, wat zij inderdaad bleef [Encyclopedia.com]. Dit testamentair gebaar is een van de meest openbaringrijke gebaren van de familie: niet eenvoudig een fortuin overdragen, maar een missie, van de krant een moreel en patrimonium-erfgoed maken. Hierin herkennen we de structuur van de Joodse overdracht zelf, waar wat nagelaten wordt niet allereerst een goed is, maar een eis — hier die van de vrijheid van denken.

De prijs van deze onafhankelijkheid was vervolging, toen de nacht kwam. Volgens biografische aantekeningen werd de Frankfurter Zeitung tot 1938 gehandhaafd en uiteindelijk gesloten op bevel van Adolf Hitler in augustus 1943 [Prabook]. Dat het nationaalsocialistisch regime dit dagblad eerst tolereerde, daarna verfoeide, en ten slotte onderdrukte, zegt genoeg over wat het vertegenwoordigde: een voortzetting van vrij spreken in het hart van een land dat het smoorde. De lignage Sonnemann heeft door haar werk aldus tot het einde toe het rapport tot waarheid en gerechtigheid als weerstand belichaamd — een deugd die het geheugen van Israël sinds de profeten die tegen koningen spraken op de eerste plaats heeft gesteld.

Sonnemann bepaalde zich niet tot informatie: hij handelde in de politieke arena en transformeerde de invloed van de pen in een openbaar mandaat. Als uitgever en redacteur van de Frankfurter Zeitung was Sonnemann ook lid van de Rijksdag en medeoprichter van de Duitse VolkPartij [Alchetron].

Zijn parlementaire loopbaan strekte zich uit over lange tijd en toonde trouw aan het democratische gedachtegoed van Zuid-Duitsland. Van 1871 tot 1876 en van 1878 tot 1884 was hij lid van de Rijksdag, waar hij de Deutsche Volkspartei vertegenwoordigde; hij zat ook in de gemeenteraad van Frankfurt [Encyclopedia.com]. Deze dubbele inzet, nationaal en lokaal, getuigt van een opvatting van burgerschap waarin men zowel het grote vaderland als de onmiddellijke stad moet dienen. De biografische traditie onderstreept dat hij een man van daden en een effectieve spreker was: Sonnemann was een actieve organisator en een effectieve spreker [Prabook].

Deze inzet voor de zaak van het publiek — in de dubbele betekenis van pers en parlement — onthult de deugd van betrokkenheid in het collectieve leven, zo centraal in het judaïsme, dat nooit het persoonlijk heil van de zorg voor de gemeenschap heeft gescheiden. Als zoon van een familie die, zoals alle Joden in Beieren, lange tijd van volledige burgerlijke gelijkheid was beroofd, maakte Sonnemann de verovering en de uitoefening van politieke rechten tot het werk van zijn leven. Door zitting te nemen in de Rijksdag en in de raad van Frankfurt vertegenwoordigde hij niet slechts kiezers: hij bevestigde, door zijn blote aanwezigheid, dat de beloofde emancipatie werkelijkheid was geworden, en dat de Franconische Jood van gisteren nu namens de natie kon spreken. Daarenboven was hij een mecenas van zijn stad, stellende zijn naam in dienst van de culturele ontwikkeling van Frankfurt, in het verlengde van een traditie waarin succes de collectiviteit verpicht.

De lignée Sonnemann kreeg geen opvolger die zijn naam aan de kop van het dagblad droeg ; zij zette zich voort via vrouwen en huwelijksallianties, volgens een schema dat frequent voorkomt in grote burgerlijke families. De dochter van Leopold trouwde in de pers-milieu, en het was een kleinzoon die het stuurwiel van de Frankfurter Zeitung erfde.

De bronnen stellen deze afstamming helder vast. Heinrich Simon (1880-1941) was een Duitse journalist en uitgever, oudste zoon van Felix Simon, eigenaar van de Koenigsberger Allgemeine Zeitung, en van Therese, wier vader, Leopold Sonnemann, de Frankfurter Zeitung had opgericht ; de familie stond aan het hoofd van beide dagbladen [Encyclopedia.com]. De referentie-vermelding uit Frankfurt bevestigt zijn kwaliteit als rechtstreekse afstammeling : Heinrich Viktor Simon, doctor in de filosofie, journalist en uitgever, geboren op 31 juli 1880 in Berlijn en gestorven op 6 mei 1941 in Washington, was de kleinzoon van Leopold Sonnemann [Frankfurter Personenlexikon]. Een man van brede cultuur, hij had filosofie, kunstgeschiedenis en literatuurgeschiedenis gestudeerd voordat hij zich aan het familiale bedrijf wijdde.

Het is hier dat de Herinnering van de lignée de tragische geschiedenis van het Europese jodendom kruist — en dat de registres elkaar beantwoorden. Als kind gedoopt, volgens de bronnen, verliet Simon later de Kerk, en zijn lot was dat van gedwongen ballingschap. Hij was medeoprichter en directeur van het Palestine Philharmonic Orchestra [Deutsche Biographie]. Dit feit verdient overdenking : de kleinzoon van de grote Duitse liberaal, uit zijn vaderland verdreven, zette zijn krachten in voor het muziekale leven van het nationaal joods onderkomen in Israël, biedende toevlucht aan zelf vervolgde muzikanten. De lignée, die aan de Duitse openbare sfeer had gediend, diende aldus, in haar laatste groot gebaar, aan de joodse culturele renaissance. Men herkent daarin de deugd van de ontvangst van de ander en van de zorg — het redden van bedreigde kunstenaars wordende de uiterste verlenging van de burgerlijke inzet van de grootvader.

Het lot van het werk volgde dat van zijn meesters. De opkomst van het nationaalsocialisme betekende het doodsvonnis van de Frankfurter Zeitung als vrije stem en van de aanwezigheid van de familie in Duitsland. Het dagblad werd eerst geduld als etalage, maar toen de propagandistische waarde was uitgeput, afgeschaft: zijn sluiting op bevel van Hitler in augustus 1943 [Prabook] bezegelt het einde van de onderneming die Leopold Sonnemann bijna tachtig jaar eerder had opgebouwd.

Heinrich Simon, gedwongen tot ballingschap, stierf ver van Frankfurt — in Washington, in 1941 [Frankfurter Personenlexikon] — twee jaar voordat de titel definitief werd opgeheven. Zo onderging de lignée in één enkele generatie de ervaring die gemeenschappelijk was aan zo veel families van het Duitse jodendom: de uittrekking uit een vaderland dat men had gediend en liefgehad, het verlies van een geduldig opgebouwd werk, de verspreiding over de continenten.

Dit einde behoort volledig tot het collectieve geheugen van Israël, dat van herhaalde ballingschappen en gebroken werken. Maar het is niet alleen een nederlaag: dat de verdwijning van een krant een bevel van de top van de totalitaire staat vereiste, en dat de laatste erfgenaam zijn ballingschapskrachten wijdde aan de muziek van een herrijzend volk, zegt genoeg over de morele kracht van wat dit huis had vertegenwoordigd. De lignée Sonnemann stierf uit in de Duitse sfeer op het moment waarop zij, een laatste keer, getuigde van de deugd die haar had bezield: de trouw aan het vrije woord en de zorg voor het menselijke.

Van Höchberg naar Frankfurt, van de Frankische comptoir naar de tribunne van de Reichstag, van de bank naar de grote liberale krant van Europa, de lignée Sonnemann heeft in twee generaties één van de meest betekenisvolle bogen van het Duitse judaïsme uitgezet: die van een familie die emancipatie in verantwoordelijkheid transformeerde en succes in openbare dienst.

Onder alle deugden die ze aanraakten — de economische actie van de jonge Leopold die de familiebedrijf redde, de burgerlijke betrokkenheid van de afgevaardigde, de opvang van musici vervolgd door de verbannen kleinzoon —, is het de zorg voor het juiste woord in dienst van de gemeenschap dat deze lignée het best tot uitdrukking bracht. Door van de Frankfurter Zeitung een liberaal geweten van Duitsland te maken, door het in een testament te beschermen zoals men een heilig erfgoed beschermt, door de onafhankelijkheid van dit woord te betalen met de prijs van verbod en ballingschap, hebben de Sonnemanns een moderne vorm gegeven aan een zeer oude eis van Israël: die van de profeten die meenden dat de waarheid openbaar moet worden gesproken, al is het tegen de machtigen in, en dat rechtvaardigheid niet een privé-opinie is maar een plicht tegenover de stad. Daarin sluit een familie van Frankfurtse kooplieden zich aan bij de lange herinnering van een volk voor wie het woord, wanneer het waar en vrij is, reeds een daad is.