Familie Senior

In de veertiende en vijftiende eeuwen namen de joden van Castilië een unieke positie in de fiscale ambtenaren van de monarchie in het christelijke Europa in. De inning van koninklijke belastingen, het beheer van belastingfarmen (arrendamientos) en de financiering van militaire campagnes steunden grotendeels op joodse financiers wier bekwaamheid en krediet door de vorsten zeer gewild waren. In deze kring van grote almojarifes en inners is de familie Senior op te plaatsen.

Abraham Senior werd rond 1412 in Segovia geboren, een stad waar zijn familie al een positie van notabiliteit genoot. Hij klom op tot rab de la corte — hoofrabbijn en opperrechter van de joden van Castilië — en combineerde een eerstrangse gemeenschappelijke autoriteit met de functie van algemeen ontvanger van belastingen in dienst van de Katholieke Vorsten, Ferdinand van Aragón en Isabella van Castilië. Deze dubbele verantwoordelijkheid, geestelijk en fiscaal, belichaamt in de hoogste mate de deugd die de joodse traditie implication in het collectieve leven noemt: de geleerde is niet gescheiden van de man van openbare zaken, en de kennis van de Wet stelt zich in dienst van de concrete bescherming van de gemeenschap. Volgens historici van het Spaans-joodse judaïsme speelde Abraham Senior bovendien een diplomatieke rol in de huwelijkstoenadering van Ferdinand en Isabella, wier verbintenis de unificatie van de Iberische kronen bezegelde [Encyclopaedia Judaica].

Men moet hier het ambivalente karakter van deze grootheid meten. De joodse belastinginner was tegelijkertijd beschermer van de zijnen — onderhandelaar over verzachting van lasten, tussenkomst bij de macht — en blootgesteld aan de volksverongelijktheid die de fiscus aan de figuur van de jood associeerde. De tsedaka, de gerechtigheid-liefdadigheid, werd onder deze omstandigheden uitgeoefend door middel van politieke bemiddeling zoveel als door aalmoezen: zijn invloed gebruiken om bedreigde gemeenschappen te verdedigen behoorde, in het bewustzijn van de Sefardim, tot een plicht van collectieve solidariteit. Het huis Senior droeg door zijn positie zelf deze verantwoordelijkheid op de top van de Castiliaanse staat.

Op 31 maart 1492, in het Alhambra van het pas heroverde Granada, ondertekenden Ferdinand en Isabella het edict dat de joden van hun koninkrijken bevolen uit te treden tot het christendom of Spanje binnen enkele maanden te verlaten. Dit decreet, bekend als het Edict van Granada of het Decreet van het Alhambra, beëindigde meer dan een millennium van aanhoudende joodse aanwezigheid op het Iberische schiereiland en zond een aanzienlijke massa families de wegen van ballingschap op.

Geconfronteerd met deze onmogelijke keuze, maakte Abraham Senior diegene die hem met een tragisch zegel in het collectieve geheugen zou merken: hij bekeerde zich tot het christendom. Het doopsel vond plaats, volgens de historiografische traditie, in juni 1492, in Santa María del Campo, in tegenwoordigheid van de vorsten zelf die als doopgetuigen fungeerden, en de oude rabbijn — hij was toen ongeveer tachtig jaar oud — ontving de christelijke naam Coronel [Encyclopaedia Judaica]. De politieke dwang was hier expliciet: de bekering van een man van zijn rang diende de koninklijke propaganda, en men verhaalt dat aanzienlijke druk op hem werd uitgeoefend.

Het is op dit punt dat traditie en archief elkaar antwoorden zonder elkaar helemaal te bereiken. De Sefardische herinnering heeft Abraham Senior, de bekeerling, lange tijd tegenover zijn naaste Isaac Abravanel gesteld, die voor ballingschap koos en de emblematische figuur van onverzoenlijke trouw werd. Deze antithese — degene die buigt en degene die vertrekt — structureert nog steeds het herinnering aan 1492. Maar historische eerlijkheid gebiedt ons deze tegenstelling niet in een gemakkelijk oordeel om te zetten. De bekering van een tachtigjarige verantwoordelijk voor het materiële lot van duizenden mensen, onder directe bedreiging, behoort tot die schaduwgebieden waar de halakha zelf dwang (ones) erkent als verzachtende omstandigheid. De naam Coronel, onder dwang aangenomen, werd paradoxaal de naam van een geslacht van conversos dat, voor sommigen, in het geheim de herinnering aan hun oorsprong bewaarde — deze clandestiene trouw die de geschiedenis marranisme noemt.

Na het doopsel van 1492 zette het huis Senior zich voort onder de achternaam Coronel, nu geïntegreerd in de Kastiliaanse dienstel. De zonen en schoonzonen van Abraham Senior — onder wie figuren die rond het koninklijk bestuur en geleerde kringen verkeerden — vervolgden carrières in de staatsmachine en in de letteren, zoals veel voornaamste conversofamilies deden.

Het lot van de Coronels illustreert de fundamentele ambiguïteit van de converso: erkend christen volgens de wet, bleef hij verdacht in de ogen van een samenleving geobsedeerd door limpieza de sangre, de « zuiverheid van het bloed ». De Inquisitie, sinds 1478 in Kastilië gevestigd, bewaakte precies deze nieuwe christenen van joods nageslacht. Velen, onder dit verdachtmakingsregime, leefden een dubbelleven of besloten uiteindelijk uit te wijken naar meer genadigde landen — eerst Portugal, daarna de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, Italië, het Ottomaanse Rijk of de Nieuwe Wereld. Waar de lignée openlijk de verbinding met het jodendom kon hervatten, droeg zij soms weer de vooroudertijke naam Senior, een symbolisch gebaar van herstel van een ontstolen identiteit.

Deze discrete navolging van de naam, door twee achternamen en twee schijnbare religies heen, zegt iets diepers over de deugd van overdracht in de Sefardische wereld: toen de openbare uitoefening van het geloof onmogelijk werd, was het de herinnering — van naam, van tafel, van verborgen kalender — die de plaats van de Wet overnam. De lignée Senior-Coronel behoort zo tot die uitgebreide geschiedenis van verborgen joden wier trouw zich niet meer in officiële registers schreef maar in huiselijke gebaren die van generatie op generatie werden doorgegeven.

Naarmate de zestiende eeuw vorderde, verspreidden de nakomelingen van de grote Conversofamilies van Castilië zich langs de routes van de westerse Sefardische diaspora. De familienaam Senior — of Seneor, Sénior — verscheen opnieuw in de « Portugese » gemeenschappen van Amsterdam, Hamburg, Livorno, evenals in de Caraïben, met name in Curaçao en Jamaica, waar Sefardische kooplieden bloeiende transatlantische handelsnetten vestigden.

Het is hier raadzaam voorzichtig onderscheid te maken tussen wat rechtstreekse afstamming betreft en wat gelijkluidendheid betreft: niet alle dragers van de naam Senior stammen noodzakelijk af van de rabbi van Segovia, en de historicus moet zich hoeden voor het reconstrueren van ononderbroken genealogieën waar archieven ontbreken. Wat echter vastgesteld is, is dat in deze gemeenschappen van terugkeer naar het jodendom de naam Senior zich associeerde met economische activiteit — handel, zeeverzekering, koloniale handel — en met betrokkenheid bij de gemeenschap, waarbij deze kooplieden synagogen, talmudische scholen en liefdadigheidsvereenigingen (hevrot) financierden.

Wederom ontstaat deugd uit het gedocumenteerde feit: rijkdom verworven door transatlantische handel werd in deze gemeenschappen omgezet in solidariteitsinstellingen. De hekdesh, de armenkas, de vrijkoping van gevangenen (pidyon shevuyim) en de ondersteuning van arme studenten getuigen van de manier waarop geld in de Sefardische traditie werd beschouwd als een inleg die voor het algemeen welzijn moest worden aangewend. De naam die in Castilië had voorgezeten over de koninklijke schatkist, voorzat nu in de diaspora over de liefdadige werken van de wederopgebouwde Sefardische naties.

Een groot deel van de verbannen uit 1492 bereikte de Maghreb, en vooral Marokko, waar zij de zogenaamde gemeenschappen van de megorashim (de « verbannen ») vormden in tegenstelling tot de toshavim, de inheemse joden. In Fès waren de Castiliaanse ballingen talrijk en goed georganiseerd genoeg om hun eigen corpus van gemeenschappelijke regelingen op te stellen: de Sefer ha-Takkanot van de Castilianen van Fès, waarvan de bepalingen, daterend van 1492 en aangevuld door opeenvolgende generaties, de persoonlijke status, erfrecht en huwelijksrecht van Marokkaanse Sefaraden regelden [Sefer ha-Takkanot van de Castilianen van Fès, 1871]. Dit document is een monument van de opvatting van de Joodse Wet: het toont hoe een ontwortelde gemeenschap door de halakha een sociale orde herbouwde op een plaats waar de staat die haar verdreef geen kader meer bood.

Het is in dit Maghrijnse verlengstuk dat de talmudische wijsheid van de Sefaraden een van haar grootste ambachtslieden in de negentiende eeuw vond. De rabbi Abraham ben Mordekhaï Ankawa, actief in Salé en later in Livorno, was tegelijk rechter, liturgisch dichter en onvermoeibaar uitgever van de schatten van de Spaanse traditie in ballingschap [Encyclopaedia Judaica]. Zijn werk, grotendeels gedrukt in Livorno, een groot Sefaradisch drukcentrum, gaf de gemeenschap haar stichtende teksten terug [Fenton, 2012]. Hij is met name verantwoordelijk voor de regelingsverzameling Kerem Hemed, in twee delen responsa die gezaghebbend zijn [Ankawa, Kerem Hemed, 1871], alsmede Zekhor le-Avraham [Ankawa, 1838], Kol Te'innah en Hukkat ha-Pesah [Ankawa, 1843], Omer ha-Dat he-Attik [Ankawa, 1844], Hesed le-Avraham / Sha'ar ha-Shamayim [Ankawa, 1845], en Yuzza la-Rabbim [Ankawa, 1858]. Overigens droeg Ankawa zelf bij aan de publicatie van de Sefer ha-Takkanot zelf, en redde daarmee het levende recht van de Castilianen van Marokko van de vergetelheid [Encyclopedia.com, « Ankawa »].

Dit Sefaradische Maghreb vormt het glorieuze tegengewicht van het Castiliaanse drama: wat de bekering van 1492 in Spanje had uitgeblust — de openbare en geleerde uitoefening van de Joodse Wet — bleef schitteren aan de andere kant van de Middellandse Zee schitteren. De bijdrage aan het Joodse denken en de talmudische wijsheid die het huis Senior in de rabbijnse functies van Segovia had belichaamd, vonden in de takkanot van Fès en het werk van de grote Marokkaanse rechters een levend nageslacht dat geen koninklijk edict kon intrekken.

De geschiedenis van de lineage Senior speelt zich af in één enkele spanning: tussen dienst en trouw, tussen tegemoetkoming en standvastigheid, tussen de gegeven naam en de hernomen naam. Abraham Senior, die Coronel werd, blijft een van de meest becommentarieerde figuren van 1492 juist omdat hij vereenvoudiging weigert. Hij is noch de held van het martelaarschap noch de meegaande verrader: hij is de man die voor het onmogelijke wordt geplaatst, wiens keus niet alleen zijn geweten aangaat maar ook het materiële lot van een heel volk.

De joodse traditie heeft, door de tijd heen, oordeel en medelijden samen weten te houden. De erkenning van de dwang (ones raḥmana patreih, « de dwang, de Barmhartige vergeeft haar ») behoort tot het hart zelf van het halakhische denken, en men kan een tachtigjarige uit de vijftiende eeuw niet meten naar de maat van een abstract heroïsme. Wat het geheugen vasthoudt, is dat de naam Senior — de oudste, degene die voorzit — steeds mannen heeft aangeduid die verantwoordelijkheid voor de gemeenschap droegen. Deze betrokkenheid bij het collectieve leven, uitgeoefend in grootheid en in beproeving, vormt de rode draad van de lineage.

En waar de bekering de draad scheen te hebben doorgesneden, heeft de diaspora deze opnieuw geknoopt: in de gemeenschappen van terugkeer van Amsterdam tot Curaçao, in de takkanot van Fès, in de gedrukte boeken van Livorno, heeft het Sefardische jodendom zijn vermogen aangetoond om de ontworteling te overleven door van geheugen een vorm van trouw te maken. De lineage Senior neemt deel aan deze collectieve deugd van Israël: ballingschap in overdracht omzetten, en verlies in studie.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignage Senior als een geconcentreerde weerspiegeling van de gehele Sefardische ervaring: de glorie van diensten aan de hoven van Castilië, de verscheuring van 1492, het clandestiene voortbestaan van de conversos, vervolgens de wedergeboorte in de Atlantische en Maghrébijnse diaspora's. Van alle waarden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het misschien de betrokkenheid bij het collectieve leven — het gevoel van verantwoordelijkheid jegens de gehele gemeenschap — dat deze familie boven alles het best heeft uitgedrukt. De naam zelf van Senior, « hij die voorzit », zei dat al: voorzien in de aangelegenheden van het volk, in welvaart als in catastrofe, was voor deze lignage nooit een voorrecht maar een taak.

Bij deze voornaamste deugd voegt zich, als contrapunt, een tweede les: trouw door overlevering. Waar de openbare uitoefening van de Wet onmogelijk werd, nam het geheugen het over — geheugen van de naam die in diaspora werd hernomen, geheugen van de Kastiliaanse regelingen die in Fès werden gecodificeerd, geheugen van oude teksten die in Livorno opnieuw werden gedrukt door de rechtsgeleerden van de Maghreb. De lignage Senior leert dus dat de geschiedenis van Israël zich minder door de continuïteit van plaatsen voortplant dan door de koppige volharding van herinnering en studie. Daarin sluit het bijzondere lot van een Kastiliaans geslacht aan bij het collectieve geheugen van een volk dat, van Castilië naar de Atlantische Oceaan en de Maghreb, van ballingschap niet een einde, maar een wijze van voortduren heeft gemaakt.