Familie Semah

Het hart van het raadsel Semah berust in zijn dubbele etymologische afkomst, die nauwkeurig in naslagwerken wordt vastgelegd. De eerste aanwijzing leidt naar het Arabisch samâh, afgeleid van de wortel s-m-ḥ, die de begrippen vergeving, toegeeflijkheid, grootmoedigheid en verdraagzaamheid uitdrukt. Deze wortel is vruchtbaar in het klassieke Arabisch en geeft afgeleide woorden van algemeen gebruik — samḥ (genereus, grootmoedig), musâmaḥa (wederzijdse toegeeflijkheid, verzoening) — die men terugvindt in de Maghrebijnse spreektalen waar de joodse gemeenschappen ruimschoots uit hun woordenschat putten.

De tweede aanwijzing verwijst naar het Hebreeuws tsemah (צֶמַח), zelfstandig naamwoord dat « kiem, sprout, scheut, wat groeit » betekent. Deze term bezit een aanzienlijke semantische en theologische lading in de joodse traditie: hij verschijnt in de profeten als messiaanse aanduiding — de « kiem » (tsemah) van David in de boeken Jeremia en Zacharia —, en komt voor in de dagelijkse liturgie, met name in de zegen van de Amida die « de kiem van David uw dienaar » aanroept. Een geslachtsnaam gebaseerd op tsemah zou zich aldus inschraven in de lange traditie van Hebreeuwse namen die een hoop op continuïteit, nageslacht en verlossing dragen. Deze symbolische lading is niet abstract: zoals zal blijken, heeft Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ, de grote kabbalistische wijsgeer uit de 17de eeuw die deze naam droeg als voornaam, het merendeel van zijn werk gewijd aan de messiaanse hoop die de luriaanse traditie condenseerde — alsof de naam de roeping riep.

De coëxistentie van deze twee etymologieën is niet uitzonderlijk: zij kenmerkt talrijke judeo-Maghrebijnse geslachtsnamen, waarvan spelling en uitspraak van de ene taal naar de andere konden omslaan naargelang de schrijvers, de administratieve registers en de perioden. De slot medeklinker — Arabisch ḥ of Hebreeuws ḥ — brengt de twee woorden fonetisch dicht bij elkaar, bevorderend glijdingen en herinterpretaties. De geleerdheid in de naamkunde van Noord-Afrika nodigde uit om niet kunstmatig uit te maken: Semah is waarschijnlijk een naam waarin de twee tradities elkaar ontmoeten [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina ; Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

De linguïstische analyses van Joshua Blau over het judeo-Arabisch van de Maghreb bevestigen dat dit type lexicale doordringing structureel was: de Maghrebijnse Joden schreven het Arabisch in Hebreeuwse karakters en integreerden Hebreeuwse elementen in hun gesproken Arabisch, waardoor de grenzen tussen de registers werden vervaagd [Blau, 1999]. In zo'n omgeving kon een naam door de enen worden opgevat als een hulde aan de deugd van verdraagzaamheid en door de anderen als het oproepen van de messiaanse scheut. En deze dubbelzinnigheid, verre van het geslachtsnaam te verzwakken, vertienvoudigde de resonantie ervan: het sprak tegelijkertijd tot het sociale bewustzijn en de religieuze hoop van degenen die het droegen.

Om te begrijpen hoe een patroniem als Semah kon ontstaan en zich voortplanten, moet het worden geplaatst in de Joods-Arabische beschaving die, van de vroege Middeleeuwen tot de moderne tijd, het intellectuele en sociale leven van Joodse gemeenschappen in islamitisch gebied heeft gevormd. Het ontstaan van het Joods-Arabisch als literaire taal, bestudeerd door Haggai Ben-Shammai, markeert een keerpunt: vanaf de 9e eeuw adopteerden Joden in Arabische landen het Arabisch niet alleen voor het dagelijks leven maar ook voor filosofie, exegese en wetenschap, terwijl zij het Hebreeuws behielden voor liturgie en poëzie [Ben-Shammai, 2004].

Deze tweetalige — en zelfs drietalige configuratie als men het Aramees van talmudische teksten toevoegt — verklaart de porositeit van namen. Een individu kon een religieuze Hebreeuwse naam en een Arabische naam voor dagelijks gebruik dragen, of een naam die, zoals Semah, de twee werelden samenbracht. De Joods-Arabische literatuur van Tunesië, Algerije en Marokko, waarvan Joseph Chetrit een uitvoerig overzicht heeft gegeven, getuigt van deze taalkundige creativiteit waarin poëzie, familiekronieken en liturgische geschriften zich mengden [Chetrit, 2007].

In deze context droeg de semantische waarde van de naam Semah — of men die nu als « tolerantie » of als « spruit » las — bij aan een waardevolle naamgeving. Namen die een morele kwaliteit uitdrukten (generositeit, toegevendheid, rechtschapenheid) of een zegen (groei, vruchtbaarheid, nageslacht) waren bijzonder gezocht, omdat zij een wens aan de drager en zijn lignee uitspraken. Het toekennen van zo'n naam was vaak het gevolg van een symbolische bedoeling die van generatie op generatie werd overgedragen. Opgemerkt zij dat een manuscript uit het corpus Ṣemaḥ, bewaard aan de Columbia University en geschreven in Marokkaanse cursieve schrift op papier, de verspreiding van de teksten van Jacob Ṣemaḥ ver buiten de Asjkenazische of Levantijnse sfeer bewijst : bewijs dat de naam en het werk grenzen overschreden, circulerend binnen de manuscriptnetwerken die de verspreide Joodse gemeenschappen verbonden.

Men dient voorzichtig te zijn met betrekking tot de precieze lokalisering van de eerste dragers. Naslagwerken stellen Semah in Noord-Afrika, maar soortgelijke vormen komen ook voor in het Nabije Oosten — in Irak, Syrië, Egypte — waar het oosterse Joods-Arabisch andere kenmerken vertoonde dan in de Maghreb, hoewel het dezelfde lexicale matrix deelde [Blau, 1999]. De verspreiding van de naam in verschillende centra van de Arabischtalige diaspora is dus aannemelijk, zonder dat men haar tot een enige geografische oorsprong kan herleiden.

Men moet ook in deze cartografie van naamdragers een oudere gaonitische figuur vermelden: Ṣemaḥ ben Ḥayyim, Gaon van Soura van 889 tot 895, wiens antwoord aan de Joden van Kairouan op de vraag van Eldad ha-Dani een waardevol getuigenis blijft van de onderlinge verbinding tussen de Joodse gemeenschappen van de Maghreb en die van Babylonië. Deze Gaon droeg de naam Tsemah als voornaam, een gebruik dat toen courant was in Babylonische talmudische kringen, wat de ouderdom en de waardigheid van de Hebreeuwse wortel tsemah in het repertoire van Joodse namen bevestigt.

De Arabische betekenis van Semah — tolerantie, welwillendheid — nodigt uit om, met de voorzichtigheid die past bij elke herinneringsconstuctie, het erfgoed van medievaal Spanje op te roepen, die convivencia die de Sefardische traditie lange tijd als een gouden eeuw heeft gekoesterd. María Rosa Menocal heeft deze periode met glans beschreven, waarin in muslimisch Spanje joden, christenen en moslims bijdroegen aan de creatie van een gedeelde cultuur, waarin tolerantie — precies het semantische veld van samâh — een sociaal ideaal vormde, zij het onvolkomen en onderbroken [Menocal, 2002].

Deze gouden eeuw was ook die van een buitengewone bloei van Hebreeuwse poëzie in Spanje, waarvan Peter Cole de mooiste bloesems heeft verzameld en vertaald. De grote dichters van Córdoba, Granada en Toledo — Samuel ha-Nagid, Salomon ibn Gabirol, Juda Halévi — schreven prachtig Hebreeuws, gevoed door vormen en thema's van Arabische poëzie, wat deze culturele symbiose op wonderbaarlijke wijze illustreert [Cole, 2007]. Recent onderzoek, samengevat in de Oxford Bibliographies, benadrukt hoe zeer deze poëtische productie het product was van een intiem contact tussen talen en esthetica [Oxford Bibliographies, « Hebrew Poetry in Spain », 2020].

Moet de familienaam Semah aan dit Andalusische erfgoed worden verbonden? De Sefardische traditie stelt graag haar familienamen terug tot het Spanje van vóór 1492, en niets staat eraan in de weg dat een geslacht Semah inderdaad via het Iberisch Schiereiland is gegaan voordat het zich naar Maghreb of Oriënt begaf na de uitzetting. Dit is echter een hypothese die eerder tot het gebied van overgeleverde herinnering dan van vastgestelde archieven behoort. Wat daarentegen gedocumenteerd is, is dat Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ, de meest illustere drager van deze naam in de Joodse intellectuele geschiedenis, precies van Portugese afkomst was — afkomstig van een familie van conversos uit Noord-Portugal die generaties lang in het verborgen van het geloof had geleefd voordat zij in ballingschap de weg van open geloofspraktijk terugvonden [JewishEncyclopedia.com, art. « Ẓemaḥ, Jacob ben Ḥayyim »]. Zijn loopbaan belichaamt aldus, in al zijn complexiteit, het traject van de Iberische ballingschap: de breuk met een Iberia dat noch tolerant noch gastvrij had kunnen zijn, en de terugkeer, via Salonike, Safed, Damaskus en Jeruzalem, naar de bronnen van een traditie die lange tijd in het geheim was bewaard gebleven.

Het werk van David Wacks over Hispaans-Hebreeuwse literatuur in Romaanse context herinnert eraan dat de Sefardische cultuur zich ver voorbij 1492 heeft voortgezet, gedragen door de ballingen in hun gastlanden [Wacks, 2010]. De naam Semah, hoewel hij de tolerantie oproept die dierbaar is aan de Andalusische herinnering, staat aldus in een collectieve verbeelding waarvan zowel de symbolische draagwijdte als de documentaire waarheid moeten worden gemeten.

De tweede etymologie, die Hebreeuws is, verdient een eigen ontwikkeling, want zij verankert de naam Semah in het rijkste vocabulaire van de Joodse traditie. De term tsemah is geen gewoon woord: hij draagt een messiaanse lading die goed betuigd is in de Heilige Schriften. Bij de profeet Zacharia kondigt God aan dat hij zijn dienaar « de Spruit » (tsemah) zal doen komen; bij Jeremia is sprake van de « rechtvaardige spruit » die voor David wordt gewekt. Dit beeld van de loot — wat ontkiemt, groeit en vrucht draagt — wordt in de synagogale liturgie de uiting zelf van verlossingshoop, dagelijks herhaald in de vijftiende zegen van de Amida.

Een naam dragen die op deze wortel is gebouwd, betekent een geslacht onder het teken van groei en toekomstige belofte plaatsen. De overdracht van de middeleeuwse Hebreeuwse ethische literatuur, bestudeerd door Joseph Dan, toont aan hoezeer Joodse gemeenschappen prijs stelden op deze waarden van continuïteit, trouw en hoop, overgebracht van meester op leerling en van vader op zoon door een omvangrijk moreel corpus [Dan, 1996]. Een familienaam als Semah kon als een blijvende herinnering aan deze horizon functioneren.

Deze ethische dimensie voegt zich op onverwachte wijze bij de Arabische betekenis van de naam. De verdraagzaamheid (samâh) en de spruit van hoop (tsemah) convergeren naar dezelfde visie: die van een bestaan gericht op grootmoedigheid en geestelijke vruchtbaarheid. Hedendaagse Joodse denkers hebben inderdaad over deze Hebreeuwse bron van ethiek nagedacht; Catherine Chalier, die het werk van Emmanuel Levinas analyseerde, toonde aan hoe de Hebreeuwse traditie een filosofie van verantwoordelijkheid en ontvangst van de ander voedt — thema's die weerklinken in de waarden zelf die de naam Semah lijkt samen te vatten [Chalier, 2002].

Men ziet dus dat een dergelijke familienaam, verre van slechts een etiket, een werkelijke geestelijke dichtheid kon dragen, waarin de sociale deugd van verdraagzaamheid en de theologische hoop op groei met elkaar verbonden zijn. Deze convergentie is niet toevallig: zij weerspiegelt hoe de Joodse en Arabische culturen, na eeuwenlang naast elkaar te bestaan, uiteindelijk hetzelfde repertoire van waarden zijn gaan delen, uitgedrukt in twee talen met verwante wortels.

Het is in de stad Jerusalem, in het hart van de zeventiende eeuw, dat een man wiens naam Tsemah was — de Scheut — één van de meest beslissende synthesen van de luriaanse kabbala voortbracht, en zo de meest gedocumenteerde en zonder twijfel meest schitterende figuur werd die de lignée Semah in de geschiedenis van het Joodse denken heeft voortgebracht.

Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ werd geboren in Portugal, in een familie van conversos uit het noorden van het land — deze Joden die sinds 1497 tot gedwongen doop waren verplicht en die in het geheim de gebaren en herinneringen van een verboden observantie bewaarden. In dit marranomilieu opgeleid in de geneeskunde, oefende hij eerst als arts uit, voordat hij rond 1619 het Iberisch Schiereiland verliet — niet alleen voor de Inquisitie vluchtend, maar ook als reactie op een innerlijke roeping naar de open beoefening van het jodendom. Hij bleef in Saloniki, waar hij begon de Torah en de Talmoed te bestuderen, en vertrok vervolgens naar Safed, in Galilea onder Ottomaans gezag, dat destijds nog doordrongen was van de herinnering aan de luriaanse school. Hij wijdde zich daar aan de Talmoed en de posekim — de halakhische autoriteiten — tot ongeveer 1625, voordat hij naar Damascus vertrok.

Het is in Damascus dat Jacob Ṣemaḥ zijn echte kabbalistieke vorming kende. Gedurende achttien jaar bestudeerde hij daar de kabbala vanuit de Zohar en de geschriften van twee kapitale meesters: Isaac Luria (de heilige Ari, gestorven in Safed in 1572) en zijn voornaamste leerling Ḥayyim Vital. Nu stelde het werk van Vital een aanzienlijk probleem: Vital had zelf een groot deel van zijn manuscripten begraven of verspreid voordat hij Safed verliet om naar Damascus te gaan, en de teksten circuleerden in zeer verschillende staten — onvolledig, uiteen gevallen, door meerdere handen afgeschreven. Jacob Ṣemaḥ maakte het zich tot missie deze samen te brengen, te collationeren en uit te geven. Hij ontving sommige van deze manuscripten in verre gevorderde staat van ontbinding en stelde deze samen met een zorg die men slechts kan kwalificeren als deugd van de geleerde: de zorg voor de ander hier neemt hier de vorm aan van zorg voor het woord van de meester.

Onder de werken die Jacob Ṣemaḥ in de loop van deze jaren van werk samenstelde of compileerde, verdienen er enkelen vermelding. Zijn Nagid u-Metsavveh, gepubliceerd in Amsterdam in 1712, is een anthologie van luriaanse gebruiken die als grondslag heeft gediend voor de Shulḥan Arukh shel ha-Ari en die door haar herhaalde heruitgaven de rituele praktijken van Luria's school aan een breed publiek vertrouwd maakte. Zijn Ḳol ba-Ramah, commentaar op de Idrot van de Zohar, werd gepubliceerd in Korets in 1785. Zijn Leḥem min ha-Shamayim, compilatie van luriaanse gebruiken, onthult reeds bij zijn eerste uitgave (Munkacs, 1905) het verschil tussen de gedrukte tekst en de originele manuscripten, getuigend van de nog ongebruikte rijkdom van het werk. En hij stichtte in Jerusalem een yeshiva gewijd aan de studie van de Zohar en kabbalistieke werken, waarvan David Conforte enige tijd één van de leerlingen was — een feit dat wordt bevestigd door zijn Qore ha-Dorot. Deze yeshiva is niet slechts een studieplaats: het is een daad van gemeenschappelijke reconstructie, een manier om verspreide geesten rond een brandpunt van licht bijeen te brengen.

Het is in deze context dat men de Ṣemaḥ Ṣaddiq — « de Rechtvaardige Scheut » of « de Rechtvaardige Telg » — moet lezen, postuum gepubliceerd in Korets, in Oekraïne, in 1785, dus meer dan een eeuw na de dood van zijn auteur. De titel zelf is een schriftuurlijk citaat: het verwijst naar deze « rechtvaardige scheut » (tsemah tsaddiq) die Jeremia aankondigde als de restauratieve koning van David, en die in de kabbalistieke traditie de rechtvaardige ziel voorstelt die het volk kan verlossen en doen groeien. Door deze titel voor kabbalistieke homilieën te kiezen, schreef Jacob Ṣemaḥ zich bewust in in de dubbele betekenis van zijn eigen naam: hij is de tsemah, de scheut, en zijn werk ambieert tsaddiq te zijn, rechtvaardig. De druk van het volume in Korets — één van de voornaamste brandpunten van de Hebreeuwse boekdrukkunst in Oost-Europa in die tijd, nauw verbonden met de opkomende chassidische kringen — suggereert dat het werk van Ṣemaḥ de geografische grenzen en kringen van ingewijden had overschreden om een breder publiek te bereiken, voortgedragen door de stromingen van mystiek vernieuwing die de Asjkenaazisch-Joodse wereld van de achttiende eeuw beroerden.

Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ stierf in Jerusalem in de tweede helft van de zeventiende eeuw — een benaderde datum, zoals gepast is voor een man wiens leven veel meer naar binnen gericht was op teksten dan op externe gebeurtenissen. De referentie-encyclopedieën rangschikken hem onder de grootste kabbalisten van zijn tijd [JewishEncyclopedia.com ; Encyclopedia.com, art. « Ẓemaḥ, Jacob ben Ḥayyim »]. Wat zijn levensweg eerst onthult, is een voorbeeldige trouw aan de talmudische en kabbalistieke kennis, verworven in de pijn van ballingschap en verborgen identiteit, vervolgens bevrijd in het hardnekkig werk van overdracht. Zijn werk is een daad van ḥesed — van bonheid, van zorg — jegens de generaties die hem zijn voorgegaan en die hem zullen volgen.

De betekenis van « tolérance » verbonden aan de naam Semah biedt de gelegenheid na te denken over de werkelijke plaats van dit begrip in de geschiedenis van de relaties tussen joden en niet-joden. Jacob Katz heeft in zijn klassieke studie over de betrekkingen tussen joden en niet-joden in de Middeleeuwen en de moderne tijd met finesse de uitsluitings- en tolerantiemechanismen geanalyseerd die de coëxistentie van gemeenschappen bepaalden [Katz, 1961]. Hij toonde aan dat middeleeuwse tolerantie niet tolerantie in moderne zin was, maar een reeks pragmatische gelegenheden, kader door religieus recht en economische noodzaken.

Deze perspectivering nodigt uit tot nuancering van de idealisering van tolerantie waarvan de naam Semah schijnt echo te geven. Joodse gemeenschappen in islamitische landen profiteerden van de beschermde status van dhimmi, die hun veiligheid en vrije religieuitoefening garandeerde tegen bepaalde beperkingen. De samâh — de vergevensgezindheid — duidde dus zowel op een beleefde realiteit als op een ideaal dat vaak door de wisselingen van het lot werd tegengesproken. Een familienaam die tolerantie vierde, kon dus een wens, een aspiratie of zelfs een dankbare herinnering aan perioden van relatieve vrede uitdrukken.

Het leven van Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ illustreert deze tweestrijd overigens op concrete wijze. Het is de onverdraagzaamheid — de Portugese Inquisitie en haar brandstapels — die hem tot ballingschap dwingt en hem op de wegen van de oostelijke Middellandse Zee werpt. Maar het is de relatieve tolerantie van het Osmaanse Rijk die hem in staat stelt zich in Safed en vervolgens in Damaskus te vestigen, daar zonder belemmeringen te studeren, daar een yeshiva in Jeruzalem te openen. De waarde van samâh is dus in dit verhaal geen abstractie: zij is de voorwaarde voor de mogelijkheid van het werk zelf. Zonder de gastvrijheid van het Osmaanse Levant zou de Ṣemaḥ Ṣaddiq nooit geschreven zijn.

Het is aannemelijk, hoewel niet aantooonbaar gegeven de bronnen voor de algemeenheid der naamdragers, dat de familienaam Semah zich heeft gevestigd in milieus waar waarden van vergevensgezindheid en goed begrip een bijzondere rol speelden — milieus van mediators, van handelaren gewend met diverse gemeenschappen om te gaan, of van figuren gerespecteerd om hun rechtschapenheid en hun zin voor verzoening. Namen die een karaktereigenschap uitdrukken ontstonden vaak uit een elogische bijnaam toegekend aan een voorvader, voordat zij zich tot erfelijke familienaam verstevigden. Deze hypothese, consistent met de bekende mechanismen van de vorming van Joodse familienamen in Noord-Afrika, blijft een voorzichtige reconstructie [De familienamen van de Joden van Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina].

De transmissie van een familienaam door de diaspora's gaat onvermijdelijk gepaard met grafische en fonetische variaties. De naam Semah kon verwante vormen kennen — Sema, Semmah, Zemah, Tsemah — naargelang de gastlanden en de transcriptieconventies. Bij het overgaan van Hebreeuwse naar Arabische schrift, en vervolgens naar de Latijnse alfabetten van het koloniale en post-koloniale bestuur, werd de naam soms in zijn grafie gewijzigd zonder dat zijn diepere identiteit werd aangetast. De burgerlijke registers van de Maghreb, ingesteld tijdens de koloniale periode, hebben orthografieën vastgelegd die niet altijd de oorspronkelijke uitspraak weerspiegelden.

De geschiedenis van de nakomelingen van Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ illustreert op bijzonder indrukwekkende wijze deze trans-geografische verspreiding van het werk dat aan een naam is gebonden. Zijn teksten circuleerden in manuscriptnetwerkken die zich veel verder uitstrekten dan de grenzen van het Heilige Land. Een exemplaar van de Sefer Qehilat Yaʿaqov — een kabbalistische verzameling van Jacob Ṣemaḥ gebaseerd op de preken van Ḥayyim Vital — wordt aldus bewaard aan de Columbia University, geschreven in Maghrebijnse cursieve schrift op papier: bewijs dat het werk van de Portugese kabbalist de Noord-Afrikaanse gemeenschappen had bereikt, die het in hun eigen schrifttradities hadden gekopieerd. Het manuscript, dat met name de Shaʿar ha-Nevuah en de Ruaḥ ha-Qodesh bevat, en waaraan meerdere handen hebben bijgedragen, illustreert de levendige, collectieve en internationale transmissie van een spiritueel corpus. Dit feit gaat verder dan een bibliografische anekdote: het toont aan dat de naam Tsemah niet beperkt was tot een geïsoleerde Iberische tak, maar dat hij door zijn teksten dispersed gemeenschappen van Jeruzalem tot de Maghreb, van Amsterdam tot Korets irrigeerde.

De publicatie in Korets in 1785 van de Ṣemaḥ Ṣaddiq verdient eveneens herplaatsing in haar redactionele context. Korets — Korzec in het Pools — was toentertijd een van de meest actieve Hebreeuwse drukkerijen in Oost-Europa, nauw verbonden met de nevel van het ontstane chassidisme en de verspreiding van mystieke teksten. De postume uitgave, meer dan een eeuw na de dood van de auteur, zegt iets essentiëels over de levensduur van ideeën in de Joodse traditie: het zaad sterft, volgens de logica van de naam zelf, niet maar wacht op het geschikte moment om op te komen. De uitgevers van Korets hebben, door ervoor te kiezen de kabbalistische homilieën van Jacob Ṣemaḥ in een Asjkenazisch centrum af te drukken, bijgedragen aan het smelten van het Sefardische luriaanse erfgoed in de stroom van mystieke vernieuwing die de Joodse wereld in de 18de eeuw doorkruiste.

De grote migratiegolven van de 20ste eeuw — het vertrek van Joden uit Arabische landen naar Israël, Frankrijk en Amerika — hebben de dragers van de naam Semah over de hele wereld verspreid, terwijl zij het geheugen van de oorsprong opnieuw activeerden. In deze nieuwe centra bleef de naam circuleren, soms verfranciseerd, soms gehebreeuwsd, soms gehandhaafd in zijn Judeo-Arabische vorm. Hedendaags Sefardisch genealogisch onderzoek stelt zich ten doel deze trajecten te reconstrueren, waarin communautaire archieven, rabbijnse akten en familiale herinneringen worden gekruist. Het standaardwerk van Abraham I. Laredo over de namen van de Joden van Marokko vormt in dit opzicht een waardevol instrument om familienamen in hun regionale context te situeren en om de etymologische lagen te onderscheiden die zich over eeuwen hebben opgehoopt [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. Het is door deze geleerde bronnen met mondeling overgeleverde tradities, en thans met pas geïdentificeerde manuscriptcorpora, te confronteren, dat men kan hopen die waarheid van een naam te benaderen, zonder haar ooit volledig uit te putten.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Semah als een samenvatting van de geschiedenis van Joden in de islamitische wereld en, meer in het algemeen, van de duizendjarige dialoog tussen de Hebreeuwse en Arabische culturen. Zijn dubbele etymologie — de tolerantie van het Arabische samâh en de scheut van het Hebreeuwse tsemah — is geen tegenspraak om op te lossen maar een rijkdom om te aanschouwen [De familienamen van Joden uit Noord-Afrika en hun oorsprong — Dafina]. Het spreekt van de verankering van een lignée in een wereld waar talen met elkaar spraken, waar dezelfde klank twee herinneringen kon dragen.

Wij hebben gezien dat het semantische veld van tolerantie opening gaf op de Andalusische erfenis van de convivencia [Menocal, 2002] en op een genuanceerde beschouwing van de realiteit van intercommunautaire betrekkingen [Katz, 1961]; dat de wortel van de scheut de naam inschreef in de messiaanse hoop en de Joodse ethiek van groei [Dan, 1996]; en dat de Judeo-Arabische beschaving, met haar eigen taal en literatuur, de smeltkroes had geleverd waarin zulke patroniemen vorm kregen [Ben-Shammai, 2004; Chetrit, 2007].

Maar de integratie van de Ṣemaḥ Ṣaddiq maakte het mogelijk dit boek een verankering in het vlees van de geschiedenis te geven: Jacob ben Ḥayyim Ṣemaḥ, Portugese kabbalist, maraan die door ballingschap en studie naar het judaïsme was teruggekeerd, onvermoeibaar compiler van de luriaanse leer, grondlegger van een yeshiva in Jeruzalem, auteur van homilieën gepubliceerd een eeuw na zijn dood in het hart van de Asjkenazische wereld, is de figuur in wie al de waarden die door de naam Semah worden gedragen, tegelijk belichaamd zijn. De tolerantie — samâh — ontving hij van het Ottomaanse Rijk dat hem de ruimte van zijn wedergeboorte bood. De scheut — tsemah — was hij de meest letterlijke uiting van: voortgekomen uit de maraanse verborgenheid zoals een scheut uit de aarde voortkomt, deed hij in de yeshivot van Safed, Damaskus en Jeruzalem het meest veeleisende geestelijke werk van zijn eeuw ontspruiten. De zorg voor de ander oefende hij uit jegens zijn voorgangers door verweerde handschriften te redden en het woord van verdwenen meesters te herstellen. De vroomheid beleefde hij als een pijnlijke en totale heroverering na generaties van uitwissing. En de wetenschap — talmodisch, kabbalistisch, medisch — stelde hij in het dienst van overdracht, zonder die ooit voor zich alleen te houden.

Deze lignée heeft van allen het best de deugd van overdracht tot uitdrukking gebracht: die daad waarin een uitstervingsbedreigde traditie, in lijden en geheim ontvangen, aan de volgende generaties wordt teruggegeven in een rijkere vorm dan zij was geërfd. Voor de dragers van de naam Semah betekent overdragen: doen ontspruiten — tsemah — wat dood leek, en aan de ander — samâh — geduld en grootmoedigheid aanbieden zonder welke geen wetenschap van de ene ziel naar de andere kan gaan. Moge dit Grote Boek een mijlpaal zijn voor wie, deze naam dragende, ooit haar onderzoek zal willen voortzetten.