Familie Porat

Om de naam Porat te begrijpen, moet men teruggaan naar de fundamentele tekst waarin hij voor het eerst verschijnt in zijn beroemdste vorm. In de zegen die patriarch Jacob aan zijn zonen richt in hoofdstuk 49 van Genesis, wordt Joseph aangeduid met een uitdrukking die spreekwoordelijk is geworden: ben porat Yosef, ben porat alei ʿayin — « Joseph is een vruchtbare tak, een vruchtbare tak bij een bron » (Genesis 49, 22). Het woord porat wordt door klassieke commentatoren over het algemeen geïnterpreteerd als een deelwoord of adjectief voortkomend uit de wortel p-r-h, wat « vruchtbaar », « fertiel », « vrucht dragend » betekent. In dit beeld — dat van de boom beladen met vruchten waarvan de takken over de muur uitsteken — ligt de symbolische lading van de naam het diepst verankerd.

De studie van Hebreeuwse wortels is vanaf de middeleeuwse taalkundigen tot en met de christelijke humanisten van de Renaissance, die door het Hebreeuws opnieuw te ontdekken het vocabulaire voor Europa vastlegden, een voortdurend object van geleerde aandacht geweest. Sebastian Münster biedt in zijn Vocabularium Hebraicum, uitgegeven in Bazel in 1527 [Münster, 1527], een van de getuigenissen van deze onderneming om het bijbelse lexicon in orde te stellen, wat geleerden toegang gaf tot wortels als p-r-h en hun afleidingen. De centrale plaats van het thema van vruchtbaarheid in het Hebreeuwse denken — goddelijke zegen, belofte van nageslacht aan de patriarchen, continuïteit van het volk — verklaart dat zelfstandige naamwoorden en adjectieven verbonden aan deze wortel steeds een eminent positieve connotatie hebben gedragen.

De naam Porat onderscheidt zich aldus van zuiver beschrijvende namen: hij is van het begin af aan geladen met een zegen. Dit naam kiezen, dragen of ontvangen betekent zich plaatsen onder het teken van welvaart en continuïteit. Deze dimensie is geenszins bijkomstig: in een beschaving waar de naam drager is van lot en wens, betekent het kiezen voor Porat het inschrijven van een hoop in de identiteit zelf. Dit is deze schriftuurlijke resonantie, geattesteerd en vastgesteld door de bijbelse tekst zelf, die van de naam veel meer maakt dan een administratief label.

Vóór het tijdperk van de moderne hebreeïsering gehoorzaamden joodse namen in de diaspora aan complexe logica's: patronymica (zoon van…), beroepsnamen, toponiemen, bijnamen en sieraad- of zegensamen. Het was in deze laatste categorie dat formaties voortkomen uit de wortel van vruchtbaarheid elkaar konden ontmoeten. De grote referentiewerken van de joodse onomastiek — de woordenboeken van Alexander Beider voor het Russische Rijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996) en Galicië (2004), alsmede het woordenboek van Judeo-Duitse namen van Lars Menk (2005) — maken het mogelijk de zeldzaamheid of frequentie van dergelijke vormen in te schatten [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patronimica]. Deze werken tonen aan dat asjkenazische namen grotendeels werden gevormd door de verplichte registratiecampagnes van staten (Austro-Hongaarse Rijk, Pruisen, Rusland) tussen het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw, en dat namen van zuiver Hebreeuws zegen daarin minderheidsposities innamen in vergelijking met namen van Germaanse of Slavische oorsprong.

De Sefardische en Noord-Afrikaanse wereld vertoont een verschillende onomastische fysionomie. André Chouraqui, in zijn geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika [Chouraqui, 1965], toonde de diepte en continuïteit van de Magrebjijnse gemeenschappen aan, waarvan de patronimica Hebreeuwse, Arabische en Hispanische erfenis vermengden. In dit universum, evenals in de Italiaanse wereld die werd bestudeerd via figuren als Leone Ebreo — wiens Dialoghi d'amore door Santino Caramella werd uitgegeven [Caramella, 1929] —, onderhield de joodse cultuur een levend en geleerd rapport met de Hebreeuwse taal, wat namen rechtstreeks uit de bijbelse voorraad op elk moment beschikbaar maakte.

Toch is voorzichtigheid geboden: hoewel de wortel p-r-h en het motief van de « vruchtbare tak » van Jozef universeel bekend waren, verschijnt de familienaam Porat in zijn exacte vorm niet als een wijdverbreide en gestabiliseerde familienaam in de pre-moderne diaspora. Dit is een wezenlijk methodologisch eerlijkheidspunt. De naam behoort veel meer tot de moderne geschiedenis dan tot de lange duur van de oude gemeentelijke registers — en het is naar deze moderniteit dat wij ons nu moeten wenden.

De beslissende wending in de geschiedenis van de naam Porat situeert zich met de joodse nationale beweging en de wedergeboorte van het Hebreeuws als levende taal, in de XIX^e en XX^e eeuwen. Het idee om de diaspora-namen af te zweren — vaak gezien als opgelegd door vreemde overheden of gemerkt door ballingschap — en nieuwe Hebreeuwse namen aan te nemen werd een gebaar dat tegelijker tijd cultureel, ideologisch en identitair was. Deze aspiratie past in de bredere zoektocht naar joodse « normaliteit » en een vernieuwd verhouding tot land en taal, zoals Abraham B. Yehoshua deze heeft geanalyseerd [Yehoshua, 1992], en in de diepe transformatie van de joodse samenleving bij het verlaten van de traditionele wereld, zoals Jacob Katz heeft beschreven [Katz, 1961].

In deze context stelde Porat zich in als een naam van voorkeur met Hebreeuwse karakteristieken. De beknoptheid, de vaste klank, de semantische transparantie — de vruchtbaarheid — en vooral de schriftuurlijke aanbeveling (het ben porat Yosef uit Genesis) maakten hiervan een ideale keuze. Het bood het zeldzame voordeel om talrijke diaspora-namen « te vertalen » of fonetisch te vervangen : patroniemen beginnend met Por-, Pohr-, Fr- of bevattende vergelijkbare lettergrepen konden gemakkelijk in Porat worden omgezet, terwijl een echo van de oude naam behouden bleef. Evenzo konden diaspora-namen die reeds op welvaart of vruchten hintten in Porat een natuurlijk Hebreeuws equivalent vinden.

De naam behoort dus geheel tot wat men een onomastiek van de wedergeboorte zou kunnen noemen : niet meer onderworpen, maar gekozen ; niet meer gericht op het verleden van ballingschap, maar op de toekomst van wortelvorming. Porat kiezen was in naam zelf de belofte van herwonnen vruchtbaarheid bevestigen — een bijbelse zegen omgezet in nationaal programma. Deze dimensie wordt vastgesteld door de gedocumenteerde geschiedenis van de Hebraïseringbeweging, die het joodse naamlandschap in enkele generaties transformeerde.

Voorbij zijn letterlijke betekenis draagt de naam Porat een symbolische lading die zijn wortels diep in de mystieke en messianische tradities van het judaïsme graven. De figuur van Jozef, waarmee het woord porat zo nauw verbonden is door de verzen uit Genesis, neemt een eminent plaats in in de joodse verbeelding. Jozef de rechtvaardige, Yosef ha-tsaddiq, de vruchtbare tak, werd in bepaalde tradities de voorbode van een messianische figuur — de Mashiah ben Yosef, de messias zoon van Jozef, onderscheiden van de messias zoon van David en verbonden met de verzameling en regeneratie van het volk.

De mystieke en messianische stromingen van het judaïsme, vooral bestudeerd door Moshe Idel in zijn werken over messianisme en mystiek [Idel, 1992], hebben van het thema van spirituele vruchtbaarheid — ontplooiing, vermenigvuldiging van zielen, groei van werelden — een centraal motief in hun denken gemaakt. De wortel p-r-h irrigeert door zijn afleidingen deze verbeelding van overvloed en vrucht, waar materiële vruchtbaarheid metafoor wordt voor spirituele volheid en komende verlossing.

Het moet worden benadrukt dat deze dimensie minder van de gedocumenteerde geschiedenis van de achternaam afstamt dan van de symbolische herinnering die eromheen hangt en hem omgeeft. Geen enkele bron stelt ons in staat te stellen dat de dragers van de naam bewust een messianische afstamming hebben geclaimd; maar het netwerk van associaties — Jozef, de vruchtbare tak, de belofte, de verlossing — maakt deel uit van de overgedragen aura van de naam. Het is een diffuus cultureel erfgoed, eerder ontvangen dan bewezen, dat aan Porat zijn diepte geeft voorbij de etymologie. Het dragen, zelfs zonder het te weten, betekent dat men zich in de nabijheid bevindt van de mooiste zegeningen van de traditie.

In de hedendaagse tijd is Porat een volledig geïntegreerde familienaam in het Israëlisch en joods landschap geworden, gedragen door persoonlijkheden uit kunst, wetenschap, openbaar leven en militaire kringen. Zonder te pretenderen een unieke genealogie op te stellen — want de dragers van de naam behoren niet tot één enkele familie, maar tot meerdere lignées die onafhankelijk van elkaar deze patroniem hebben aangenomen tijdens de hebraïsering — kan worden opgemerkt dat de naam zich in groot deel vanaf de 20e eeuw heeft verspreid.

Deze veelheid van oorsprong is een van de meest instructieve kenmerken van de naam Porat. In tegenstelling tot een patroniem dat eeuwen lang binnen een enkele familie wordt doorgegeven, is Porat een convergente naam: individuen en families zonder bloedbanden hebben hem gekozen, aangetrokken door zijn schoonheid, betekenis en bijbelse autorisatie. De naam federeert in zekere zin verschillende trajecten onder één semantische vlag. Dit is waarom het onjuist zou zijn — en in strijd met historische eerlijkheid — te pretenders een continue en homogene lignée Porat te reconstrueren. Het « Groot Boek » van Porat is, om preciezer te zijn, het boek van een naam en zijn uitstraling, eerder dan dat van één enkele stamboom.

Deze configuratie weerspiegelt een bredere realiteit van de moderne Joodse naamkunde: de bewuste en creatieve breuk met erfelijke overdracht ten gunste van individuele keuze. Door Porat aan te nemen hebben hele generaties een oude wortel opnieuw geïnvesteerd om ervan de drager van een nieuwe identiteit te maken. De naam wordt dan minder de marker van een afkomst dan de verklaring van een verbondenheid en een hoop. Wat zich nu voortplant, is niet langer slechts het bloed, maar de betekenis.

Aan het einde van deze reis blijkt de naam Porat een opvallende samenvatting van de Joodse geschiedenis zelf te zijn. Voortvloeiend uit de bijbelse wortel van vruchtbaarheid, geworteld in de zegen van Joseph « vruchtbare tak bij een bron », geladen met mystieke resonanties rond de figuur van de rechtvaardige en de messias zoon van Joseph, heeft de naam zijn ware ontplooiing gekend in de moderne tijd, in de grote beweging van hebraïsering die gepaard ging met de nationale en linguïstische wedergeboorte van het Joodse volk.

Meer dan een biologische continuïteit in de mannelijke lijn, duidt Porat op een naam van verkiezing : een naam gekozen vanwege zijn schoonheid, zijn helderheid en zijn belofte, door families en individuen uit uiteenlopende achtergronden. Daarin illustreert hij exemplarisch de overgang van een onomastiek van de ballingschap — ondergaan, heterogeen, gemarkeerd door vreemde administraties — naar een onomastiek van verankering, waar de naam een daad van wilsbeslissing en een programma voor de toekomst wordt. De vruchtbaarheid die de naam verkondigt, is niet alleen die van akkers en families ; het is ook die van een cultuur die wist hoe zij, op een oude wortel, nieuwe identiteiten kon doen herbloemen. Dit is de diepe betekenis die dit boek, met de voorzichtigheid van onderzoek, heeft getracht bloot te leggen : Porat, de naam die in zich de zegen van de vrucht draagt.