Familie Perlis

Zakhor-traducciones/nl.md

Perlis begrijpen betekent eerst het voornaam Perl begrijpen. In de Jiddische antroponymie figureert Perl onder de « profane » — dat wil zeggen niet-bijbelse — vrouwelijke voornamen, ontleend aan ornamentale en natuurlijke vocabulaire als Gitl (« goed »), Freyde (« vreugde »), Sheyne (« mooi ») of Blume (« bloem »). Deze voornamen, vaak verdubbeld met een Hebreeuws synagogale naam, behoorden tot de huiselijke en vrouwelijke cultuur van de Asjkenazische wereld, waar het Jiddisch de taal was van het huishouden, de markt en de dagelijkse vrouwelijke vroomheid [Baumgarten, 2002]. De « parel » — kostbaar voorwerp, zuiver, voorzichtig gevormd — was een genegenheidsmetafoor voor de waarde van een dochter voor haar naasten.

De uitgang -is/-es is een bezittend genitief: Perlis betekent « [het kind] van Perl », net als Rivkes het kind van Rivke (Rebekka) aanduidt, Malkes dat van Malke, of Dvoyres dat van Dvoyre (Debora). Deze matronymische vormingswijze is een van de best gedocumenteerde van de Oost-Joodse onomatologie. Het kristalliseerde tijdens de verplichte naamgevingscampagnes van de Oostenrijks-Hongaarse — Galicië werd in 1772 door Oostenrijk geannexeerd — en Russische imperium, op de grens van de achttiende en negentiende eeuw. Veel families, gedwongen om zichzelf een familienaam te kiezen, adopteerden toen als vaste naam wat al een gebruikte bijnaam was: het voornaam van een gerespecteerde grootmoeder [Baumgarten, 2002].

Uit deze matrix ontstaat een eerste deugd, discreet maar diep, die de Joodse traditie kavod verschuldigd aan ouders en eerbied voor de lineage noemt: door de naam van een moeder of grootmoeder te dragen, schreven de Perlis in hun identiteit zelf de erkenning van een vrouwelijke figuur in — een manier om die welke gaf en overdroeg, generatie na generatie, aanwezig te maken. De naam wordt monument.

De referentienotitie ankert de Perlis in Galicië en Midden-Europa. Deze provincie, verdeeld tussen het huidige Zuidoost-Polen en Westelijk Oekraïne, was een van de grote centra van Ashkenazisch jodendom : steden als Lemberg (Lwów/Lviv), Kraków, Brody, Ternopil, en een veelheid van shtetlekh waar het Jiddisch heerste. Juist in dit dichte netwerk van gemeenschappen was de voornaam Perl en de ervan afgeleide familienamen het meest voorkomend [Katz, 2004].

Het Galicië van de 19de eeuw was tevens het laboratorium van spanningen en vernieuwingen die het gehele Oostelijk jodendom markeerden : de opkomst van het hassidisme en zijn fervent piëtisme, de weerstand van de mitnagdim gehecht aan rigoureuze studie, de doorbraak van de Haskalah — de Joodse Verlichting — die pleitte voor openheid naar wereldlijk weten. Een Galiësche familie die een naam droeg zo diep geworteld in de volkstaal als Perlis bevond zich in het hart van deze stromingen. Het Jiddisch was niet slechts het idioom van het dagelijks leven : het werd, in de tweede helft van de eeuw, het voertuig van een literatuur, pers en theater in volle effervescentie, het instrument van een echte culturele renaissance [Bechtel, 2002].

In deze voedingsbodem schuilt een collectieve deugd waaraan Galiësche families hun steentje bijdroegen : de gehechtheid aan studie en kennisoverdracht, de talmud Torah als verplichting van de hele gemeenschap. Of de kennis talmudisch was in de yeshiva of later literair en journalistiek in de volkstaal, zij bleef de sluitsteen van een wereld die zichzelf beschouwde als « volk van het Boek » [Katz, 2004]. De stiltes van het archief zijn hier werkelijk : wij beschikken niet over een doorlopend naamregister van « de » familie Perlis, en de eerlijkheid gebiedt te spreken van een milieu meer dan van een stuk voor stuk gedocumenteerde lignée.

Als de naam Perlis een voorwerp van het Jiddisch is, erft de familie die hem draagt daarom dezelfde avontuur van deze taal. Lange tijd veracht als een « jargon » tegenover het heilige Hebreeuws, was het Jiddisch vanaf de Rijnlandse Middeleeuwen tot in de vlakten van het Oosten de levende taal van miljoenen Joden, die van gefluisterde gebeden door vrouwen, van verhalen, liederen en transacties [Katz, 2004]. Jean Baumgarten heeft het lot van dit « zwervende » idioom getraceerd, ontstaan uit het contact tussen Middelhoog-Duits, Hebreeuws-Aramees en Slavische talen — een linguïstische spiegel van de diasporic voorwaarde zelf [Baumgarten, 2002].

Aan het begin van de twintigste eeuw bereikte deze lang huiselijke taal de waardigheid van literatuur. Wat Delphine Bechtel de joodse culturele renaissance in Midden- en Oost-Europa noemde, tussen 1897 en 1930, maakte van het Jiddisch de drager van een nationale en culturele constructie: kranten, tijdschriften, romans, poëzie, theater [Bechtel, 2002]. Mikhail Krutikov toonde hoe het Jiddische proza uit de jaren 1905-1914 de crisis van de moderniteit aanvaard — rurale exodus, verstedelijking, massale emigratie naar Amerika — door stem te geven aan de ontwortelde [Krutikov, 2001]. Naomi Seidman analyseerde het « geslachtspolitieke » conflict dat het Hebreeuws, mannelijke taal van het heilige, tegenover het Jiddisch plaatste, dat met het vrouwelijke en het huishouden werd verbonden [Seidman, 1997] — een polariteit die de matronymische naam Perlis samengevat.

De deugd hier is die van de betrokkenheid bij het collectieve leven en van de bijdrage aan het Joodse denken: door hun taal te cultiveren in plaats van haar te verloochenen, betuigden de dragers van deze cultuur de waardigheid van het gewone volk, een aanvaarde vorm van bescheidenheid die weigerde de waarde van een bestaan af te meten naar slechts de maatstaf van geleerdheid.

Onder de domeinen waar de naam Perlis opduikt in culturele documentatie figureert het Jiddisch theater, totale kunstuiting van de moderne Asjkenazische wereld. Officieel geboren in 1876 met Abraham Goldfaden in Roemenië, werd dit theater in enkele decennia een transnationale verschijning, gedragen door rondreizende gezelschappen die Odessa, Warschau, Vilna, Boekarest, Londen en New York verbonden [Sandrow, 1996]. Nahma Sandrow schreef de wereldgeschiedenis ervan onder de veelzeggende titel « nomadische sterren », en Debra Caplan toonde aan hoe het beroemde Vilna-gezelschap de rondreizing zelf tot artistiek principe verhief, stellende het Joodse theater in als een « imperium » zonder grondgebied [Caplan, 2018].

Dit zich vormende theater was aanvankelijk omstreden en kwetsbaar: Alyssa Quint beschreef de roerige beginnen van het moderne Jiddische drama, verscheurd tussen populair vermaak en literaire ambitie [Quint, 2019], terwijl Jeffrey Veidlinger aantoonde hoe, aan het andere einde van de eeuw, het Joodse Staatstheater van Moskou deze kunst op het Sovjet-podium bracht voordat repressie het verstikke [Veidlinger, 2000]. In deze wereld van komieken, toneelschrijvers en zangeres die van stad naar stad trokken, zijn kunstenaars met de naam Perlis — of naburige varianten — geattesteerd in het Jiddische theater- en cultuurmilieu van Oost-Europa en de diaspora, volgens de repertoria van dit theater. Voorzichtigheid gebiedt zich op: zonder hier toegang tot een geverifieerde nominatieve biografische aantekening, dient men de naam eerder aan dit gedocumenteerde milieu te verbinden dan een precieze individuele loopbaan te stellen.

De deugd die zich daar uit spreekt is die van de zorg voor de ander door kunst: het Jiddisch theater was een instrument van collectieve troost, een wijze om het volk een spiegel voor te houden van zijn vreugden en weeën. David Roskies toonde aan hoezeer de Jiddische kunst van het verhaal — van het Chassidische sprookje tot het moderne verhaal — beoogde, via de « brug van verlangen », een verdwijnende wereld te herstellen [Roskies, 1995].

Geen hoofdstuk past beter bij een matronymische naam dan het hoofdstuk gewijd aan de stem van joodse vrouwen. Kathryn Hellerstein heeft een belangrijk werk aan jiddischtalige dichteres gewijd, over bijna vier eeuwen, van 1586 tot 1987: zij toont daarin aan hoe vrouwen, lang uitgesloten van de heilige studie voorbehouden aan mannen, van het jiddisch hun scheppingstaal maakten en een eigen poëtische traditie smeedden [Hellerstein, 2014]. De voornaam Perl, waarvan onze familienaam afkomstig is, behoort precies tot deze vrouwelijke wereld van de volkstaal.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De Mémoire wilde dat de vrouw bewaarder van het huishouden en van huiselijke vroomheid was — recitator van de tkhines, deze jiddische vrouwelijke gebeden, handelsdrijvende, vertelster van verhalen. Het literaire archief van de 20ste eeuw bevestigt en verlengt deze plaats door volwaardige creatieven te onthullen [Hellerstein, 2014]. Sarah Abrevaya Stein, die de jiddische en ladino-pers van de Russische en Ottomaanse rijken bestudeerde, heeft bovendien aangetoond hoe de gedrukte moderniteit geleidelijk een publiek en vrouwelijke stemmen integreerde [Stein, 2004]. De naam Perlis wordt dan symbool: hij draagt ingeschreven, in zijn grammatica zelf, de erkenning van een voormoeder en, verder, van alle anonieme Perl's die de huishoudens van Israël overeind hielden.

De hier geëerde deugd is tweeledig: de goedheid en dagelijkse zorg die traditioneel aan moeders worden toegeschreven, en de rechtvaardigheid die laat aan hun creativiteit wordt gedaan door onderzoek. Door haar naam aan haar nakomelingen uit te lenen, vervulde een vrouw genaamd Perle, zonder het te weten, een daad van Mémoire die de joodse traditie op het hoogste plaatst — want « de Mémoire van de rechtvaardige is een zegen ».

Het lot van de Perlis, evenals dat van het gehele Galicische en Oost-Europese jodendom, werd bezegeld door de grote verschuivingen van de twintigste eeuw. De grote transatlantische emigratie, tussen 1881 en 1914, verspreide honderdduizenden Oost-Europese Joden naar de Verenigde Staten, Engeland, Argentinië en Palestina. De dragers van de naam Perlis, zoals zovelen, staken de oceaan over, vaak met slechts hun taal en hun beroepen als bagage. Het jiddische theater en de jiddische pers volgden deze migratiestromen en maakten van New York, Londen en Buenos Aires nieuwe centra van de Asjkenazische cultuur [Sandrow, 1996] [Stein, 2004].

Toen kwam de catastrofe. Galicië, hart van de wereld waar de naam was ontstaan, stond centraal in de vernietiging van de Joden van Europa. De gemeenschappen van Lwów, van Brody, van de talloze shtetlekh waar Perl en Perlis weerklonken, werden vernietigd. Met hen verdween een groot deel van de jiddischsprekende wereld — deze « onvoltooide geschiedenis » van het jiddisch die Dovid Katz ernstig aanhaalt, een taal in het vuur geworpen maar niet tot zwijgen gebracht [Katz, 2004]. De overlevenden met deze naam gaven deze door in Israël, Noord-Amerika, Frankrijk, Australië, waardoor Perlis een van die achternamen werd die, verspreid over de vier windstreken van de gereconstitueerde diaspora, getuigen van een continuïteit ondanks de uitwissing.

De deugd hier is niet triomfantelijk: het is die van de trouw en de verhouding tot het vreemde, beproefd in de ballingschap. Verder dragen, op nieuw land, een naam van « parel » gesmeed in een bedreigd jiddisch, is het weigeren van vergetelheid — het vervullen van wat de traditie zakhor noemt, « gedenk », kardinaal gebod van het jodendom.

De naam Perlis is een parel met dubbele glans. Als voorwerp van de Jiddische taal condenseert het in drie lettergrepen een hele beschaving: het Gallicië van zijn oorsprong, het vrouwelijk hart van zijn matronymische vorming, de culturele renaissance die het Jiddisch tot de waardigheid van literaire taal verhief, en tenslotte de wereldwijde verspreiding na de ramp. Waar het nomiaal archief tekort schiet — en eerlijkheid gebiedt dit te zeggen — daar spreekt het milieu: dat van een familie ingeschreven in de asjkenazische wereld van het woord, van handel en van het toneel.

Van al de deugden die de traditie van Israël heeft voortgebracht, is het deze erkenning van de vrouw en de herinnering aan de moeder die deze lignée het meest tot uitdrukking heeft gebracht. Een matronymische familienaam is geen linguïstische zeldzaamheid: het is een daad van kavod, een eerbetoon gebracht, generatie na generatie, aan een stammoeder wier voornaam kostbaar genoeg werd geacht om die van al haar afstammelingen te worden. Hierin belichamen de Perlis een stille gerechtigheid — die welke zichtbaar maakt wat de officiële geschiedenis al te vaak heeft verzwegen: de centrale plaats van vrouwen in de economische en spirituele overleving van joodse gemeenschappen [Baumgarten, 2002] [Hellerstein, 2014]. Dragend de naam van een "parel", herinneren zij eraan dat de waarde van een volk zich ook meet aan wat het geduldig, in stilte, vormt en bewaart — en dat zich herinneren, zakhor, de eerste der trouwen blijft.