Familie Perlow (Novominsk)

Om Novominsk te begrijpen, moet je teruggaan naar het chassidisme van de noordelijke landen, dat niet in Podolië of Galicië tot bloei kwam, maar in de Litouwse en Wit-Russische provincies. Het huis van Karlin, een voorstad van Pinsk, was een van de allereerste brandhaarden van de beweging die door de Baal Shem Tov werd gesticht, beroemd om de bijna fysieke hartstocht van zijn gebed — zozeer dat « bidden als een Karliner » een gevestigde uitdrukking in de chassidische traditie werd.

Uit Karlin ontstond de tak van Koidanov, gesticht door Rabbi Shlomo Chaim Perlow aan het begin van de negentiende eeuw. Hier betreedt de familienaam Perlow de dynastieke geschiedenis. Het chassidisme van Koidanov, evenals dat van Karlin, onderscheidde zich door een gematigde en veeleisende praktijk: weinig vertoon, veel studie, een vroomheid gericht op gebed en op de aanhechting aan de rabbi als gids van de ziel.

Deze afstamming berust deels op doorgegeven geheugen meer dan op aanhoudende archiefvorming: de chassidische hoven hebben hun geslachtslijnen lange tijd vastgelegd in interne kronieken, voorwoorden van werken en mondelinge tradities, die het moderne onderzoek vervolgens heeft geverifieerd. De werken gewijd aan de overdracht van Joodse tradities benadrukken trouwens hoezeer in deze werelden de mondeling overdracht en het geschrevene elkaar voeden, waarbij het woord van de meester geleidelijk in tekst kristalliseert [Elman & Gershoni, 2000]. Het huis Perlow illustreert dit fenomeen exemplarisch: zijn legitimiteit berust zowel op een keten van meesters naar leerlingen als op documenten.

Het chassidisme van deze noordelijke landen had een bijzondere band met de talmudische kennis weten te weven. Waar andere stromingen van de beweging nadruk konden leggen op de extase van het gebed ten koste van de studie, handhaafde Koidanov wat zijn gidsen beschouwden als de onafscheidbaarheid van de limmud en de davenen — van studie en gebed. Dit weigeren van scheiding tussen verstand en hart vormt een van de meest blijvende erfenissen die de geslachtsreeks Perlow van generatie op generatie zal dragen, tot zijn volmaaktste uitdrukking in het geschreven corpus van de laatste Yaakov.

Uit deze basis erft de geslachtsreeks een kardinale waarde van het jodendom: de talmudische kennis niet als koude geleerdheid maar als weg van heiliging. In Koidanov was studie niet gescheiden van hartstocht; dit evenwicht zal Novominsk later naar andere landen dragen.

De dynastie werd eigenlijk gesticht door Rabbi Yaakov Perlow (circa 1847–1902), een afstammeling van het huis Koidanov, die zich in het laatste kwart van de negentiende eeuw in Minsk Mazowiecki (Nowo-Mińsk) vestigde, in het Congres-Polen, volgens de dynastieke traditie zoals bevestigd door hassidische geschiedschrijving. Hij gaf zijn naam aan de « Novominsker Rebbe » en bepaalde de zetel van het hof in deze kleine stad vlakbij Warschau.

Deze eerste Yaakov Perlow is in de traditie bekend om zijn werk Shufra de-Yaakov, waarin de fijne talmoedische studie uit Litouwen en de hassidische gevoeligheid van Karlin-Koidanov samenkomen. Hij belichaamde aldus de synthese eigen aan zijn huis: de rigoureuze studie in dienst van het spirituele leven. Deze opvatting van de Joodse Wet (halakha) — niet als last maar als structuur van een geheiligd bestaan — past in de lange rabbijnse meditatie op de betekenis van de geboden en hun openbare lering. De titel zelf van het werk, Shufra de-Yaakov — « de schoonheid van Yaakov » — is een programma: het zegt dat de studie van de Wet geen strenge beperking is maar een vorm van innerlijke schoonheid, een genade gegeven aan wie zich er eerlijk aan wijdt.

Hier is sprake van verwevenheid tussen geheugen en geschiedenis: het beeld van de stichter bereikt ons eerst door de verering van zijn nakomelingen en zijn hassidim, maar zijn bestaan en geschreven werk laten verifieerbare sporen na in catalogi en kronieken. De status blijft echter waarschijnlijk voor veel details — data, routes — die het Poolse archief slechts onvolledig teruggeeft.

Wat de lignage al op dit moment tot uiting brengt, is de betrokkenheid bij het collectieve leven: een hof stichten betekent de verantwoordelijkheid voor een gemeenschap op zich nemen, luisteren, leiden, uitspraken doen, helpen. De rabbi van Novominsk was geen kluizenaar van het weten maar een herder, in een dicht bevolkt en lijdend Joods Polen. Met de Shufra de-Yaakov aan de ene kant en de pastorale taak aan de andere kant, opent hij een tweeëenheid — de auteur en de gids — die de gehele lignage zal doorkruisen.

Aan het begin van de twintigste eeuw wortelt het hof van Novominsk zich in het Poolse chasidische landschap. Na de stichter zet de dynastie zich voort vooral door Rabbi Alter Yisrael Shimon Perlow (1874–1933), genoemd de Tiferes Ish, die een deel van de hofactiviteiten naar Warschau verplaatste, de hoofdstad van het Poolse joodse leven en een van de grootste joodse concentraties ter wereld in die tijd, volgens de chasidografische notities.

Deze verhuizing naar Warschau is niet zonder betekenis. Het plaatst Novominsk in het hart van de grote debatten die toen het Oost-Europese jodendom beroerden: de opkomst van het zionisme, de bloei van het joods socialisme (Bund), de secularisatie, en de geboorte van het georganiseerde orthodoxisme met de oprichting van de Agoudat Israël in 1912. Deze periode is er een waarin de joodse wereld zich afvraagt wat haar politieke toekomst zal zijn — een moment dat historici beschrijven als een moment van botsing tussen rivaliserende projecten, waarvan het herzliaans zionisme de meest spectaculaire gedaante was [Penslar, 2020]. Tegenover deze stromingen verdedigden chasidische hoeven als Novominsk een weg van trouw aan de traditie, terwijl zij tegelijkertijd leerden zich politiek te organiseren om inspraak te hebben in het communautaire leven.

Hier openbaart zich een ander deugd van de lignage: de zorg voor de ander en de liefdadigheid (tsedaka), in de volle betekenis van sociale verantwoordelijkheid. In het overvolle en arme Warschau van het interbellum fungeerden chasidische hoeven als instellingen van solidariteit — steun aan de behoeftigen, bruidschatten voor wezen, hulp aan zieken. De rabbi was vaak in praktisch opzicht het laatste redmiddel van een berooide gemeenschap.

Het moet worden opgemerkt dat Rabbi Alter Yisrael Shimon Perlow ook de vader was van Rabbi Nochum Mordechai Perlow, die de derde Rebbe van Novominsk zou worden en de Atlantische Oceaan zou oversteken. Het feit dat de Lubavitcher Rebbes zelf een dynastieke verwantschap erkenden — de zesde Rebbe, Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn, zich tot Nochum Mordechai wendend als tot een neef uit het huis van Tsjernobyl — zegt iets over de verstrengeling van de grote chasidische huizen, van deze netwerken van gekruiste afstamming waardoor de traditie zichzelf versterkt en wederzijds controleert. Deze tolerantie binnen de chasidische wereld, dit vermogen om de spirituele autoriteit van het andere hof te erkennen, zelfs terwijl men het eigen hof handhaaft, is een dimensie die vaak over het hoofd wordt gezien in deze dynastieën.

De status van dit hoofdstuk is waarschijnlijk: de grote lijnen worden bevestigd door onderzoek naar het Poolse chasidisme, maar details van de novominskische instellingen zijn grotendeels verdwenen in de vernietiging die zou volgen.

De ramp die het Joodse volk in Polen trof, spaarde Novominsk niet. De stad Minsk Mazowiecki en het Joodse Warschau werden vernietigd: getto's, deportaties, vernietiging. Dit feit — de vernietiging van het Poolse jodendom tussen 1939 en 1945 — is een van de best gevestigde feiten in de gehele hedendaagse geschiedenis, gedocumenteerd door een enorme massa archiefstukken, getuigenissen en onderzoek.

Zoals zoveel andere chassidische dynastieën, onderging Novominsk de breuk: een deel van de familie en de getrouwen kwam om, een ander deel slaagde erin te vluchten. Uit deze doortocht werd de Amerikaanse hergrounding geboren. De migratie naar de Verenigde Staten — vaak via precaire routes door Europa of Azië — stelde enkele overlevenden in staat om in Brooklyn te herbouwen wat in Europa vernietigd was.

Rabbi Nochum Mordechai Perlow, derde Rebbe van Novominsk, had dit beweging eigenlijk al voorzien door zich voor de oorlog in de Verenigde Staten te vestigen, wat hem in staat stelde om aan het hoofd te staan van een hofhouding in ballingschap terwijl de wereld die hij had verlaten in vlammen opging. Hij richtte het hof van Novominsk in Brooklyn in en speelde een instrumentale rol binnen de Agudath Israel of America, waarmee hij de institutionele grondslagen legde die zijn zoon zou uitbreiden. Zijn dood in 1976 markeerde het einde van een generatie van overgang — die van rabbijnen opgeleid in Europa, in Amerika aangekomen met hun mentale bibliotheken intact maar hun wereld gereduceerd tot as.

Dit moment draagt een essentiële waarde van de herinnering van Israël: de trouw in de catastrofe, deze weigering om de overdrachtsketen te laten sterven. Een hof herbouwen na vernietiging is herinnering in actie in de sterkste zin — die van de zakhor, het bevel om je te herinneren. Studies over de overdracht van tradities tonen aan dat het voortbestaan van een erfgoed precies ligt in dit vermogen om uit fragmenten een levende continuïteit te herbouwen [Elman & Gershoni, 2000]. Novominsk, zoals andere chassidische huizen, belichaamde deze veerkracht: niet vergeten om te overleven, maar overleven om je te herinneren en te onderwijzen.

Het is hier ook waar de lignée de bescheidenheid tegenover de geschiedenis raakt: geen glorie in het overleven, slechts de verantwoordelijkheid om door te gaan. De stiltes van deze periode — de namen van de vermisten, de uitgwiste hoven — maken integraal deel uit van het verhaal en verbieden enige gemakkelijke viering.

De Amerikaanse herfundering van Novominsk vindt haar beroemdste incarnatie in Rabbi Yaakov Perlow (16 november 1930 – 7 april 2020), bekend als de Novominsker Rebbe van Brooklyn. Vierde Rebbe van de dynastie, volgde hij zijn vader Rabbi Nochum Mordechai op en bracht het huis naar een status die geen van zijn Amerikaanse voorgangers nog had bereikt.

Zijn opleiding was zelf een belichaamde synthese van twee werelden. Leerling van Rabbi Yitzchok Hutner, de meester van de jesjieva Chaim Berlin — een centrale figuur in de wereld van de naar Amerika verplaatste Litouwse jeshivot —, volgde hij tegelijkertijd seculiere studies aan Brooklyn College, een traject dat toen zeldzaam was in orthodoxe kringen. Vervolgens onderwees hij Talmoed aan het Hebrew Theological College in Skokie, Illinois, voordat hij benoemd werd tot rosh yeshiva aan de jesjieva van de gemeenschap Khal Adath Jeshurun (Breuers) in Washington Heights, Manhattan. Daar stichtte hij ook een novominskse synagoge, het eerste kern van het herstelde Amerikaanse hof. Hij verliet uiteindelijk deze positie om al zijn energie aan zijn eigen instelling te wijden, de Yeshivas Novominsk in Boro Park, Brooklyn — bekend onder de naam Kol Yehuda —, die het levend middelpunt van het hof werd.

Dit traject onthult een vorm van zeldzame bescheidenheid: voortspruitend uit een illustere dynastieke lijn zonder daarin opgesloten te raken, bereid zijn om van meesters uit andere tradities te leren, onderwijzen aan instellingen die niet de zijne zijn voordat men zijn eigen instelling bouwt. Dit is het kenmerk van een man die begreep dat gezag niet wordt bevolen: het wordt verdiend door de diepte van de vorming en de kwaliteit van de dienst.

Hij voorzag de Moetzes Gedolei ha-Torah, de Raad van Talmoed-wijzen van de Agudath Israel of America, vanaf 1998 tot zijn dood. In deze hoedanigheid was hij meer dan twee decennia lang een van de meest gezaghebbende stemmen van de Amerikaanse orthodoxe jodendom, die beslist over gemeenschappelijke, educatieve en religieuze kwesties die veel verder reikten dan alleen de chassidiem van zijn hof. Zijn nabijheid tot de grote figuren van de mondiale Torah — Rav Shach, de Rosh Yeshiva van Ponevezh, Rabbi Yosef Shalom Elyashiv, Rav Steinman, de Belzer Rebbe — illustreert het vermogen van Novominsk om banden te knopen buiten zijn eigen dynastieke grenzen, een vorm van tolerantie binnen de orthodoxe wereld belichaamend die een van de voorwaarden voor zijn collectieve voortbestaan is.

Zijn dood, op 7 april 2020, op de leeftijd van 89 jaar, vond plaats tijdens de eerste golf van de Covid-19-pandemie die de orthodoxe joodse gemeenschappen van New York hard trof. De begrafenis, uitgezonden per teleconferentie en live, trok ongeveer zestigduizend luisteraars in een fysiek lege beit midrash — een indringend beeld van een época waarin de sanitaire ramp, minstens in vorm, aansloot bij de ervaring van rouw op afstand die het joodse volk al eeuwenlang kent. In die zin was de rouw om Yaakov Perlow zelf een daad van collectieve herinnering.

Er is een dimensie van Yaakov Perlow die de dynastieke geschiedenis dreigt uit te wissen achter het publieke figuur van de voorzitter van de Moetzes: die van de auteur. Want de Novominsker Rebbe was een meester van de pen evenzeer als van het woord, en zijn geschreven werk vormt de meest blijvende bijdrage van de lignee aan het joodse denken in strikte zin.

Het werk draagt de titel Adas Yaakov — « de gemeenschap van Yaakov » — een titel die zowel de persoonlijke wortel uitdrukt (de voornaam van zowel de stichter als de heroprichter) als de collectieve roeping (een edah, een gemeenschap, verzameld rond het Woord). Het betreft een corpus van zes banden gewijd aan het gehele Shas — dat wil zeggen aan de zes orden van de Mishna en de Babylonische Talmud — waaraan zich volumes met aantekeningen op de feestdagen en een commentaar op de Houmach (de Pentateuch) toevoegen. Het geheel vertegenwoordigt een aanzienlijke onderneming, ondernomen gedurende een heel leven van rabbinaat en onderwijs, en getuigt van een erudtie van het Talmud van de eerste orde.

Wat opvalt in dit project, is zijn encyclopedische ambitie: het gehele Shas bestrijken betekent zich aansluiten bij de lijn van de grote commentatoren die van generatie op generatie hebben willen de Talmud toegankelijk en levend maken voor hun tijdgenoten. Het is niet de aanpak van een man die tevreden is met zijn dynastieke faam: het is die van een geest die meent dat erfgoed verdiend moet worden door werk, en dat overdracht niet alleen van charismatische orde is. Het hof kan vuur geven; de tekst moet substantie geven.

De naam Adas Yaakov weerklinkt ook in de geschiedenis van de lignee. De eerste Yaakov had de Shufra de-Yaakov nagelaten; de vierde laat de Adas Yaakov na. Ertussen een eeuw van catastrofe en wederopbouw, maar ook een ononderbroken trouw aan het idee dat de rabbi allereerst een man van de tekst is. Er ligt in dit gebaar een vorm van rechtvaardiging van de traditie: het volstaat niet alleen te overleven, men moet ook schrijven, opdat de volgende generaties niet alleen een herinnering aan het hof hebben maar ook een bron van denken.

Bovendien liet Yaakov Perlow volgens de getuigenissen van zijn naasten ook talrijke manuscripten na die zijn hidoushim — zijn Torah-novellen — bevatten, die het onderwerp van postume uitgaven zouden zijn. Deze manuscriptdimensie van het werk echoet een duizendjarige praktijk in de joodse wereld: de kennis die men in reserve houdt, niet uit intellectuele hebzucht maar uit bescheidenheid, zich bewust dat niet alles wat men schrijft noodzakelijk rijp is voor uitgave tijdens zijn leven. De rabbijn die zichzelf censureert zegt evenzoveel over de vroomheid als degene die veelvuldig publiceert.

De Adas Yaakov verbindt aldus de Perlow-lignee met de grote keten van joodse commentatoren, van Rashi tot Maimonides, van de Tosafisten tot de Aharonim: zij die geloofden dat de studie van de Talmud geen vastgesteld monument was maar een levend gesprek, waaraan elke generatie niet alleen het recht maar ook de plicht had bij te dragen. Dat juist een hassidische Rebbe — erfgenaam van een traditie die aan haar oorsprongen soms vuur en scholasticisme in spanning had gesteld — zo'n corpus voortbrengt, zegt iets over de rijpheid bereikt door het Amerikaanse chassidisme: het heeft begrepen dat synthese geen verraad is maar vervulling.

Novominsk blijft vandaag een levend hof, met zijn instellingen, zijn getrouwen en zijn dynastieke continuïteit na 2020. Zijn erfenis ligt precies in zijn positie van kruising : tussen het chassidisme en de Litouwse wereld van de yeshivot, tussen het verwoeste Polen en het herbouwde Amerika, tussen de doorgegeven herinnering en de gedocumenteerde geschiedenis, tussen het woord van de Rebbe en de tekst van de commentator.

Deze middelste positie is op zichzelf een waarde. In een vaak door rivaliteiten tussen stromingen doorsneden orthodoxe joodse wereld wist Novominsk een tolerantie binnen zijn grenzen in te karnalen — niet relativisme, maar vermogen om gevoeligheden bij elkaar te houden die anderen tegenstelden. Het voorzitterschap van de Moetzes door Yaakov Perlow, chassidisch huis dat spreekt namens een veel groter geheel, is hiervan het meest zichtbare institutionele symbool. Maar deze tolerantie uit zich ook in het vormingspad van de Rebbe : studeren onder Hutner aan de Chaim Berlin, frequentatie van een seculaire universiteit, onderwijzen in yeshivot van « litvish »-traditie, vervolgens een chassidisch hof opbouwen — het is weigering van de grenzen die anderen tot muren zouden hebben verheven.

De Adas Yaakov verlengstaat dit erfenis verder dan de dood van zijn auteur. Een boek van zes delen over de Shas sluit zich niet met het sterven van degene die het schreef : het betreedt de studeershuizen, het wordt aangehaald, besproken, op zijn beurt van commentaar voorzien. Dit is de meest sobere en meest duurzame vorm van verhouding tot de collectiviteit : niet jezelf onmisbaar maken als leider, maar jezelf nuttig maken als denker, de gemeenschap een gereedschap aanbieden dat zij zich zonder de meester kan toe-eigenen.

De Yeshivas Novominsk van Boro Park blijft studenten ontvangen ; de novominskische synagoge handhaaft de nusah van het gebed eigen aan het hof ; de dynastieke continuïteit verzekert de overdracht van de titel van Rebbe. Deze instellingen zijn de stenen van een gebouw waarvan de Perlow twee eeuwen geleden de eerste steen legden in Koidanov, en waarvan de laatste steen nog niet is gelegd.

Het vergelijkende onderzoek van overdrachten toont aan dat de meest duurzame tradities die zijn welke meerdere registers kunnen verbinden — mondelinge en geschreven, ijver en nauwkeurigheid, herinnering en tekst [Elman & Gershoni, 2000]. Novominsk valt onder dit model. De status van dit hoofdstuk blijft waarschijnlijk in zijn projectie naar de toekomst : de historicus kan slechts de vitaliteit constateren van een huis wiens draagwijdte vandaag zijn Poolse wieg overstijgt.

Van Koidanov naar Brooklyn, via Novominsk en Warschau, heeft de geslacht Perlow de meest verwoestende eeuw van de Joodse geschiedenis doorlopen zonder de draad van haar overdracht te verbreken. Indien er één deugd uit deze trajectory naar voren komt, is het wel die van het talmudische weten, ervaren als dienst — deze overtuiging, van generatie op generatie doorgegeven, dat de kennis van de Torah noch een dynastiek ornament noch een specialiteit van geleerde is, maar de grondstof zelf van het collectieve Joodse leven.

Deze deugd voert verscheidene andere voort, onafscheidelijk daarvan. De trouwe overdracht allereerst — deze volharding om, na elke instorting, het studiehuis en het gebedshuis opnieuw op te bouwen, van Koidanov naar Novominsk, van Warschau naar Brooklyn, van de Shufra de-Yaakov naar de Adas Yaakov. De dienst aan de gemeenschap vervolgens, van de Poolse rabbi die de armen van Warschau steunt tot de voorzitter van de Moetzes die over de gehele Amerikaanse orthodoxie waakt. En een bijzondere bescheidenheid, die van autoriteit een dienst in plaats van een macht maakte: die van een Rebbe die aanvaardt van andere meesters te leren voordat hij de zijnen onderricht, die zes delen commentaren publiceert maar zijn manuscripten voor postume publicaties bewaart, die het hoogste orgaan van de Amerikaanse orthodoxie voorzit zonder ooit eerst en vooral een man van beit midrash te zijn opgehouden.

Door deze waarden te belichamen, deden de Perlow niets anders dan twee van de stichtende geboden van Israël naar hun vermogen dragen: zakhor, herdenk en draag over, en limad, bestudeer en onderricht. De samenvalling van de voornamen — Yaakov de grondlegger van de Shufra, Yaakov de heroprichter van de Adas Yaakov — geeft aan dit verhaal de vorm van een cirkel die zich sluit: de belofte dat tussen twee Yaakov's, gescheiden door een eeuw van ramp, de keten niet is verbroken, dat dezelfde naam dezelfde verbintenis draagt, en dat de collectieve herinnering van Israël, in geslachten zoals deze, haar meest discrete en meest volhardende bewaarders vindt.