Familie Sala

Elk joods familieverhaal begint met een onomastisch raadsel, en dat van de Sala is bijzonder openbarend. De grote repertoria zijn het eens over een splitsing. SALA: een naam die ofwel van Portugese oorsprong is en uit het Baskisch sala stamt (versterkt huis, hoeve); ofwel uit het Arabisch salâh, wat eerlijk, deugdzaam betekent [De familienamen van de Joden van Noord-Afrika — Dafina], volgens de analyse van Joseph Toledano die in de referentiewerken wordt overgenomen.

De eerste hypothese verbindt de naam aan een toponiem. Sala duidt in het Baskisch-Iberische gebied op het sterke huis, de versterkte hoeve, de bebouwde kern waaromheen een domein is georganiseerd. Veel Sefardische patroniemen zijn op deze manier plaatsnamen: de middeleeuwse joodse familie in Spanje noemde zich vaak naar de stad, het dorp of het landgoed waaruit zij afkomstig was, en de verbanningvan 1492 bevroorde deze benamingen tot identitaire handtekeningen die men in ballingschap meename. Een naam van een woning dragen, betekent het herinneren van een verloren verankering dragen — en deze trouw aan de herinnering van een verlaten plaats behoort tot een discrete maar essentiële deugd van de joodse traditie: de weigering van vergetelheid, de hardnekkige overdracht van de herkomst. De vernietiging van de Tempel had Israël reeds geleerd van een naam, van een ritueel, van een verhaal, het draagbare vaderland van de banneling te maken.

De tweede hypothese is moreel van aard. Het Arabisch ṣalāḥ — waaruit het begrip van eerlijkheid, deugd en vroomheid voortvloeit — schrijft in de naam zelf een ethiek van rechtschapenheid voor. Het is niet zonder betekenis dat een joodse familienaam zich rond deze wortel kon kristalliseren: het Judeo-Arabisch, de taal van leven en denken van de Joden van de Maghreb, heeft het Arabische vocabulaire van deugd diep geïntegreerd, en de Hebreeuwse component als de Arabische laag vervlechten zich daarin [Moshe Bar-Asher, De Hebreeuwse component van het Algerijnse Judeo-Arabisch, 1992]. Een man „de deugdzame" noemen, was jegens hem een eis formuleren evenzeer als een eerbetoon. In de joodse opvatting zijn de tsaddiq, de rechtvaardige, en de adam kasher, de rechtschapen man, huiselijke idealen zowel als rabbijnse; de naam werd aldus een programma.

De eerlijkheid van het verhaal dwingt ons te erkennen dat wij niet kunnen beslissen. De sterkte van het geval Sala ligt juist daar: het houdt samen de steen en het woord, Iberië en de Maghreb, de plaats en de deugd — de twee herinneringen van de Sefardische wereld.

Indien men de Iberische piste van de naam aanhoudt, voegt de familie Sala zich in in de grote beweging die van de Middeleeuwen tot aan het begin van de moderniteit Joden uit Spanje en Portugal naar de kusten van Noord-Afrika voerde. De verdriving van 1492, gevolgd door gedwongen bekeringen en de instelling van de Inquisitie op het schiereiland, dreven tientallen duizenden Joden naar Marokko, Algerije, Tunesië en Libië. Deze megorashim, de « verdrenen », ontmoetten er de toshavim, de al lang ter plaatse gevestigde inheemsen, in een ontmoeting die soms gespannen was maar historisch vruchtbaar.

Het is in deze smeltkroes dat de naam Sala zijn plaats vindt in de Joodse naamkunde van de Maghreb, zoals vastgelegd in de referentiewerken [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. De families afkomstig uit het schiereiland brachten naar de Maghreb hun liturgische tradities, hun juridische kennis, hun beheersing van talen en handel. De documentatie van de Geniza van Caïro, hoewel ouder, heeft aangetoond hoe veel de Joodse gemeenschappen van de Arabische wereld een dicht netwerk vormden van commerciële, huwelijks- en intellectuele uitwisselingen dat zich uitstrekte van Al-Andalus tot in het Oosten [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993]. Een familie kon aldus zien dat haar takken zich in Fès, in Tlemcen, in Oran vestigden, terwijl zij zich bewust bleven van een gemeenschappelijke oorsprong.

Het is hier dat er, door de migratie zelf, een kardinale deugd ontstaat: de verhouding tot de vreemdeling en tot de gastvrijheid. De Joden die al in de Maghreb waren gevestigd ontvingen de verdrenen uit Iberia; en de verdrenen werden op hun beurt gastheer en weldoener voor de volgende generaties. Het bijbelse gebod — « gij zult den vreemdeling liefhebben, want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypteland » — was voor hen geen abstractie maar een herhaalde ervaring. Een familie die ballingschap en gastvrijheid heeft gekend, belichaamt in het vlees van haar geschiedenis deze hakhnassat orḥim, de ontvangst van de gast, die de traditie onder de werken telt waarvan de mens de vruchten reeds in deze wereld smaakt.

Ongeacht welke tak ook wordt beschouwd, de Sala's die zich in Maghreb vestigden, spraken, baden gedeeltelijk en dachten in een voortreffelijke taal: het Judeo-Arabisch. Het was niet slechts een eenvoudig gebruiksdialect, maar een echt instrument van cultuur. Modern onderzoek heeft aangetoond dat het Judeo-Arabisch zich zeer vroeg als volwaardige literaire taal vormde, capabel om de Bijbelvertaling, exegese, filosofie en halakha te dragen [Haggai Ben-Shammai, The Emergence of Judeo-Arabic as a Literary Language, 2004].

Deze taal combineerde een Arabische grondslag en een Hebreeuwse laag, waarbij deze laatste opvlakte in het religieus, juridisch en moreel vocabulaire. Taalkundige studies hebben deze Hebreeuwse component binnen de Maghrabi-spreekwijzen fijnzinnig beschreven, met name in de Algerijnse dialecten en die van Tlemcen [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic: The Tlemcen Dialect, 1992]; de studies van Joshua Blau hebben daarentegen de diepte en grammaticale samenhang van het Maghrabi Judeo-Arabisch aangetoond [Joshua Blau, Judeo-Arabic in the Maghreb, 1999]. Een hele literatuur — poëzie, kronieken, commentaren, paraliturgische liederen — ontplooide zich in deze taal door Tunesië, Algerije en Marokko [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007].

Dat de naam van de familie zelf kan terugvoeren tot de Arabische wortel ṣ-l-ḥ is hier betekenisvol. De Sala-lignée, hoewel zij tot deze wereld behoort, neemt deel aan de deugd van kennis en overdracht: zij bewoonde een taal die voor eeuwen de kleding van studie en gebed was. In het jodendom is studie — de talmud Torah — geen sieraad maar een daad van trouw. Een taal levend maken die tegelijk markt, contract, gedicht en Wet kan uitdrukken, betekent het oude roeping van Israël als Peuple du Livre voortzetten.

Indien men de Portugese hypothese over de naam volgt, opent zich een ander traject: dat van de Joden en nieuwe-christenen van Hispano-Portugese afkomst die in de 16de en 17de eeuwen hun gemeenschappen in de vrijhavens van de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan herbouwden. Deze « Portugese natie » vormde een netwerk dat Amsterdam, Livorno, Tunis en andere halteplaatsen van de internationale handel verbond [Lionel Lévy, La Nation juive portugaise. Livourne, Amsterdam, Tunis, 1591-1951, 1999].

De geschiedenis van deze marranen en hun terugkeer naar het openlijke judaïsme is meesterlijk verlicht door de werken gewijd aan de Sefardische wereld en de nieuwe-christenen van Iberische afkomst [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica, 1998]. Een familie met een naam van Iberisch-Schiereilandse afkomst kon dus behoren tot deze uitgestrekte ruimte waar men van Livorno naar Tunis ging, van clandestien judaïsme naar openlijke gemeenschapsleven, en waar handel ook de solidariteit van de groep diende.

Het is in deze context dat twee verbonden deugden zich openbaren. De eerste is de economische actie, begrepen niet als louter verrijking, maar als gemeenschappelijke functie: de handelaren van de Portugese natie financierden synagogen, talmoedische scholen en loshandelstransacties. De pidyon shvuyim, de vrijkoping van krijgsgevangenen, gehouden door de halakha als een belangrijke verplichting, mobiliseerde precies deze handelsnetwerken. De tweede deugd is de betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven: deze gemeenschappen voorzagen zich van liefdadigheidsinstellingen, liefdadigheidconfréries (ḥevrot) die zorg dragen voor zieken, doden en armen. Geen enkel individueel gedocumenteerd feit wordt ons hier voor de Sala-lignée zelf overgedragen; maar behoren tot deze wereld betekende geboetseerd zijn geweest door een cultuur waar de tsedaqa — zowel liefdadigheid als rechtvaardigheid — het dagelijks leven structureerde.

Laten we terugkeren naar de morele kant van de naam. Als Sala kan betekenen ṣalāḥ, « de eerlijke, de deugdzame », dan draagt de lignée ingeschreven in haar benaming zelf een waarde die de Joodse traditie op het hoogste punt plaatst: de rechtvaardigheid, de yosher, de integriteit van de mens in zijn zaken en relaties. Deze lezing behoort tot het register van de herinnering en de doorgegeven betekenis evenveel als tot dat van het archief.

Het Joodse denken heeft van rechtvaardigheid een vereiste gemaakt die tegelijk religieus en juridisch is. De geopenbaarde Wet is niet alleen eredienst: zij is sociale orde, grondslag van een rechtvaardige stad, zoals de filosofische analyse van de Tora als oorsprong van het politieke heeft aangetoond [Shmuel Trigano, Philosophie de la Loi, 1991]. « Eerlijk » zijn in de zin van ṣalāḥ, betekent zich voegen naar een Wet die rechtvaardige gewichten eist, nauwkeurige weegschalen, woord gehouden en contract nagekomen — evenveel Bijbelse voorschriften die de middellandse-zeehandel elke dag op de proef stelde.

Hier moet de strengheid van de historicus bewaard blijven: we hebben geen register dat voor zus of zo lid van de familie Sala een nauwkeurig daad van rechtvaardigheid of goedheid bevestigt. Het verhaal kan dus niet vervallen in gratuite lof. Wat we kunnen zeggen is sober en waarachtiger: een naam die « de deugdzame » betekent, is een programmanaam, een vereiste die van geslacht tot geslacht wordt doorgegeven. In het judaïsme is de naam nooit neutraal — zij is wens en herinnering. De naam van de rechtvaardigheid dragen betekende, bij elke contracthandtekening, bij elk getuigenis voor de rabbijnse rechtbank, worden geroepen zijn naam te verdienen. Deze spanning tussen de ontvangen naam en het gedrag dat moet worden vastgesteld vormt op zichzelf een vorm van collectieve morele opvoeding.

De twintigste eeuw voltooide de verspreiding van de takken van de lineage, zoals zij de gehele gemeenschappen van joden in Noord-Afrika verspreide. De kolonisatie, gevolgd door de onafhankelijkheid van Marokko, Algerije en Tunesië, veroorzaakten een massale uittocht naar Frankrijk, Israël, Canada en Amerika. De families die eeuwen lang in Fès, Tlemcen of Tunis hadden gewoond, bevonden zich opnieuw in Parijs, Marseille, Montreal of Jeruzalem, gedwongen om elders het gemeenschappelijk weefsel opnieuw op te bouwen.

De achternaam Sala vergezelde deze migratie, zoals blijkt uit de aanwezigheid ervan in moderne onomastische tellingen die vandaag de dag de nakomelingen helpen de draad van hun geschiedenis op te pakken [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina] [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. Deze catalogi zijn niet louter erudite curiositeiten: zij zijn voor een generatie geboren in ballingschap instrumenten van identitaire herintegratie geworden.

Hier manifesteert zich een laatste deugd, misschien wel de meest volhardende: de trouw aan de herinnering, de zakhor, « herdenk jezelf », die door de gehele traditie van Israël loopt. Een naam behouden ondanks zoveel breuken — de verdrijving uit Iberia, de vestiging in Maghreb, de hedendaagse verspreiding —, is weigeren dat de geschiedenis uitgewist wordt. De overdracht van de naam, van het familieverhaal, van de Judeo-Arabische taal zelfs waar zij niet meer gesproken wordt, maakt deel uit van deze plicht tot herinnering die van een verbannen volk een volk maakt dat voortdaagt. De lineage Sala, in haar volharding, getuigt minder van een van begin tot eind gedocumenteerd geslacht dan van een wil: die van niet toe te staan dat de drempel, het huis, de naam sterven.

Aan het einde van deze reis blijkt de lignage Sala emblematisch te zijn voor het Sefardische en Maghrebijnse lot in zijn geheel: een naam zwevend tussen twee etymologieën, tussen de versterkte woning van Iberia en de morele deugd van de Arabische wereld, tussen het verloren ankerpunt en de behouden eis. Deze dualiteit is geen onzekerheid om op te lossen, maar de waarheid zelf van een geschiedenis gemaakt van vertrekken en nieuwbeginnnen.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het *de rechtschapenheid — de deugd van de eerlijke en rechtvaardige man, de yosher die misschien het woord zelf zegt* — die deze lignage beter dan alle andere heeft uitgedrukt. Niet door een opeenstapeling van heldhaftige daden die het archief ons niet overdraagt, maar door datgene wat de naam verkondigt: het ideaal van de integriteitsvolle man, van de koopman met eerlijke weegschalen, van de waarheidsgetrouwe getuige, van de vader die aan zijn zonen de eis overdraagt hun naam waardig te zijn. Hierin sluit de familie Sala aan bij het collectieve geheugen van Israël, dit volk voor wie gerechtigheid niet alleen een uitwendige wet is maar een innerlijke identiteit, en voor wie een naam altijd een belofte is om na te komen. Dat de versterkte drempel van het huis en de rechtschapenheid van het hart zich in eenzelfde woord uitdrukken: dat is misschien wel het trouwste erfgoed van de lignage Sala.