Familie Pinto

De naam Pinto is in de eerste plaats een plaatsnaam. Hij verwijst naar het stadje Pinto, in Castilië, aan de poorten van Madrid, waaraan de familie haar patroniem zou hebben ontleend. Volgens de overlevering die haar kroniekschrijvers hebben doorgegeven, droeg het huis voordien de naam « Gaon », die een oude herinnering verbond met de gaon van Babylonië Rav Sherira; pas op het moment van de ballingschap zou het de naam hebben aangenomen van de plaats waar het had gewoond.

Deze verandering verbindt de traditie met de grondleggende gebeurtenis van heel het Sefardische jodendom: de uitwijzing van de Joden uit Spanje, afgekondigd in 1492. De naam van een stad aannemen zou toen, zo wordt gezegd, hebben toegelaten om op te gaan in het landschap en aan de waakzaamheid van de Inquisitie te ontkomen. Zoals tienduizenden ballingen trekken de Pinto's eerst naar het naburige Portugal; maar de toevlucht is van korte duur, want het koninkrijk verdrijft op zijn beurt zijn Joden enkele jaren later (1496-1497). De familieverhalen voeren een deel van het huis vervolgens naar Italië, naar de Pauselijke Staten, naar Ancona, waarvan de Romeinse machthebbers de poorten een tijdlang voor de vluchtelingen hadden geopend.

Uit deze dubbele verdrijving ontstaat de verspreiding van de naam. Hij vertakt zich in alle richtingen van de Sefardische ballingschap: naar Marokko, het Ottomaanse Rijk en het Heilige Land, maar ook naar Italië, de Nederlanden en Frankrijk. Rabbi Yossef Pinto, de voorvader wiens herinnering in de bron het oudst is bewaard, verlaat Portugal in 1497 om zich te vestigen in Damascus, waarheen de Joden die de Inquisitie ontvluchtten samenstroomen; hij zal er fortuin maken en tegelijk vermaard blijven om zijn liefdadigheid. Anderen zullen de naam meedragen naar Amsterdam, naar Bordeaux, naar Lissabon, later tot in New York.

Zo is Pinto, nog vóór het de naam is van een geslacht van geleerden en heiligen, de naam van een Herinnering: die van een verloren plaats die ballingen ervoor kozen te dragen, en waarmee zij een Castiliaans toponiem maakten tot het stille zegel van een trouw.

De oostelijke tak van de familie wortelt in de Iberische ballingschap. De traditie plaatst aan de oorsprong ervan twee broers: Rabbi Shlomo Pinto — « de eerste », van wie wordt gezegd dat hij op de brandstapel stierf al kiddouch Hachem — en Rabbi Yossef Pinto, beschouwd als de stichters van de dynastie. Het oudste gedateerde ankerpunt is Rabbi Yossef Pinto, die Portugal in 1497 verliet en zich vestigde in Damascus, dat toen een toevluchtsoord was voor Joden die de Inquisitie ontvluchtten; als welvarend koopman en man van liefdadigheid (tsedaka en gemilout hassadim) wordt hij door de bron gepresenteerd als de voorvader van de Rif, en hij waakte erover dat zijn naasten zich geheel aan de studie konden wijden.

Rabbi Yoshiyahou (Josias) Pinto, aangeduid met het acroniem ha-Rif, werd geboren in 1565 — hetzelfde jaar, zo vermeldt de bron, als de Maharsha — en stierf in Damascus in Adar 5408 (1648). Gaon in halakha en aggada, prediker en auteur, was hij rabbijn van Damascus, met verblijven in Aleppo en Safed. Van moederszijde was hij de neef van Rabbi Haïm Vital; de bron noemt hem ook een achterkleinzoon van Don Isaac Abravanel, waarmee de lijn wordt verbonden aan de Sefardische adel van Spanje.

Als leerling van Rabbi Yaacov Aboulafia ontving hij van hem de semikha te Safed in 1617, tijdens de poging tot herstel van de ordening; Aboulafia, zo wordt bericht, ordineerde slechts twee leerlingen: zijn eigen zoon en de Rif. Hij volgde Rabbi Haïm Vital op als rabbijn van Damascus. In 1625 vertrok hij om zich in Safed te vestigen, maar keerde naar Damascus terug na de dood van zijn zoon het jaar daarop.

Zijn oeuvre is aanzienlijk. Zijn commentaar op de aggadot van de Talmud bijeengebracht in de Ein Yaakov, de Maor Einayim (Venetië, 1643), bezorgde hem zijn faam. Al zijn overige boeken dragen het woord Kessef (« zilver ») — niet uit gehechtheid aan bezit, zo verduidelijkt hij, maar als verwijzing naar het werkwoord nikhsefa, « verlangen » naar de dienst aan God: Kessef Nivhar (Damascus, 1616), Kessef Mezoukak (Venetië, 1628), Kessef Tsarouf over de Spreuken (Amsterdam, 1629), Kessef Nimas over de Klaagliederen, de responsa Nivhar mi-Kessef en de beslissingen van de Kevoutsat Kessef.

De Rif behoort ten volle tot de kabbalistische school van de Arizal. Zijn oom Haïm Vital was de voornaamste leerling van Isaac Louria te Safed en de eerste schrijver van diens onderricht; zijn neef en schoonzoon Rabbi Shmuel Vital — echtgenoot van zijn dochter Jamila — redigeerde en verspreidde de Louriaanse geschriften. De traditie verhaalt dat zijn graf in Damascus, waar ook Jamila rust, een gebedsplaats werd die bekend stond om zijn verlossingen, en dat Shmuel Vital zijn lijkrede uitsprak. Zijn zonen zetten de lijn voort in Aleppo: Rabbi Daniel Pinto, opperrabbijn van Aram Tsova, gevolgd door Rabbi Shmuel Pinto.

Aan het andere uiteinde van de Sefardische diaspora vestigde een Portugese tak van de familie — nog steeds de Pinto of di Pinto geheten — zich in de grote marraanse gemeenschappen van het Westen. De centra van Amsterdam, Den Haag en Bordeaux werden grotendeels bevolkt door 'nieuwe christenen' die openlijk tot het jodendom waren teruggekeerd na de vlucht van het Iberisch schiereiland; de monografieën verbinden de Pinto's van Holland aan de verspreiding van de familie, waarbij een voorvader, Rabbi Réouven Pinto, in Lissabon gevestigd was.

In Amsterdam behoorden de Pinto's tot de notabelen (gvirim) en de mecenassen van de Torah. In 1673 nodigden drie broers — Rabbi Itzhak, Rabbi Yaacov en Rabbi Moché di Pinto — de opperrabbijn Yaacov Sasportas, beroemd bestrijder van het sabbatianisme, uit om de beit midrash te leiden die in hun huis was ingericht, waar twaalf van de beste leerlingen van de stad studeerden; hun zonen, Rabbi Yossef en Rabbi David, zetten dit werk voort. In 1702 schonk de familie Amsterdam een eigen synagoge. Sasportas betuigt zelf dit geleerde gastvrijheid in zijn responsa-verzameling Ohel Yaakov.

De tak bracht ook vooraanstaande figuren voort in het intellectuele en maatschappelijke leven. In Bordeaux publiceerde Isaac de Pinto in 1762 zijn Apologie pour la nation juive, een beredeneerd antwoord op de antijoodse uitlatingen van Voltaire — die antwoordde dat hij niet de bedoeling had gehad de Joden als volk te beledigen. In Nederland was Rabbi Avraham de Pinto (1819-1878), doctor in de rechten, officier van justitie en gedurende twintig jaar gemeenteraadslid van Amsterdam, aan het hoofd van de Nederlandse Sefardische gemeenschap. Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan publiceerde een Isaac Pinto, lid van de gemeenschap Shearith Israel in New York, in 1766 de eerste Engelse vertaling van de Sefardische gebeden — het eerste gebedenboek dat in die stad werd gedrukt.

Deze westelijke lijn sluit uiteindelijk aan bij een van de beroemdste joodse huizen van Europa. Uit de nakomelingschap van Réouven Pinto uit Lissabon werd Dorothy Pinto ('Dolly') geboren, die huwde met baron James de Rothschild, lid van het Britse Parlement. Als groot filantroop en medeoprichter van de stichting Yad Hanadiv liet zij het grootste deel van haar vermogen na aan Israëlische instellingen. De bron benadrukt dat zij de banden met de rabbijnen Pinto van Mogador onderhield: zij werd in stilte ontvangen door Rabbi Moshé Aharon Pinto in Ashdod en had Rabbi Haïm Pinto als gast in Londen.

In de loop van de achttiende eeuw slaat de familie Pinto wortel in Marokko. Volgens de monografieën zet de Marokkaanse tak eerst voet aan wal in Tanger, om vervolgens door te trekken naar Marrakech, waar zij beginnen naam te maken onder de kabbalisten van het Zuiden. Maar de tak waaruit de dynastie van de tsadikim van Mogador zou voortkomen, kiest een andere weg. Rabbi Chlomo Pinto, afkomstig uit het Land Israël en gestudeerd in Italië, aan de yeshiva van Reggio, in de nabijheid van de Ramhal, verlaat Europa op uitnodiging van zijn vriend Rabbi Khalifa ben Malka, een vooraanstaand man uit Tétouan; hij huwt diens zuster, de Rabbanit Simha, en vestigt zich aan diens zijde in Agadir. Evenzeer koopman als geleerde, deelgenoot in de maritieme handel van zijn zwager, gedijt hij er zo voorspoedig dat de havenwijk naar verluidt werd omgedoopt tot « Ponti », een verbastering van Pinto. Over de precieze datum van deze vestiging bestaat geen zekerheid; de traditie situeert haar in de oude dag van de vader.

De sluiting van de haven van Agadir en de crisis die daarmee gepaard gaat, dwingen de familie uit te wijken naar Mogador — Essaouira —, dat de eigenlijke Marokkaanse bakermat van de lignée zal worden: de jonge Haïm Pinto, geboren in Agadir, groeit er op, en de stad bewaart zijn tombe en zijn nagedachtenis.

De Pinto's bewegen zich dan in een milieu van zeldzame geleerde dichtheid. Enkele jaren eerder had Rabbi Haïm ben Attar — de heilige « Or ha-Haïm » —, nadat hij Salé had verlaten na een conflict met zijn neef, bijna twee jaar doorgebracht, teruggetrokken in een afgelegen kamer van een huis in Mogador, als gast van de vooraanstaande Rabbi Meïr Pinto, vice-consul van Frankrijk, wiens zuster met de commentator getrouwd was; van daaruit besteg hij Jeruzalem in 1742. De traditie verhaalt dat diezelfde kamer, doordrenkt van heiligheid, vervolgens de tsadikim Pinto zag geboren worden en zich er van generatie op generatie terugtrekken voor de studie. Via zijn moeder, de Rabbanit Simha, verbond de lignée zich juist met de Ben Attar.

Om hen heen straalden de grote studiebewegingen van Marokko. De da Avila van Salé en Rabat, allereerst: Rabbi Shmuel da Avila, auteur van de Ozen Shmuel en zwager van de Or ha-Haïm, vervolgens diens zoon Rabbi Eliezer da Avila — de « Rav Ada » —, talmudisch genie wiens beslissingen uit de Magen Giborim lange tijd gezaghebbend bleven. Dan de Elmaleh, met onder hen Rabbi Yosef Elmaleh, de « Tokpo shel Yosef », av beit din van Rabat en Gibraltar, en hun nakomelingen die zich in Mogador vestigden. De familie Coriat, die een leerling aan Rabbi Haïm Pinto zou schenken. En op de voorste rij Rabbi Khalifa ben Malka, de « Rakhbam »: rabbijn, kabbalist en dichter — auteur van de Kaf ve-Naki en de Kol Zimra —, koopman met betrekkingen in Holland, Engeland en Portugal, zelf afstammend van de Ben Attar. In deze constellatie van families verbonden door kennis, kabbale en huwelijk sloegen de Pinto's wortel, om zich er op hun beurt in te onderscheiden.

In het hart van de Sefardische Marokkaanse herinnering rijst de figuur van Rabbi Haïm Pinto HaGadol — « de Grote », die men ook « de Oude » noemt (de Har"h). De traditie verhaalt dat hij werd geboren op de dag van het overlijden van Rabbi Haïm ben Attar, de heilige Or ha-Haïm, en dat men hem daarom de naam Haïm gaf; de bronnen situeren de gebeurtenis rond 1743, een andere bron noemt het jaar 1749. Als zoon van Rabbi Chlomo Pinto had hij als peetvader (sandak) zijn oom Rabbi Khalifa ben Malka, bij wie hij, samen met zijn vader, twaalf jaar lang werd opgevoed. Men zegt dat hij geboren werd in Agadir, al laat een versie, gesteund op een document, hem geboren worden in Barcelone.

Na de ballingschap van de familie naar Mogador (Essaouira) werd de jongeman opgenomen en toevertrouwd door zijn verwant, de vooraanstaande Meïr Pinto, aan de yeshiva van Rabbi Yaacov Bibas. Bij het overlijden van deze meester, in 1769, droeg de gemeenschap aan Rabbi Haïm de functie van dayan op: hij werd av beit din van Mogador, zittend naast zijn vriend en compagnon Rabbi David ben Hazan en Rabbi Coriat — hun drie beginletters, zo zegt men, vormen het woord « Ehad », de Ene. Hij leidde talrijke leerlingen op, onder wie Rabbi Abraham Coriat en Rabbi David Zagouri, en maakte gebruik van de schrijver Rabbi Shlomo Azoulay. Zijn echtgenote was de Rabbanit Simha; hij had verscheidene zonen — onder wie Rabbi Yehouda, bijgenaamd « Rabbi Hadan », die hem opvolgde — en een dochter, Mazal.

Zijn statuur reikte al snel verder dan de muren van de joodse gemeenschap alleen: de traditie beschrijft hem als iemand die zowel door Joden als door moslims werd vereerd. Hij onderrichtte onophoudelijk over de verdienste van liefdadigheid, tot het gebruik ontstond om in elk huishouden van de stad een spaarpot bij te houden, de « kas van Rabbi Haïm Pinto » genaamd. Van zijn geschreven werk — halakha, aggada, kabbale — is bijna alles verloren gegaan bij gebrek aan druk; alleen enkele responsa die door anderen worden aangehaald en piyyoutim zijn bewaard gebleven, zoals « Ham libi be-kirbi ».

Zijn reputatie van heiligheid is immens, en men moet die ontvangen voor wat zij is: een levende Herinnering. De heiligheidsoverleveringen beschrijven hem als een « wonderdoener » — die de shofar blies en de dertien eigenschappen opzei om Mogador te behoeden voor sprinkhanen, droogten en invasies, of die, zo wordt gezegd, een golem van klei vormde om de Joden van de stad te beschermen, om hem daarna te vernietigen, oordelend dat het beter was zich over te geven aan de Schepper dan aan een schepsel van mensenhanden. Deze wonderen behoren tot de traditionele overlevering, niet tot het vastgestelde feit; de vroomheid die zij dragen, is evenwel heel reëel. Zijn einde aankondigend, sprak Rabbi Haïm vijf dagen lang tot zijn leerlingen en gaf de geest op de 26e Eloul (1845), nadat hij had bevolen dat er geen lofzuil zou worden opgericht, maar alleen zijn naam. Zijn zetel is bewaard in Essaouira, en zijn graf, op het oude kerkhof, blijft tot op heden een bedevaartsoord — de hiloula van de 26e Eloul houdt de herinnering eraan levend.

Toen Rabbi Haïm Pinto HaGadol op 26 Eloul 5605 (1845) te Mogador overleed, op zesennegentigjarge leeftijd en na meer dan zeventig jaar aan het hoofd van het rabbinale rechtscollege, liet hij vier zonen na — Yehouda, Yossef, Yashia en Yaacov. Met hen zou de gemeenschap niet een dynastieke troon als erfelijk beschouwen, maar de overdracht, van generatie op generatie, van eenzelfde reputatie van kennis en heiligheid.

De oudste, Rabbi Yehouda, die door allen « Rabbi Hadan » werd genoemd, volgde zijn vader op. Groot in Torah en kabbala, man van raad en polyglot — hij beheerste het Engels, het Frans en het Spaans —, werd hij geraadpleegd door dignitarissen en buitenlandse vertegenwoordigers via de consulaten die Mogador herbergde. Marokkaanse archieven vermelden dat hij zou zijn geraadpleegd door premier Benjamin Disraeli en in Engeland zou zijn ontvangen door koningin Victoria — eerder een overlevering dan een vaststaand feit. Een man van grote liefdadigheid voorzag hij in de talit, de tefillin, nieuwe kleding en het huwelijk van zonen van armen. Hij stierf op 15 Av 5641 (1881) en werd begraven nabij zijn vader, op het oude kerkhof van Mogador.

Zijn zoon, Rabbi Haïm Pinto — « de Kleine » (ha-Katan) of « de Tweede » genaamd, om hem te onderscheiden van zijn illustere voorvader — verplaatste het middelpunt van zijn activiteit van Mogador naar Casablanca, waar de gemeenschap voor hem een woning verwierf. Hij leefde in uiterste eenvoud, gekleed als een arme en te midden van de armen, en droeg de eervolle kleding alleen op Chabbat en de feestdagen, steeds herhalend: « wacht u voor de zonen der armen ». Tegen het einde van zijn leven het gezichtsvermogen verloren hebbend, behield hij volgens de overlevering een scherpzinnigheid van waarneming die hem de bijnaam « Profeet » (ha-Navi) opleverde. Hij stierf te Casablanca, geveld tijdens het ochtendgebed, gehuld in de talit en de tefillin; bij zijn begrafenis sloten de winkels hun deuren, ook die van moslims.

Daarna kwam Rabbi Moshé Aharon Pinto, door zijn vader vernoemd naar Aaron de Priester en Mozes. Hij leefde veertig jaar teruggetrokken te Mogador, gewijd aan gebed en studie, om — volgens de familieoverlevering — te waken over het huis van zijn voorvader de Har"h en er de dagelijkse gebeden te onderhouden terwijl de stad zich van haar Joden ontvolkte. Na de stichting van de Staat Israël maakte hij alija naar het Heilige Land en vestigde zich te Ashdod, waar hij een uitgebreid studiecomplex stichtte — beit midrash, synagoge, mikvé, yeshiva — en huizen van Torah deed ontspruiten in Engeland, te Lyon, te Parijs (toevertrouwd aan zijn zoon David) en in Californië (toevertrouwd aan zijn zoon Yaacov). Hij stierf op 5 Eloul 5745 (1985). Via zijn zonen, onder wie Rabbi David Pinto en de huidige Rabbi Haïm Pinto, zijn de last en de herinnering aan de tsadikim van Mogador tot op onze dagen doorgegeven.

Van generatie op generatie heeft de traditie de rabbijnen van het huis Pinto aangeduid als baalei mofet — « wonderdoeners » — en meloumadim be-nissim, « bedreven in wonderen ». Men dient deze woorden te verstaan voor wat zij zijn: niet het verslag van verifieerbare gebeurtenissen, maar een geheugen van heiligheid, mondeling overgeleverd en vervolgens opgetekend door familiale monografieën, waarin de devotie van een volk zijn hoop heeft neergelegd. De verhalen van mofet — genezingen, gebroken droogten, afgewende gevaren, aankondigende dromen — vormen een genre op zich, dat men vertelt als gelovige en niet als getuige.

Opmerkelijk is dat de traditie zelf waarschuwt tegen de afgoderij van het wonder. De gelovigen vertellen dat Rabbi Haïm Pinto de Tweede hen die hij zegende en die hun gezondheid herkregen, onderwees God dank te brengen en niet hemzelf: zijn zegeningen, zo zei hij, werkten enkel door de verdiensten van de zieke en die van de heilige voorouders die hij in zijn gebeden aanriep. Heiligheid is in deze verhalen nooit een persoonlijke macht; zij is voorbede, een keten van verdiensten die teruggaat tot de voorvaderen.

Daarom heeft de verering zich geconcentreerd op de graven. Op de oude begraafplaats van Mogador, waar Rabbi Haïm Pinto de Grote, Rabbi Hadan en de hunnen rusten — de Grote zou, naar men zegt, elke lofprijzende steen hebben verboden en gewild hebben dat men er enkel zijn naam op graveerde —, kwamen de Joden bidden, hun smeekbeden neerleggen en lichten ontsteken. De traditie vermeldt dat een goudsmid die tien jaar blind was geweest er zijn zicht herkreeg door het onophoudelijk reciteren van Psalmen, en elk jaar terugkeerde om het graf te eren; men vertelt ook dat in elk Joods huishouden van de stad een liefdadigheidspot — de « spaarpot van Rabbi Haïm Pinto » — zijn nagedachtenis en zijn onderwijs van de verdienste van de tsedaka levend hield.

De hiloula van de 26e Eloul, de sterfdag van de Grote, werd de kern van deze devotie. Na het vertrek van de Joden uit Marokko verplaatste zij zich naar Israël, naar Ashdod, waar de familie haar zetel had gevestigd. De gelovigen vertellen dat bij de eerste hiloula van Rabbi Moshé Aharon Pinto water opwelde uit zijn graf ter hoogte van zijn gegraveerde naam en opdroogde zodra de menigte er haar handen in doopte; anderen verhalen van genezingen die tijdens deze bijeenkomsten werden verkregen. Als zodanig uitgesproken — Geheugen en geloof, geen kroniek — getuigen deze verhalen van de vurigheid van een gemeenschap voor wie de Pinto's blijven, volgens de herhaalde formule, behorend tot hen van wie « de rechtvaardigen, zelfs in de dood, levenden worden genoemd ».

De oprichting van de Staat Israël schudt de geografie van de familie door elkaar. In Mogador (Essaouira), dat zijn Joden geleidelijk ziet vertrekken, blijft Rabbi Moshé Aharon Pinto — zoon van Rabbi Haïm Pinto de Tweede — aanvankelijk als enige hoeder van het huis van zijn voorvaderen, waar hij dagelijks de gebeden in stand houdt om de haard van de Har"h te bewaren. Na enkele jaren in Casablanca te hebben doorgebracht, maakt hij in de jaren 1960 op zijn beurt de aliyah en vestigt zich in Ashdod. Daar legt hij de eerste steen van een uitgebreid ensemble van studie en gebed — beit midrash, synagoge, mikvé, yeshiva — dat het Israëlische hart van de dynastie zal worden. Zijn devies, « letaken olam be-malkhout Shaddaï », vat een overdracht samen die op de wereld gericht is. Hij sterft in Ashdod in 1985.

Nog tijdens zijn leven zaait Rabbi Moshé Aharon buiten Israël: hij sticht of laat stichten yeshivot in Engeland, in Lyon (met een mikvé), in Parijs — toevertrouwd aan zijn zoon Rabbi David Pinto — en in Californië, toevertrouwd aan zijn andere zoon, Rabbi Yaacov Pinto. In één generatie ontvouwt de Marokkaanse lijn zich zo over drie continenten.

Vandaag de dag bestendigen twee zonen het werk. Rabbi David Pinto leidt vanuit Parijs de yeshiva Pinto, het hart van een onderwijsnetwerk in Frankrijk. Zijn broer, Rabbi Haïm Pinto (shlita) — schoonzoon van Rabbi Meïr Abou'hatséra, zoon van de Baba Sali —, leidt in Ashdod de instellingen Otzrot Haïm – Yismah Moshe, gesteld onder de naam van de tsadikim Haïm Pinto en Moshé Aharon Pinto: synagogen, de yeshiva Divrei Edmond Safra (ingewijd in 1991 en de naam dragend van de Aleppijnse filantroop Edmond Safra, een van zijn grote mecenassen) en de meisjesschool Neot Esther. Als opperrabbijn van Kiryat Malachi heeft hij er vanuit Marokko, vóór het kerkhof werd geëgaliseerd, de beenderen van vier tsadikim van de familie laten overbrengen, en organiseert hij de hilloulot van de rabbijnen Pinto zowel in Israël als in Marokko. Een dynastie die voortaan verspreid is over Israël, Frankrijk en de Amerika's heeft daarin niets van haar eenheid verloren.

Van een Castiliaans stadje nabij Madrid tot de yeshivot van Ashdod, Parijs en Californië — de naam Pinto heeft meer dan vijf eeuwen doorstaan zonder ooit de draad te verbreken die hem bezielt: de verbinding van kennis en heiligheid. De familie biedt een bijna exemplarisch beeld van de Sefardische en Marokkaanse overdracht. De kennis, eerst: de Rif van Damascus en zijn commentaar op de Ein Yaakov, de beslissers van Aleppo en Marrakech, de kabbalisten van de «confrérie des lions», de geleerden en apologeten van het marraanse Westen — Amsterdam, Bordeaux, Den Haag, New York. De heiligheid, vervolgens: de lijn der tsadikim van Mogador, van Rabbi Haïm Pinto le Grand tot Rabbi Moshé Aharon, wier graven en hilloulot voor zoveel gelovigen levende brandpunten van herinnering blijven.

Wat opvalt, aan het einde van deze reis, is de eenheid van een familie die nochtans over drie continenten uiteengevallen is. Verdreven uit Spanje, verspreid over het Ottomaanse Oosten, Europa en de Maghreb, en vervolgens bijeengebracht door de aliyah en de hedendaagse diaspora, lijken de Pinto van de ballingschap geen ontbinding maar een vruchtbaarheid te hebben gemaakt: elke verplaatsing liet werken achter, scholen, meesters. Daarin vat hun geschiedenis iets van het gehele Sefardische jodendom samen — het vermogen om zichzelf te blijven overal, rondom een boek en een naam.

Dit Groot Boek steunt op twee Hebreeuwse monografieën van Ehud Michelson, «Keter Kedusha — Toledot ha-Zahav le-Beit Pinto» en «Ha-Shoshelet le-Beit Pinto», geserialiseerd op moreshet-morocco.com, de digitale bibliotheek van Elie Pilo. Moge hen hier dank worden betuigd: zonder dit geduldige werk van verzameling, verificatie en bewaring had de herinnering aan de familie Pinto — haar data, haar werken, haar verhalen — niet bijeengebracht noch overgedragen kunnen worden.