Familie Shrem

Om de Shrem te begrijpen, moet je eerst Aleppo begrijpen. De stad herbergde een van de oudste en meest prestigieuze joodse gemeenschappen van de Oosterse wereld, geïdentificeerd door de traditie met het biblische Aram Ṣoba. Haar roem berustte op een unieke schat: het Codex van Aleppo (Keter Aram Ṣoba), een massoretisch handschrift uit de 10de eeuw, gevocaliseerd door Aaron ben Asher, lange tijd beschouwd als de meest betrouwbare referentietekst van de Hebreeuwse Bijbel, waaraan Maimonides zelf raadpleegde om de schrijfregels voor Torarol len vast te stellen [Encyclopaedia Judaica]. De bewaking van dit codex door de Aleppose gemeenschap, gedurende bijna zes eeuwen, zegt genoeg over de plaats die deze stad innam in de joodse kennisorde: zij was bewaarster, in de meest letterlijke zin, van de nauwkeurigheid van de Wet.

Aleppo was ook een kruispunt van internationaal handelsverkeer. Als belangrijk knooppunt op de zijderoute en de specerieroute tussen Perzië, Anatolië en de Middellandse Zee, trok het vanaf de 16de eeuw joodse handelaren aan, waaronder de Señores Francos — sefaradische families uit Livorno, deze Toscaanse haven die na de uitdrijvingen het grote toevluchtsoord van Iberische joden was geworden, wiens bijzondere lot Lionel Lévy heeft opgetekend [Lévy, 1996]. Deze mengeling tussen inheemse joden (musta'rabin), sefaradi's en Livornese francos vormde de Aleppose cultuur: diep gehecht aan de halakha, open voor verre handel, doordrenkt van transmiditerrane familiale banden. Uit deze voedingsbodem kwamen de families voort die twee of drie eeuwen later naar Manchester, Caïro, Milaan, São Paulo en New York zouden uitwaaieren. De naam Shrem, als zovele andere Aleppose namen, wortelt in deze configuratie waar de koopman nooit ver verwijderd was van de geleerde, en waar vroomheid zich natuurlijk combineerde met reizen.

De beslissende wending speelt zich af tussen 1880 en 1925. Verschillende samenhangende factoren — de opening van het Suezkanaal in 1869, die de kaaroutes waarvan Aleppo leefde naar zee afleidde en een groot deel van zijn landhandel ruïneerde ; de Ottomaanse dienstplicht ; economische instabiliteit — duwden duizenden Syrische joden naar emigratie [Encyclopaedia Judaica]. De eerste Syrische aankomers in New York, in de jaren 1890 en 1900, vestigden zich eerst in de Lower East Side van Manhattan, naast joodse immigranten uit Oost-Europa, voordat de gemeenschap naar Brooklyn migreerde, eerst naar Bensonhurst en vervolgens langs Ocean Parkway, waar zij een van de zeldzame grote Sefardisch-oosterse centra van Noord-Amerika vormde [volgens historici van de Amerikaanse joodse immigratie].

In deze golf past de vestiging van de familie Shrem, waarvan het profiel het dubbele karakter van handel en financiën vastlegt. Dit profiel is representatief: de Aleppijnse Brooklyners onderscheidden zich eerst in detailhandel en import — textiel, lingerie, manufacturen, later elektronica — voordat sommige families zich in het bankwezen en investeringen begaven, zoals het illustere huis Safra, eveneens van Aleppijnse oorsprong. In deze verschuiving van rondgang naar financiën leest men een stille maar volhardende deugd: economisch handelen niet als doel op zich, maar als voorwaarde voor gemeenschappelijke autonomie. Want de Syriërs van Brooklyn maakten hun materieel succes vroeg tot de grondslag van een principe dat hun impliciete devies zou worden: de samenhang van de groep bewaren en de assimilatie weigeren die elders joodse identiteiten in Amerika oplostte. De Shrem-lignée neemt deel aan deze collectieve geschiedenis waarin het bedrijf de trouw voedt.

In het hart van het geheugen van Shrem staat de Shaare Zion Congregation (« The Gates of Zion »), gevestigd aan Ocean Parkway en die in de loop van de twintigste eeuw de grootste Sefardische synagoge van de Verenigde Staten werd, liturgisch en sociaal centrum van de Syrisch-Aleppijnse gemeenschap van Brooklyn [volgens Syrische gemeenschapsbronnen uit Brooklyn]. Dat de familie Shrem onder de oprichters en schenkers ervan voorkomt, behoort tot de overgedragen mémoire van de gemeenschap; dat Shaare Zion deze rol van institutionele matrix vervuld heeft, behoort tot de vastgestelde geschiedenis. Op het snijpunt van beide verschijnt een werkelijkheid die in principe verifieerbaar is, zo niet in elk detail: de grote Aleppijnse handelsfamilies financierden door hun gaven de bouw en onderhoud van de synagogen die het gemeenschapsleven structureerden.

Hier openbaart zich de meest karakteristieke deugd van de lignage: de ṣedaqah, de liefdadigheid begrepen in zijn Hebreeuws betekenis van gerechtigheid eerder dan aalmoezen, en de betrokkenheid in het collectieve leven. Een synagoge stichten is in de Joodse traditie geen gebaar van prestige maar een vervulling van het gebod om een miqdash me'aṭ te bouwen, een « klein heiligdom » waar de verbannde gemeenschap kan bidden. Door Shaare Zion uit te rusten, schreef een familie als de Shrem haar succes in de duurzaamheid van Israël in plaats van in haar eigen voortbestand. Deze manier van economisch kapitaal in spiritueel en gemeenschappelijk kapitaal om te zetten verbindt de lignage rechtstreeks met een immemoriële traditie: die van de Joodse notabelen die, van Babylon tot Córdoba, van Livorno tot Tunis, het als hun plicht beschouwden van hun huis de pijler van het huis van allen te maken. De eerlijkheid gebiedt echter op te merken dat het gemeenschapsgeheugen, van nature genereus, geneigd is de « oprichters » te vermenigvuldigen: de exacte rol van elke familie blijft, zonder gepubliceerde archieven, van waarschijnlijke orde.

De Syrische gemeenschap van Brooklyn is beroemd om een besluit dat haar onderscheidt van vrijwel alle andere Joodse diaspora's: het beroemde edict (takkanah) dat in 1935 door haar rabbijnse autoriteiten werd uitgevaardigd en later opnieuw bevestigd, waarin huwelijken met bekeerlingen tot het judaïsme worden verboden en conversies voor huwelijksdoeleinden niet worden erkend [volgens rabbijnse en journalistieke bronnen over de Syrische gemeenschap]. Deze radicale maatregel, vaak besproken en soms bekritiseerd, uit een strenge opvatting van continuïteit: de ferme wil om de integriteit van een minuscule gemeenschap te bewaren tegen de oceaan van Amerika.

Het ware fout hieruit louter een gesloten houding af te leiden. Voor de Aleppijnse families — en men mag aannemen dat de Shrem, als pijlers van Shaare Zion, zich hierbij aansloten — kwam dit edict voort uit een bepaalde opvatting van de Joodse Wet, waarbij de halakha als identitaire bolwerk diende. Dit is waar het verhaal zijn schaduwen moet onder ogen zien: dezelfde deugd van trouw, tot het uiterste doorgevoerd, kwam in spanning te staan met andere fundamentele waarden van het judaïsme, de tolerantie en de houding tegenover de vreemde, de gastvrijheid voor de ger die de Torah niettemin tot een terugkerend gebod maakt. De geschiedenis van de Shrem-lignée, evenals die van haar gemeenschap, draagt deze vruchtbare tegenspraak met zich mee: een vroomheid van behoud die een opmerkelijke culturele overleven heeft verzekerd, ten koste van een zekere onbuigzaamheid. Het Grote Boek kan deze niet uit de weg gaan, want het is in deze spanningen dat de eerlijkheid van een herinnering — en de menselijkheid van een lignée die, zoals alle anderen, heeft geaarzeld tussen het bewaken van haar schat en het openen van haar deuren — zich openbaart.

De tweede kant van de aantekening — de financiën — verdient een nauwkeurig onderzoek. De Aleppijnse gemeenschap van Brooklyn heeft in de twintigste eeuw enkele van de meest opmerkenswaardigste ondernemersSuccessen van de Amerikaanse joodse diaspora voortgebracht, in de import, distributie, onroerend goed en bankwezen. De naam Shrem, verbonden aan handel en vervolgens financiën, past in deze dynamiek waarbij de detailhandel van de eerste generaties plaats maakte voor activiteiten met een veel hogere kapitaalinensiteit bij de volgende generaties. Zonder gepubliceerde bedrijfsarchieven zal men zich onthouden van het toekennen van precieze feiten aan de lignée; men kan echter eerlijk gezegd zijn lot situeren in deze geverifieerde collectieve trajectorie.

Wat het Grote Boek interesseert, is de ethiek die deze successen heeft vergezeld. In de Aleppijnse traditie was geld alleen legitiem wanneer het geordend was naar drie doeleinden: de parnassah (levensonderhoud van de familie), de ṣedaqah (steun aan de armen), en het onderhoud van de instellingen. Deze hiërarchie — die de synagogestichtingen zoals Shaare Zion zichtbaar maken — zegt iets over een joodse manier van economisch handelen: rijkdom is hierin nooit onschuldig noch op zichzelf gesloten, maar bezwaard met een schuld tegenover de gemeenschap en tegenover de generaties. Daarin zetten de Aleppijnse handelaren van Brooklyn de Señores Francos van het oude Alep voort en, nog verder terug, de grote joodse huizen in het Middellandse-zeegebied van Livorno en Tunis, waar de handelspost en de liefdadigheidskas van hetzelfde gebaar waren [Lévy, 1996]. De lignée Shrem wilde, naar eigen zeggen van haar oprichtende herinnering, trouw blijven aan deze eis: succesvol zijn om te kunnen geven.

Wat de Shrem, samen met de gehele Aleppijnse gemeenschap, het meest kostbaar hebben overgedragen, berust misschien minder in de feiten dan in een culturele trouw die zich hardnekkig handhaaft. De Syrische gemeenschap van Brooklyn heeft, met zeldzame intensiteit, haar liturgische melodieën (piyyutim en baqqashot uit Aleppo, dit mystieke repertoire dat wordt gezongen op de winternachten van de Shabbat) bewaard, haar keuken, haar restant judeo-arabisch dialect en haar eigen rite, verschillend van de overwegend Asjkenazische gebruiken in Amerika [volgens etnografen van de Syrische gemeenschap]. Deze muzikale en rituele instandhouding vormt een werkelijke bijdrage aan het Joodse denken en de Joodse cultuur : op het moment dat zoveel Sefaradisch-oosterse tradities verdwenen, is Brooklyn bijna paradoxaal een levend conservatorium van Aram Ṣoba geworden.

In dit geheugenwerk speelt de synagoge de eerste rol, en de familie die eraan heeft bijgedragen wordt, symbolisch, de bewaarster ervan. Er is hier een opvallende continuïteit met de geschiedenis van de Codex van Aleppo : net zoals de Aleppijnse gemeenschap eeuwenlang de exacte tekst van de Torah heeft bewaard, heeft haar diaspora in Brooklyn de exacte melodie van haar gebed bewaard. Deze vroomheid van nauwkeurigheid — zorg voor het juiste woord, de juiste noot, de juiste rite — doorkruist de gehele Aleppijnse geschiedenis en werkt door in de families die, zoals de Shrem, het materiële beheer ervan op zich hebben genomen. Men ziet hier hoezeer het lot van een enkele lignée is verstrengeld met de collectieve herinnering van Israël : door Shaare Zion in stand te houden, is het niet alleen een familie die zichzelf voortplant, het is een fragment van Aleppo dat weigert in ballingschap te sterven.

Aan het einde van deze reis presenteert de lignée Shrem zich als een samenvatting van het lot van Alep: geboren in de stad van de Codex en de francos, uit het Oosten gerukt door de omwentelingen van het begin van de twintigste eeuw, opnieuw geworteld in Brooklyn waar zij haar handels- en financieel succes in dienst stelde van een synagoge die het hart van een gemeenschap werd. Uit deze geschiedenis, gemaakt van wat werd vastgesteld en overgedragen, steekt één deugd boven alles uit: de betrokkenheid bij het collectieve leven, die overtuiging — bezegeld door de oprichting en dotatie van de Shaare Zion Congregation — dat rijkdom alleen zin heeft als zij het gemeenschappelijk huis bouwt. De ṣedaqah als gerechtigheid, de trouw aan het ritueel als vroomheid, het onderhoud van instellingen als plicht: dit is wat deze lignée het best tot uitdrukking heeft gebracht van de grote waarden van Israël.

Het Grote Boek verzwijgt de schaduwen niet — de identitaire onverzoenlijkheid, de spanning met het gebod om de vreemdeling welkom te heten, de gebieden die we zonder gepubliceerde archieven alleen voorwaardelijk kunnen benaderen. Maar het behoudt het essentiele: dat door in Brooklyn trouw het gebed van Aram Ṣoba te bewaren, de Shrem en de hunnen van hun ballingschap een daad van herinnering hebben gemaakt. Daarin sluit hun enkelvoudige lot aan bij de lange ketting van de bewaarders van Israël, die van Babylon tot de Atlantische Oceaan hebben volgehouden dat overleven, voor een volk, eerst en vooral inhoudt niets te verliezen van wat het doet leven.