Familie Setti

De vorm Setti past waarschijnlijk in de grote familie van Judeo-Arabische namen die voortkomen uit de term sitt (سِتّ), die in het Arabisch « dame », « huisvrouwe » betekent, en in de bezitsvorige vorm sittī (سِتّي), « mijn dame », « mijn huisvrouwe ». Deze eerbetoon voor vrouwen was algemeen gebruikt in de Arabisch-Moslimse wereld en in de Arabischsprekende Joodse gemeenschappen van Noord-Afrika, het Nabije Oosten en Egypte, waar het werd gebruikt om op respectvolle wijze naar een vrouw uit het huis te verwijzen — vaak een grootmoeder of vereerde voormoeder.

In de Joodse naamkunde van Noord-Afrika is het niet ongewoon dat een achternaam vast kwam te liggen vanuit zo'n voornaam of vrouwen-titel, eerst doorgegeven als familienaam (« het huis van Sitti », « de kinderen van Sitti ») voordat het verstarde tot een erfelijke naam. Laredo wijst in zijn analyse van de vormingsmechanismen van Joodse namen in Marokko precies op deze weg van afleiding vanuit voornamen en titels, naast geografische namen en beroepsnamen [Les Noms des Juifs du Maroc].

Hier dient methodologische voorzichtigheid betracht te worden. De vrouwelijke voornaam Setti — of zijn varianten Sitti, Sti, Stita — werd in verschillende Sefardische en Judeo-Arabische gemeenschappen gebruikt, soms parallel aan Hebreeuws voornamen als Esther. Maar de etymologie van Esther zelf is betwist : volgens een traditie zou het voortkomen uit het Hebreeuws satar, « verbergen », voortkomend uit het Hebreeuwse woord « Ester », dat « verborgen » of « degene die zich verschuilt » zou kunnen betekenen ; volgens een ander uitleg zou het verband houden met het Oudperzisch en « ster » betekenen. Het voornaamboek Nominis herinnert eraan dat het mogelijk is gekoppeld aan het woord « ster » in het Oudperzisch, ستاره (setâreh) in het modern-Perzisch, een ander mogelijkheid zijnde dat het een afleiding is van de naam van de Mesopotamische godin Ishtar. Deze klankmatige en semantische nabijheid tussen Setti (de dame) en Esther (de ster, degene die zich verbergt) kan in bepaalde families een associatie of vervanging hebben bevorderd : de Judeo-Arabische eernaam Setti als gebruiksnaam van een vrouw die daarnaast de Hebreeuwse voornaam Esther droeg.

De naam Setti bevindt zich dus op het kruispunt van twee werelden : de Arabische titel van respect, geworteld in het dagelijks huiselijke leven, en de Hebreeuwse naamkunde van vrouwelijke voornamen. Dit dubbele voorkomen is geen anomalie, maar karakteristiek voor de Sefardische wereld, waar het Arabisch, het Hebreeuws en de Romaanse talen lange tijd met elkaar verweven waren.

Om de horizon te begrijpen waarin een naam als Setti kon circuleren, moet men terugkeren naar de matrix van de sefardische judaïciteit: het middeleeuws Spanje. De Joden van Castilië, Aragón en Andalusië vormden, vóór de vervolgingen, een van de meest bloeiende gemeenschappen van de joodse wereld. Laredo zelf mobiliseert in zijn werk overvloedig de oude Spaanse documenten, de archieven van Castilië en Aragón, en de figuren van Don Pedro om de prehistorie van de Marokkaans-joodse namengeving te reconstrueren [Les Noms des Juifs du Maroc]. Deze methode getuigt van een grote historische waarheid: een aanzienlijk deel van de judeo-Marokkaanse namengeving is rechtstreeks erfenis van Spanje, overgebracht naar de overkant van de Middellandse Zee door de megorashim, de verbannen.

Het jaar 1492 markeert de breuk. Het uitwerpingsdecret van de Katholieke Vorsten dwong de Joden van Spanje te kiezen tussen bekering en ballingschap. Een belangrijk deel van de verbannen ging naar Marokko, waar het zich mengde — niet zonder spanningen — met de autochtone joodse bevolking, de toshavim, sinds lange tijd Arabischsprekend en Berbersprekend. Uit deze ontmoeting tussen het Iberische erfgoed en het Maghrebijnse substraat ontstaat het bijzondere karakter van de gemeenschappen in het noorden van Marokko, van Fès, Tétouan, Tanger en de streek bekend als Haketía.

In deze smeltkroes coëxisteerden namen uit Spanje met namen van Arabische en Berberse oorsprong. Een familienaam met judeo-Arabische afkomst als Setti, gevormd naar een vrouwelijke titel, behoort eerder tot het autochtone erfgoed dan tot het eigenlijke Iberische erfgoed; maar hij heeft geleefd en zich doorgegeven in dezelfde gemeenschapswereld, omgeroerd door dezelfde ballingschappen en gevormd door dezelfde instellingen — de Beth Din, de broederschappen, de grote rabbijnse families waarvan Laredo de inventaris opmaakt, van de Berdugo tot de Toledano [Les Noms des Juifs du Maroc].

Indien men de meest solide etymologische hypothese volgt, namelijk die van een naam gevormd op sittī, « mijn vrouwe », dan moet de oorspronglijke zetel van de naam Setti gezocht worden in de Arabischsprekende gemeenschappen van de Maghreb en, meer in het algemeen, in het judeo-Arabische gebied dat zich uitstrekt van Noord-Afrika tot Egypte en het Levant. De naam zou daar het dagelijks leven van families hebben begeleid : dat van de mellahs, deze Marokkaanse jodenwijken waar ambachten, handel en financiën zich concentreerden ; dat van synagogen en talmudische scholen ; en tenslotte dat van de ritmes van de hebreeuwse kalender, gemarkeerd door feesten en de lezing van de Megilat Esther op Porim.

Dit laatste detail is niet willekeurig. Het verhaal van Esther, die ook Hadassa heette — wat « mirt » betekent in het Hebreeuws — wordt verteld in de Megila van dezelfde naam die men op Porim leest ; het verhaal van Porim speelde zich af in de tijd van de ballingschap. Nu, in veel judeo-Arabische families werden de voornaam Esther en het gebruikelijke equivalent Setti gedragen als een echo op deze figuur van de koningin die haar volk redt. De naam kreeg zo een herdenkingswaarde : een dochter Setti of Esther noemen, betekende het geheugen van een bevrijding en de hoop op bescherming in het vlees van de familie schrijven.

De judeo-Marokkaanse gemeenschap waarin deze naam zijn plaats kreeg, leefde volgens een dichte en gestructureerde organisatie, die Laredo weergeeft via de instellingen van het Beth Din en de figuren van de grote geslachten van Casablanca, Fez en de Aragoneesvertaalde gemeenschappen [Les Noms des Juifs du Maroc]. Dragers van een bescheiden naam als Setti verschijnen slechts uitzonderlijk in de grote rabbijnse kronieken ; hun geschiedenis is eerder af te lezen in gemeenschapsregisters, de ketubbot (huwelijkscontracten), lijsten van belastingbetalers en grafstenen van oude begraafplaatsen — fragmentarische maar onvervangbare bronnen.

Een zelfde Judeo-Arabische naam kon zeer verschillende schrijfwijzen aannemen naargelang de transcriptietaal — Hebreeuwse, Arabische, Spaanse, Franse of Italiaanse — en naargelang het tijdperk. De vorm Setti kent aldus waarschijnlijke nichten: Sitti, Sti, Stita, Settia, of zelfs, onder Romaanse invloed, geLatiijnde vormen. Deze variabiliteit is de regel, geen uitzondering, in de Sefardische naamkunde. Laredo benadrukt de noodzaak van een rigoureus transscriptiesysteem juist omdat een zelfde naam zich onder een tiental geschreven vormen kan voordoen, naar gelang van de schriftgeleerden en administraties [Les Noms des Juifs du Maroc].

De verspreiding van de naam volgt de grote wegen van de Sefardische diaspora. Vanuit het Maghreb verspreidden de families zich over de eeuwen heen naar de havensteden van de Middellandse Zee — Gibraltar, Livorno, Marseille — en vervolgens, in het hedendaagse tijdperk, naar Frankrijk, Israël, Canada en Latijns-Amerika. Elke etappe drukte op de naam een nieuwe orthografische laag: een familie die in Frankrijk aankwam, zag Setti door de burgerlijke stand onder deze vorm worden vastgelegd, terwijl een tak die zich in Israël had gevestigd, de Hebreeuwse schrijfwijze adopteerde en een licht afwijkende uitspraak haneerde.

Het is belangrijk te onderstrepen dat zonder een gegenereerde aantekening die voor deze specifieke lignage is vastgesteld, elke fijnmazige reconstructie van de takken conjecturaal blijft. De referentiecatalogi — allereerst het werk van Laredo voor het Marokkaanse domein — maken het mogelijk het naamkundig kader en het waarschijnlijke verspreeidingsgebied vast te stellen, maar niet de boom van een bepaalde familie met zekerheid uit te stippelen [Les Noms des Juifs du Maroc]. Dit is een eerlijkheid die het onderhavige Grote Boek opeist: het waarschijnlijke van het bewezen te onderscheiden.

De grote verschuiving van de twintigste eeuw — dekolonisatie, oprichting van de Staat Israël in 1948, onafhankelijkheid van Marokko in 1956 — veroorzaakte de massale uittocht van Joden uit de Maghreb. In enkele decennia werden duizendjarige gemeenschappen leeggelopen, hun leden verspreid over Israël, Frankrijk en het Amerikaanse continent. De families met Judeo-Arabische namen, waarvan Setti, namen deel aan deze beweging van herstructurering en namen met zich mee de taal, de liturgieën en de familienamen van hun voorouders.

In deze nieuwe context kende de naam twee parallelle lotgevallen. Enerzijds een verfransing of verhebraïsering van de grafie en de uitspraak, onder invloed van de nationale burgerlijke stands. Anderzijds een geheugenwerk: naarmate de wereld van de mellah verder weg raakte, ondernamen de nakomelingen pogingen om de betekenis en oorsprong van hun naam terug te vinden, steunend op geleerde werken zoals die van Laredo, die de onmisbare referentie is geworden voor iedereen die de oorsprong, soms mysterieus, van Joodse familienamen uit Marokko probeert te begrijpen [Les Noms des Juifs du Maroc].

Vandaag de dag betekent het dragen van de naam Setti erfgenaam zijn van deze lange keten: de titel van respect in het Judeo-Arabisch gericht tot een voormoeder, de verre echo van koningin Esther, de reis door middeleeuws Spanje en de Maghreb, vervolgens de hedendaagse ballingschappen. De naam, in haar beknoptheid zelf, concentreert een diasporische trajectorie kenmerkend voor de Sefardische wereld, waar het huiselijke en het liturgische, het Arabische en het Hebreeuws zich in één enkele lettergreep hebben verbonden, overgedragen van moeder op dochter en van generatie op generatie.

Na afloop van deze reis verschijnt de naam Setti minder als een raadsel dan als een samenvatting van Sefardische geschiedenis. De meest waarschijnlijke etymologie ervan — het Judeo-Arabisch sittī, « mijn vrouw » — verbindt het met de inheemse basis van de Maghreb en de gewoonte om familienamen vast te stellen op basis van titels en vrouwelijke voornamen, een mechanisme dat goed is gedocumenteerd door de onomastiek van Judeo-Marokko [De Namen der Joden van Marokko]. De nabijheid ervan met de voornaam Esther, beladen met de herinnering aan Poerim, geeft het een liturgische resonantie die verder gaat dan de eenvoudige huishoudelijke aanduiding.

In afwezigheid van een voorafbestaande genealogische notitie en archieven eigen aan deze lignage blijft een deel van haar geschiedenis in het domein van het waarschijnlijke en het geverifieerde. Maar het kader is stevig vastgesteld: dat van een Sefardische en Judeo-Arabische naam, gevormd door de ontmoeting van middeleeuws Spanje en de Maghreb, doorgegeven via de mellahs, en vervolgens verspreid door de grote verbanningen van de twintigste eeuw naar Israël, Frankrijk en Amerika. Het Grote Boek van de naam Setti is dus, net als vele anderen, het boek van een volk in beweging, dat zijn namen de trouwe bewaarders van zijn geheugen heeft gemaakt.