Familie Nunes (Londres)

Om de Nunes-lignee te begrijpen, moet men eerst het universum waarmee zij verbonden is binnengaan. In 1492 ondertekenden de Katholieke Vorsten van Spanje het uitwijzingsdecret tegen de Joden; een aanzienlijk deel van deze ballingen vond onderdak in het nabijgelegen Portugal. Dit asiel was van korte duur: in 1497 beval koning Manuel I de massale gedwongen bekering van de Joden van het rijk, wat van de ene dag op de andere een hele bevolking van "nieuwe christenen" schiep, tegen hun wil bekeerd en vaak heimelijk trouw blijvend aan het geloof van hun vaderen. Uit deze baarmoeder ontstond het Portugese crypto-judaïsme, taaiheid en duurzamer dan zijn Spaanse tegenhanger.

Het instrument van toezicht was de Inquisitie. Ingesteld in Spanje in 1478 en vervolgens in Portugal in 1536, richtte zij zich niet op de Joden als zodanig — onderworpen aan hun eigen status — maar op de gedoopten die verdacht werden van "jodendom", dat wil zeggen heimelijk terugkering naar mosaïsche praktijken. Zoals Francisco Bethencourt heeft aangetoond, was de Inquisitie minder een uitbarsting van incidenteel fanatisme dan een bureaucratische instelling van lange duur, voorzien van tribunalen, archieven, genormaliseerde procedures, werkzaam op drie continenten van de 15e tot de 19e eeuw [Francisco Bethencourt, The Inquisition: A Global History]. Henry Kamen heeft op zijn beurt benadrukt hoe de inquisitoriale realiteit veel genuanceerder was dan haar zwarte legende, maar ook hoezeer haar schaduw duurzaam op de Iberische samenleving drukte [Henry Kamen, The Spanish Inquisition: A Historical Revision].

De vraag naar de mate van joodse trouw van de conversos heeft levendige historiografische debatten voeding gegeven. Benzion Netanyahu verdedigde de stelling dat veel bekeerden reeds in de 15e eeuw Spanje oprecht christen waren geworden en dat de Inquisitie grootendeels om etnische redenen een reeds geassimileerde bevolking vervolgde [Benzion Netanyahu, The Origins of the Inquisition in Fifteenth-Century Spain]. In Portugal echter produceerde de massale en brute bekering van 1497 een ander resultaat: grote delen van de cristã-nova-bevolking behielden, soms over vijf of zes generaties heen, een joodse herinnering die in het gezin werd doorgegeven. Regionale studies, zoals die van Stephen Haliczer over het koninkrijk Valentia, hebben aangetoond hoe het inquisitoriale tribunaal zich in het plaatselijke weefsel voegde en de dissimulatiestrategieën van verdachte families vormgaf [Stephen Haliczer, Inquisition and Society in the Kingdom of Valencia]; Kamen heeft op zijn beurt de duurzame impact van de instelling op de gehele Iberische samenleving gemeten [Henry Kamen, Spanish Society, 1400–1600].

Het was in dit Portugal, waar het dragen van een achternaam als Nunes of Ribeiro volstaan kon om verdacht te worden gewekt, dat de familie de verschrikkelijke kunst van het dubbele leven leerde. De eerste deugd die deze lignee van haar wereld van herkomst erft, is dus de trouw aan de Wet die in gevaar wordt gehandhaafd: behouden, tegen het verbod en onder dreiging van de brandstapel, de kern van joodse observantie. Deze clandestiene trouw sluit aan bij een van de diepste veren van Israëls herinnering — de overtuiging dat de Wet wordt doorgegeven zelfs wanneer zij niet meer openlijk kan worden uitgesproken.

De grondleggende figuur van de lineage, Samuel Nunes Ribeiro, werd waarschijnlijk rond 1668-1670 in Portugal geboren, binnen een familie van nieuwe christenen. Volgens de traditie zoals gerapporteerd door historici van het Amerikaanse jodendom, oefende hij in Lissabon de geneeskunde uit met aanzienlijke reputatie, tellende onder zijn cliëntèle leden van de aristocratie en, naar men zegt, kerkelijke autoriteiten — diezelfde Kerk wier tribunaal er toezicht op hield om judaïsanten op te sporen. De naam die hij in Portugal droeg, onder het christelijke masker, was volgens de bronnen die van Diogo (of Diego) Nunes Ribeiro; de Hebreeuwse voornaam Samuel behoort tot zijn teruggevonden leven.

De paradox van zijn situatie is verhelderend. Een gezochte arts, leefde hij in welstand en openbare erkenning, terwijl hij in het geheim het jodendom praktiseerde binnen zijn huishouden. Deze voorwaarde was die van veel maraanse families uit de Portugese hogere maatschappij: beroepsbekwaamheid bood relatieve bescherming, maar nooit immuniteit. De doorgegeven traditie wil dat de Inquisitie uiteindelijk agenten in het huis van de arts zelf heeft geplaatst, onder het voorwendsel hem te beschermen of te observeren, langzaam de tang om de familie aanspannend. Hier meet men de nuance die historische eerlijkheid oplegt: het precieze detail van deze gebeurtenissen behoort tot het doorgegeven verhaal evenals tot het archief, en het dient als zodanig gepresenteerd te worden.

Wat zeker is, en door het algemene kader van het onderzoek wordt bevestigd, is dat de geneeskunde voor de conversos van het schiereiland tegelijk een toevlucht en een valstrik was. De Joodse medische kennis, erfenis van de grote Sefardische beoefenaren van de Middeleeuwen, bleef een kostbare vaardigheid; maar het uitoefenen ervan onder het oog van een inquisitoriale maatschappij stelde bloot aan denunciatie, aan broederschappers jaloersie en uiteindelijk aan de gevangenissen van het Heilig Officie [Francisco Bethencourt, The Inquisition: A Global History]. Het lot van Samuel Nunes Ribeiro belichaamt deze spanning tussen de bewezen dienst en het ondergane gevaar.

In dit hoofdstuk borrelt een kardinale deugd naar voren: de zorg besteed aan anderen, de refoua als roeping. Door zijn kennis wijdend aan genezen — inclusief degenen die zelf tot het vervolgingsapparaat behoorden —, droeg Samuel Nunes Ribeiro, zonder het uit te roepen, een Joodse zorgethiek uit waar menselijk leven voorrang krijgt boven toebehorigheden. Deze dimensie, nog discrete in Portugal, zal schitterend worden op de oevers van Georgië.

De draai in het verhaal vindt plaats in de vroege jaren van de achttiende eeuw. De familietraditie en historici van het Sefardische judaïsme in Engeland berichten dat de familie Nunes, voelend dat de inquisitoriale greep sterker werd, haar vlucht organiseerde. Het overgeleverde verhaal — waarvan men moet erkennen dat het romantische elementen bevat terwijl men tegelijk zijn samenhang moet respecteren — wil dat Samuel Nunes Ribeiro en de zijnen gebruik maakten van de aanwezigheid in de haven van Lissabon van een Engels koopvaardijschip waarvan de kapitein, uitgenodigd voor het diner, instemde met het inschepen van de familie. Men vertelt dat zij, onder het voorwendsel van een zeereis, aan boord gingen en de vlucht inzetten, goederen en vermogen achterlatend voor de vrijheid.

Het algemeen aangenomen jaar voor de aankomst in Londen is 1703. Deze keuze van bestemming is niet willekeurig. Engeland was, sinds de informele « readmissie » van de Joden onder Cromwell in het midden van de zeventiende eeuw, een van de weinige toevluchtsoorden in West-Europa geworden waar men openlijk als jood kon leven. De Portugees-Sefardische gemeenschap van Londen, gegroepeerd rond de synagoge Bevis Marks ingehuldigd in 1701, ontving juist deze marranen die uit het Iberisch Schiereiland waren ontsnapt en verlangend waren naar het geloof dat zij in het verborgen hadden bewaard openlijk terug te beleven. Het was in dit kader dat de familie Nunes, naar de traditie wil, volledig in het judaïsme kon terugkeren, haar zonen kon laten besnijden en haar Hebreeuwse namen kon hervatten.

De overgang van Lissabon naar Londen illustreert een collectieve ervaring: die van de grote Sefardische diaspora die, vanuit Spanje en Portugal, zich naar de Nieuwe Wereld en steden van verdraagzaamheid verspreidde, stellende haar taal, haar liturgie en haar geheugen mee, zoals Guilherme d'Oliveira Martins heeft weergegeven in zijn studie over de diaspora sefardita [Guilherme d'Oliveira Martins, A Diáspora Sefardita]. De werken van Minna Rozen over de sociale en familiale organisatie van de Mediterrane Joden in de vroegmoderne periode werpen licht op de manier waarop deze netwerken van verwantschap en gemeenschappelijke solidariteit dergelijke reddingen en herbouwen mogelijk maakten [Minna Rozen, Mediterranean Jewry in Early Modern Times].

Wat de lignée hier uitdrukt raakt aan betrokkenheid in het collectieve leven en aan de solidariteit van de diaspora. De vlucht was slechts mogelijk dankzij de Sefardische netwerken, en het Londense toevluchtsoord kreeg alleen betekenis door de ontvangst van een georganiseerde gemeenschap. Door zich in Londen volledig in het licht van de observantie te herplaatsen, voltrokken de Nunes wat generaties marranen hadden gehoopt zonder het te bereiken: de terugkeer, techouva in de meest letterlijke zin, naar het huis van Israël.

Londen was slechts een etappe. In 1732 verleende koning George II een charter voor de stichting van de kolonie Georgia, de laatste van de dertien Britse kolonies in Noord-Amerika, onder leiding van generaal James Oglethorpe. Het Londense comité dat belast was met de organisatie telde onder zijn actieve leden Sefardische Joden uit de Portugese gemeente, die een schip charterde, de William and Sarah, om een groep geloofsgenoten naar de Nieuwe Wereld te sturen. Het was aan boord van dit schip dat Samuel Nunes Ribeiro, vergezeld van zijn familie, Engeland verliet.

De William and Sarah bereikte Savannah in juli 1733, enkele maanden na de officiële stichting van de kolonie. Het vervoerde ongeveer veertig Joden, grotendeels Sefardim van Portugese afkomst, wat het tot een van de allereerste georganiseerde Joodse groepen maakte die zich in Brits Noord-Amerika vestigden en het grondvest vormt van de toekomstige gemeente Mickve Israel van Savannah, een van de oudste in de Verenigde Staten. De aankomst van deze groep wekte niet weinig gêne bij de Londense bestuurders van de kolonie, aangezien het charter niet expliciet de vestiging van Joden voorzag; maar de situatie ter plaatse zou de voorbehoudendheid spoedig ombuigen.

De gebeurtenis die de plaats van de Nunes in de Amerikaanse geschiedenis verzegelde, voltrok zich onmiddellijk na de landing. De jonge kolonie werd geteisterd door een epidemie — waarschijnlijk geel koorts of paludisme — die al veel kolonisten had getroffen en Savannah van zijn enige arts had beroofd, die was overleden. Bij zijn aankomst stelde Samuel Nunes Ribeiro zijn kunst in het dienst van de zieken en droeg door zijn zorg bij tot het indammen van de sterfte. Dit feit, veel gerapporteerd door historici van het Amerikaanse judaïsme, is de oorsprong van de erkenning die hij geniet: de eerste Joodse arts die in het toekomstige Verenigde Staten praktizeerde, was ook de man die Savannah aan het begin redde.

Hier bereikt de deugd van zorgzaamheid, geschetst in Portugal, haar volledige uitdrukking. Voor de epidemie werd de gevluchte maraan de redder van de gehele gemeenschap — Joods en christelijk tezamen. Hierin belichaamt de stam Nunes een van de hoogste waarden van de Joodse traditie: pikkoua'h nefesh, het redden van mensenleven, die vrijwel alle andere geboden overwint. De arts die te Lissabon onder masker genas, werd te Savannah de erkende weldoener van een kolonie die op zijn beurt zijn geloof tolereerde. De gastvrijheid voor de vreemdeling en de dienst aan de medemens antwoordden elkaar aldus in eenzelfde gebaar.

De vestiging van de Nunes in Georgië opende de weg naar een Amerikaanse nakomelingschap. Rond Samuel Nunes Ribeiro bevonden zich de zijnen: volgens de genealogische bronnen van het koloniale judaïsme telde zijn familie verschillende kinderen en aangetrouwden die deelnamen aan het leven van de opkomende gemeenschap van Savannah. De afstamming en de huwelijksallianties van de Nunes vervlechten zich met die van andere Sefardische pionierfamilies van koloniaal Amerika — de Minis, de De Lyon, de Sheftall — die de basis vormden van het judaïsme van het Amerikaanse Zuiden.

De vestiging was echter noch lineair noch zonder beproevingen. De politieke spanningen tussen het katholieke Spanje van Florida en het Britse Georgië brachten voor de joodse kolonisten, voormalige vluchtelingen van de Iberse Inquisitie, de vrees met zich mee van een terugkeer van vervolging in geval van Spaanse verovering. Een deel van de Sefardische families van Savannah verliet inderdaad de kolonie aan het einde van de jaren 1730 om zich naar Charleston of New York te begeven, meer gevestigde gemeenschappen. Het detail van de bewegingen van elke tak van de familie Nunes behoort tot een delicate genealogische reconstructie, waar de doorgegeven traditie voorzichtig moet worden gehanteerd en, waar deze bestaat, moet worden geconfronteerd met archivaaldocumentatie.

Wat moet worden onthouden, is dat de lineage Nunes deelnam aan een stichtend moment: de geboorte van een Amerikaans judaïsme, bestemd om een van de belangrijkste ter wereld te worden. De draad die de crypto-jood van Lissabon verbindt met de patriarch van Savannah is die van dezelfde zoektocht — de vrijheid om openlijk volgens de Wet te leven. De gemeenschap Mickve Israel, waarvan de eerste gelovigen afstamden van de William and Sarah, handhaaft tot op heden het Portugese ritus dat deze families uit het geheugen hadden bewaard, onder dwang, aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.

Door zich in de Nieuwe Wereld in te wortelen, gaf de familie Nunes uitdrukking aan betrokkenheid bij het collectieve leven en overdracht: de stichting van een congregatie, het behoud van een ritus, de inschrijving van een lineage in de duur. Daarbij verbond zij het lot van een handvol vluchtelingen aan het grote avontuur van de verstrooiing van Israël, die elke uittocht elders zag veranderen in een nieuw begin.

Van Lissabon naar Londen, van Londen naar Savannah, traceert de lignée Nunes in één enkele generatie de volledige boog van de marraanse ervaring: de verberging, de vlucht, de terugkeer en de heroprichting. Zij concentreert in haar stichter, Samuel Nunes Ribeiro, verscheidene van de grote deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen — de trouw aan de Wet onder bedreiging van de brandstapel, de solidariteit van de netwerken van de diaspora, de betrokkenheid bij de wederopbouw van de gemeenschap.

Maar als men moet noemen, boven alles, wat deze lignée het best heeft uitgedrukt, dan is het de zorg voor anderen, de ethiek van het redden van het leven. Arts in Portugal onder de blik van de Inquisitie, arts in Londen, arts tenslotte in Savannah waar zijn kunst een moorddadige epidemie sinds zijn aankomst tegenhield, maakte Samuel Nunes Ribeiro van genezing de rode draad van een geheel bestaan gewijd aan het behoud van het leven. Hierin belichaamde hij het kardinalale principe van pikkoua'h nefesh, en maakte hij van zijn kennis een belangeloos dienst gebracht aan mannen die niet de zijnen waren. De vluchteling die men tot zwijgen had willen brengen, werd, op nieuw land, degene door wie anderen werden gered.

Zo sluit de herinnering van de Nunes zich aan bij de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat, verdreven van de ene oever, de andere vruchtbaar maakte, en dat verstond van de ondergane vervolging de bron van aangebodenwohlwollen te maken. Het Grote Boek van deze lignée is in wezen dat van een licht dat de Inquisitie niet heeft uitgeblust — en dat, naar de andere kant van de oceaan gebracht, voor allen scheen.