Familie Nunes

De naam Núñez ontstaat in de linguïstische matrix van het middeleeuwse Iberische schiereiland, waar het naamgevingssysteem een voornaam en een filiële patroniem combineerde. De voornaam Nuño, veel gedragen in het Castilië en León van de vroege Middeleeuwen, bracht door suffixering de vorm Núñez voort, « zoon van Nuño ». Deze structuur, gemeenschappelijk met namen als Rodríguez (« zoon van Rodrigo ») of Fernández (« zoon van Fernando »), maakt Núñez tot een zuiver product van Hispaanse romaniteit. Toponiemen dragen hiervan sporen, zoals Fernán Núñez in Andalusië, dat de ouderdom en verspreiding van de naam getuigt.

Op het niveau van diepere etymologie verschillen de hypothesen over de wortel van Nuño. Naslagwerken melden een onzekere oorsprong en stellen Latijnse verbanden voor. Volgens lexicografen is de naam Núñez een patroniem van Spaanse oorsprong, afgeleid van de middeleeuwse voornaam Nuño, betekenend « zoon van Nuño », waarbij de stamnaam Nuño zelf voortkwam uit het Latijnse Nonius of misschien uit een pre-Romeins Iberisch substraat. Deze onzekerheid is niets bijzonders: veel Middeleeuwse Iberische voornamen combineren een Latijnse erfenis met slecht gedocumenteerde eerdere lagen.

Men moet hier onderscheid maken tussen de naam als zodanig en zijn identitaire lading. Núñez, zoals de meeste Kastiliaanse filiële patroniemen, was eerst een christelijke naam, veel verspreid onder de gehele bevolking van het schiereiland. Zijn aanwezigheid in een familie duidt dus op zichzelf niet op Joodse afkomst. Het is slechts op het kruispunt van de geschiedenis van de conversos dat de naam zijn specifieke Sefardische dimensie verwerft. Zoals onderzoeken naar het Sefardische avontuur hebben aangetoond, leefden de Joden van het schiereiland in volledige verwevenheid met christelijke en moslimse samenlevingen, stellende taal, onomastiek en materiële cultuur, wat verklaart waarom veel Joodse patroniemen, zuiver linguïstisch gezien, niet te onderscheiden zijn van de namen van de omringende bevolking [Leroy, 1986].

Deze porositeit bereidt het latere lot van de naam voor: gedragen door zowel christen families van lange duur als door bekeerde Joodse families, wordt Núñez een grensname, waarvan slechts de biografische en communautaire context de toebehoring kan bepalen.

De beslissende keerpunt in de geschiedenis van de naam Nunez speelt zich af tussen het einde van de veertiende en het einde van de vijftiende eeuw. De pogroms van 1391, gevolgd door geforceerde preken en discriminatoire maatregelen, voerden tienduizenden Iberische Joden naar de doop. Deze bekeerlingen, conversos, cristãos-novos (« nieuwgelovigen ») of op een pejoratieve manier marranen genoemd, behielden meestal de naam die zij droegen — of zij kozen een nieuwe, gekozen uit de patroniemen die onder christenen gangbaar waren. Het is in deze context dat de lexicografie het bestaan registreert van een Joodse Nunez, onderscheiden door zijn geschiedenis van de christelijke Núñez : een aanname, op het moment van bekering tot het katholicisme, van de Spaanse patroniem afkomstig van de voornaam Nuño.

Zelfs vóór de massale bekering verschijnt de naam in de omgeving van de Iberische hoven. Bronnenlijsten melden de aanwezigheid van vooraanstaande Joodse persoonlijkheden met deze naam in de vijftiende eeuw. Volgens de onomastische bronnen was Jacob Ibn Nunez, arts van koning Hendrik IV van Castilië en rabbi, in 1474 door zijn meester belast met het overbrengen naar Segovia van de belastingen die door de Joodse gemeenschappen waren geheven. Deze functie — hofarts en fiscaal verantwoordelijke van de gemeenschap — illustreert de positie van tussenpersoon die bepaalde vooraanstaande Joodse families aan de vooravond van de verbanning innamen. Zij zegt ook iets diepers : het begrip van fiscale rechtvaardigheid, het feit om als eerlijke tussenpersoon tussen de kroon en de gemeenschappen op te treden, behoort tot dat ideaal van tsedek — gerechtigheid — dat de Joodse traditie beschouwt als een van de deugden van de openbare man. Jacob Ibn Nunez belichaamde dit onder de gevaarlijke omstandigheden van het pre-expulsie-Castilië.

De verbanning van 1492 in Castilië en Aragon, gevolgd door de geforceerde bekering tot het katholicisme in Portugal in 1497, veranderde de situatie radicaal. Een deel van degenen die de naam droegen vertrok in ballingschap om Joods te blijven ; een ander deel bleef ter plaatse onder een christelijke identiteit, terwijl sommigen voor zichzelf een geheim jodendom onderhielden. Deze splitsing staat in het hart van de marrano-ervaring, waarvan de recente geschiedschrijving heeft benadrukt dat zij noch uniform noch lineair was : de wederoprichting van het Sefardische jodendom na 1492 was een lang, heterogeen en dikwijls geïmproviseerd proces, waar de religieuze identiteiten zich hergroepeerden naargelang de plaatsen van opvang en de generaties [Ray, 2013]. De Nunez van de diaspora behoren tot deze geschiedenis van hergroepering, waar de naam zowel een overblijfsel van het verloren Iberia als de drager van een identitaire heruitvinding wordt.

De achternaam Nunez doorkruist de ballingschap met een culturele schat: de taal. De Sefardische families voerden het Spaans van het einde van de 15de eeuw met zich mee, dat, verstijfd en verrijkt door contact met de ontvangende landen, het Judeo-Spaans werd — het ladino of djudezmo van de Balkan en de Oostelijke Middellandse Zee, en het Judeo-Portugees van de Atlantische gemeenschappen. Deze taal is het voertuig waardoor namen als Nunez zich door generaties heen hebben voortgeplant, uitgesproken en geschreven. Linguïstische studies hebben aangetoond dat het Judeo-Spaans archaïsche kenmerken van de middeleeuwse Iberische taal bewaarde, wat het een levend archief van het Castiliaans van de ballingschap maakt [Sephiha, 1986].

In het Ottomaanse en Balkangebied kende deze volkstaal een opmerkelijke vitaliteit, met name in Istanbul en Saloniki, waar het eeuwenlang als gemeenschapstaal fungeerde [Bornes-Varol, 2008]. De Judeo-Spaanse woordenboeken van de eeuwwisseling, zoals dat van Yehuda A. de Yoná dat het Judeo-Spaans, Frans en Turks naast elkaar zet, getuigen van de verankering van deze taal in het dagelijkse leven van de oosterse Sefardische gemeenschappen [de Yoná, 1902]. Tegelijk weerspiegelt in de Atlantische ruimte het naast elkaar bestaan van ladino en Judeo-Portugees de dubbele herkomst — Castiliaans en Portugees — van de ballingen, van wie velen Portugal doorliepen voordat zij naar Noord-Europa gingen [Quintana, 2010].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De Sefardische familieherinnering kent naam dikwijls een status toe van reliquie van Sefarad, doorgegeven als een titel van ouderdom. Het linguïstische archief bevestigt deze continuïteit: het voortbestand van de vorm Nunez in de communautaire registers, de ketubot en de belastinglijsten van de diaspora's bewijst dat de naam inderdaad werd bewaard, niet gereconstrueerd. Onderzoek heeft aangetoond hoe de Sefardische diaspora na de ballingschap transnationaal netwerken weefde die de gemeenschappen van Oost en West verbonden, wat de circulatie van personen, namen en herinneringen waarborgt [Benbassa, 1993]. De naam Nunez, aanwezig in beide werelden, is een marker daarvan.

Één van de meest gedocumenteerde hoofdstukken van de naamgeschiedenis betreft de Nunez marranen van Noordwest-Europa in de zestiende en zeventiende eeuwen. Op de vlucht voor de Portugese en Spaanse Inquisitie vestigden families van cristãos-novos met deze naam zich in de grote havens van de Atlantische handel — Antwerpen, Londen, Rouen, Bordeaux, Hamburg, vervolgens Amsterdam — waar zij zich vaak bezighielden met internationale handel en geneeskunde, voordat zij zich daar waar tolerantie dit toestond openlijk tot het judaïsme bekeerden.

Te Londen, onder het bewind van Elisabeth I, telde een kleine kolonie kooplieden en artsen van Portugese oorsprong, uitwendig christen, dragers van de naam Nunez, die betrokken waren bij handel en soms bij diplomatieke inlichting. Te Hamburg en Amsterdam ontving de wederoprichting van een open joods leven ook sefaradische families met deze naam. De historiografie van de sefaraden van Centraal-Europa herinnert aan de omvang en de breekbaarheid van deze gemeenschappen: in het midden van de zeventiende eeuw telde de sefaradische gemeenschap van Hamburg zevenhonderd leden, maar slechts honderdzes van hen waren onderworpen aan de gemeenschapsbijdrage, de anderen waren te arm om die te betalen. Dit contrast tussen een welvarende koopmanselite en een arme massa kenmerkt de havendiasporas waarin de Nunez zich voegden.

Deze Atlantische gemeenschappen leefden niet in afzondering: zij vormden de knooppunten van een uitgebreid sefaradisch handelsnetwerk dat de Middellandse Zee, Noord-Europa en de koloniën verbond. Onderzoeken naar de Toscaanse haven van Livorno hebben aangetoond hoe sefaradische families — waarvan de Nunez tot de achternamen behoorden — onderling vertrouwensverhoudingen van intercultureel karakter aangingen om handel op lange afstand in de vroegmoderne tijd te organiseren [Trivellato, 2009]. De naam Nunez circuleert aldus in handelsbriefen, notariële akten en havenregisters, waar hij verschijnt als een achternaam van diasporische handel.

Het is in diezelfde Atlantische ruimte, op het keerpunt van de zeventiende en achttiende eeuw, dat één van de meest uitnemende figuren van de lignage opduikt: David Nunes Torres, wiens bestaan en werk een volledig afzonderlijk hoofdstuk verdienen.

Onder alle gedocumenteerde dragers van de naam Nunes neemt David Nunes Torres een bijzondere plaats in. Geboren rond 1660 en gestorven in 1728, leefde hij op het kruispunt van twee grote metropolen van de atlantische sefardische diaspora — Amsterdam en Den Haag — en wijdde zijn leven aan drie onlosmakelijk verbonden roepingen: de prediking, het gemeentelijk bestuur en wetenschappelijk werk aan teksten.

De details van zijn vorming zijn onbekend, maar zijn geschriften getuigen van een klassiek sefardische opleiding, verankerd zowel in de beheersing van het Hebreeuws als in de iberische retorische cultuur die erfenis is van de conversos. Hij werd geordineerd als haham — opperra(b)bijn — van de synagoge van de Portugese gemeenschap in Den Haag, de Kehila der Portugese Joden die in deze stad waren gevestigd, die toen het diplomatieke hart van de Verenigde Provinciën was. Deze positie verleende hem niet alleen religieuze autoriteit over de lokale gemeenschap, maar ook zichtbaarheid in het intellectuele en institutionele netwerk van de sefardische diaspora.

De Sermões van 1690 en 1691

Het eerste gedocumenteerde werk van David Nunes Torres is een verzameling preken in het Portugees, gepubliceerd in Amsterdam in twee opeenvolgende afleveringen, in 1690 en 1691. De volledige titel luidt Sermões de David Nunes-Torres, Pregador da célebre irmandade de Abi Jetomim, en het verscheen bij drukker Moses Dias, in de Hebreeuwse jaren 5450 en 5451. De vermelding van de irmandade de Abi Jetomim — de broederschap van hulp aan wezen en armen — plaatst deze preken onmiddellijk in een context van georganiseerde liefdadigheid: David Nunes Torres preekte niet voor een publiek van geleerden opgesloten in speculatie, maar voor een vergadering die zich inzette voor de concrete zorg voor de meest kwetsbaren van de gemeenschap.

Het genre van de preek in het Portugees in Amsterdam beleefde toen zijn hoogtijdagen. De sefardische literatuur van Amsterdam had een originele spreekkunst ontwikkeld, erfenis zowel van de Ibische predikers van de Renaissance als van de rabbijnse traditie van de derashah, waarin de prediker een schriftuurvers commentarieerde om daaruit een moraal- en godsdienstige les af te leiden die aangepast was aan de omstandigheden van zijn publiek. De preken van David Nunes Torres passen volledig in deze traditie: hun publicatie in twee opeenvolgende jaren wijst op een regelmatig gebruik van de preekstoel en erkenning van zijn talent door de gemeenschap.

Men moet benadrukken wat deze dubbele publicatie betekent in het licht van de waarden die de Joodse traditie altijd aan het woord heeft gehecht. De derashah — de openbare homilie — is veel meer dan een retorische oefening: het is een daad van gemeenschappelijk onderwijs, een delen van talmudische en exegetische kennis met alle leden van de kehila, geletterd of niet. Preken voor de broederschap van wezen en armen, is het gebaar bij het woord voegen: liefdadigheid (tsedaka) beperkt zich niet tot materiële aalmoezen, zij omvat ook het geschenk van kennis en de versterking van de gemeenschappelijke band door het woord. Deze preken zijn dus een spoor van toewijding aan ahavat Israel — de liefde voor het volk Israël als geheel, en niet alleen voor zijn geleerde elite.

De uitgave van de Hebreeuwse Bijbel met Rashi en de Vulgata

Het andere grote werk van David Nunes Torres is van geheel ander karakter en van heel andere ambities. Hij bereidde voor en publiceerde een uitgave van de Hebreeuwse Bijbel vergezeld van het commentaar van Rashi en de Vulgata — de Latijnse Bijbelvertaling die door Sint-Hiëronymus in de 4e eeuw is vastgesteld, de officiële vertaling van de Rooms-Katholieke Kerk. Dit uitgaveproject is op meer dan één manier opmerkelijk.

Rashi — Rabbi Shlomo Yitzhaki (1040–1105) — is bij uitstek de commentator van de Bijbel- en Talmoedtekst in het middeleeuwse en moderne jodendom. Zijn commentaar op de Tora verbindt de letterlijke zin (pshat) met midrasjtradities, en het vormt sinds negen eeuwen de noodzakelijke ingang tot elke studie van de heilige tekst. Rashi uitgeven in de diaspora, is een daad van overdracht vervullen: het voornaamste instrument van de gemeenschaps eigen lezing van de Heilige Schriften toegankelijk maken.

David Nunes Torres houdt echter niet op. Hij voegt aan dit commentaar de Latijnse Vulgata toe, dat wil zeggen de christelijke versie van de Bijbeltekst. Deze uitgavekeuze is beslissend en verdient aandacht. Het gaat niet om een toegeving aan de omringende cultuur, noch om een omgekeerde proselitisme. In de context van de sefardische diaspora aan het einde van de 17e eeuw, antwoordt deze juxtaposition aan een precieze intellectuele vereiste: die van dialoog en rigoureuze confrontatie van interpretatietradities. De conversos die naar het jodendom waren teruggekeerd, waren vaak in een christelijke cultuur opgegroeid en hadden de Bijbel in het Latijn gelezen; hun reïntegratie in het jodendom liep ook via een verduidelijking van de verschillen tussen de twee teksttradities. Door de Hebreeuwse tekst, Rashi's commentaar en de Vulgata naast elkaar te plaatsen, stelde David Nunes Torres zijn lezers in staat tot een heldere vergelijking, niet tot verwarring.

Dit gebaar illustreert een deugd die zelden wordt benoemd maar constant aanwezig is in de sefardische intellectuele geschiedenis: het vermogen om tegelijk trouw aan de Tora en openheid voor andersheid vast te houden, zich met de ander te confronteren niet om erin op te gaan, maar om zich beter te definiëren. Deze dispositie — deze verhouding tot de tekstuele ander, zo men wil — is een van de diepste trekken van het Ibische sefardische jodendom, erfgenaam van de middeleeuwse convivencia waar Arabische filosofie, christelijk denken en rabbijnse traditie elkaar wederzijds hebben verrijkt.

Een bibliotheek, een inventaris, een erfgoed

Na de dood van David Nunes Torres in 1728 lieten zijn erfgenamen een Cathalogus librorum opstellen — een catalogus van zijn persoonlijke bibliotheek. Dit document, gepubliceerd in Den Haag in 1728 onder de titel Cathalogus librorum quibus (dum viveret) usus est vir admodum reverendus David Nunes Torres, olim rabbinus synagogae judaicae lusitanorum Hagae-Comitis, vormt een waardevol getuigenis van de omvang van zijn lectuur en interesses. De Latijnse formule vir admodum reverendus — « zeer eervol man » — wijst op de achting waarin hij buiten zijn eigen gemeenschap werd gehouden.

Deze catalogus openbaart bovendien een feit van het grootste historiografische belang: David Nunes Torres bezat het enige bekende exemplaar van de Exame das tradições fariseas van Uriel da Costa — het werk waarmee deze marraanse filosoof aan het begin van de zeventiende eeuw radicaal het gezag van de mondeling overlevering en de Talmud ter discussie had gesteld ten behoeve van een terugkeer naar uitsluitend de schriftelijke tekst van de Torah. Het feit dat de haham van Den Haag dit gevoelige werk in zijn persoonlijke bibliotheek bewaarde, betekent niet dat hij zich de stellingen ervan aansloot — de Sefardische gemeenschap van Amsterdam had de excommunicatie (herem) van Uriel da Costa uitgesproken. Maar dit feit getuigt van een vorm van intellectuele integriteit: de teksten bewaren die verstoren, ze lezen, ze niet uitwissen. De eerlijkheid van kennis gaat ook door het behoud van wat betwist.

De Iberiëse koloniale expansie en de Atlantische handel brachten de naam Nunez naar de Amerika's, waar hij twee gelijktijdige lotgevallen kende. Enerzijds, als wijd verspreide Spaanse familienaam, verspreidde hij zich door geheel Latijns-Amerika in koloniale tijd, zonder noodzakelijk verband met het jodendom. Anderzijds, als marranennaam, vergezelde hij de migratie van cristãos-novos naar Brazilië, de Caraïben, Nieuw-Amsterdam en later de Britse koloniën in Noord-Amerika, waar verschillende van deze families zich tot het jodendom terugkeerden.

De geschiedenis van de sefaradische aanwezigheid in Amerika is nauw verbonden met deze trajecten. De eerste joodse gemeenschappen van de Engelse en Nederlandse koloniën vormden zich grotendeels uit sefaradische families van Iberische en Portugese oorsprong, die synagogen naar Portugees gebruik herbouwden in Recife, Curaçao, Jamaica, New York, Newport en later in het Amerikaanse Zuiden. De naam Nunez figureerde onder de familienamen van deze stichtingsdiasfora, met name in Georgië, waar sefaradische families deelnamen aan de stichting van de kolonie Savannah in de achttiende eeuw. De historiografie van de sefaradische aanwezigheid in de Verenigde Staten onderstreepte het diep diaspotische karakter van deze gemeenschap, waarvan de identiteit zich vormde in de mobiliteit tussen continenten eerder dan in een unieke inzeteling [Ben-Ur, 2009].

Dit Amerikaanse hoofdstuk illustreert ook de complexiteit van koloniale ontmoetingen. In de vroegmoderne Atlantische wereld waren de sefaraden — handelaren, plantagehouders, ambachtslieden — deelnemers van slavernijsamenlevingen en koloniale economieën, en hun geschiedenis past in de ras- en religieushiërarchieën van de tijd [Schorsch, 2004]. De Nunez in Amerika konden op deze wijze niet losgemaakt worden van de bredere context van de Atlantische imperiums waarin zij leefden, soms floreerden, en zich als Joden handhaafden tegen de prijs van voortdurende aanpassingen.

Indien het atlantische traject van de naam Nunez het best wordt gedocumenteerd door het handels- en inquisitoriaal archief, komt de familienaam ook voor in de oostelijke en Noord-Afrikaanse diaspora's, waar zijn aanwezigheid minder voortvloeit uit notariële bronnen dan uit gemeenschappelijke overlevering en laat burgerlijk register. De onomastische repertoria wijzen uitdrukkelijk op een Noord-Afrikaanse vestiging: de naam NUNEZ is vastgesteld in Tunesië, en met de afstammingsindex, in de vorm BENOUNES in het departement Algiers. Deze aanpassing — het Hebreeuwse-Arabische voorvoegsel Ben- (« zoon van ») aangehecht aan de Iberische naam — is een kenmerkend fenomeen van de Sefarden die zich in de Maghreb hebben gevestigd, waar de romance-onomastieke opgingen in het judeo-Arabische taalweefsel.

Deze kruising illustreert hoe dezelfde familienaam zich kon hercoderen bij contact met verschillende talen. In de joodse wereld van het Arabische gebied was het Judeo-Arabisch, evenals het Judeo-Spaans in het Oosten, een vector van identiteit en geleerde cultuur [Ben-Shammai, 2004]. De documentatie van de Caire-Geniza heeft de buitengewone dichtheid van de uitwisselingen — handels-, familie- en rabbijnse — geopenbaard die de joodse gemeenschappen rond de Middellandse Zee op lange termijn verbonden [Goitein, 1993]. Hoewel de naam Nunez afkomstig is van een Iberische basis die ouder is dan de grote corpora van de Geniza, werpt deze documentatie licht op de sociale context waarin Sefardische families, die na 1492 waren aangekomen, zich integreerden in een reeds bestaand Mediterraan jodendom.

Hier voeren herinnering en archief een dialoog zonder elkaar volledig te bedekken. De familietraditie bewaart de herinnering aan een Iberische oorsprong, terwijl de vastgestelde vormen — Nunez, Benounes — getuigen van een taalkundige acclimatisering waarvan de precieze chronologie, wegens gebrek aan oude akten, grotendeels speculatief blijft. De status van dit hoofdstuk is daarom die van een overgebrachte kennis, die het late archief verduidelijkt zonder het volledig vast te stellen.

De laatste les van dit onderzoek is methodologisch van aard. De naam Nunez / Núñez is tegenwoordig een van de meest voorkomende achternamen in het Spaanstalige gebied, gedragen door miljoenen mensen in Spanje en Latijns-Amerika, in hun overgrote meerderheid zonder enige band met het jodendom. De verwarring tussen de Núñez van oude christelijke stam en de sefardische marraan Nunez vormt het belangrijkste struikelblok van elke familiale genealogie. Dit is waarom de referentie-lexicografie zorgvuldig onderscheid maakt tussen twee lagen: enerzijds de Spaanse achternaam afkomstig van Nuño, en anderzijds de joodse adoptie ervan op het moment van conversie [Last name NUNEZ — Geneanet].

Deze dualiteit vereist strenge voorzichtigheid. Het enkele dragen van de naam bewijst noch een joodse afkomst, noch een christelijke afkomst: men moet zijn toevlucht nemen tot gemeenschapsbronnen — synagogeregisters, ketubot, lijsten van de nación portuguesa, inquisitoriële processen, begraafplaatsen — om een sefardische afstamming vast te stellen. De wetenschappelijke categorieën herinneren er bovendien aan dat sefardische achternamen gedragen worden door Joden die historisch op het Iberisch schiereiland hebben geleefd voordat zij zich verplaatsten, vooral naar de Maghreb. De naam Nunez behoort inderdaad tot dit corpus, maar slechts voor een deel van degenen die hem dragen.

In het geval van David Nunes Torres laten de bronnen geen enkele ambiguïteit: de twee afleveringen van zijn preken, gepubliceerd bij Moses Dias te Amsterdam in de jaren 5450 en 5451 van het Hebreeuwse tijdperk, en de bijbelse uitgave die hij voorbereidde, zijn documenten uit het intellectuele leven van de Sefardim, geworteld in een gemeenschap waarvan de joodse identiteit publiek en aanvaard was. Zij herinneren eraan dat genealogisch onderzoek zijn meest solide bewijzen niet vindt in de etymologie van de naam, maar in de werken en daden die individuen achter zich hebben gelaten.

De nazaat van de naam leest zich ten slotte af in de hedendaagse genealogische instellingen, die deze sporen verzamelen en vergelijken. Joodse genealogiekringen publiceren regelmatig werkstukken over sefardische families met deze naam, een teken van de vitaliteit van het onderzoek en de herinnering — zo vermeldt het tijdschrift van een joodse genealogiekring bijdragen met betrekking tot de familie Nunez [La revue du Cercle — Cercle de Généalogie Juive]. Het is in dit heen-en-weer tussen het documentaire archief en de familiale herinnering dat zich tot op heden de eerlijke geschiedenis van een achternaam opbouwt.

De naam Nunez condenseert in zich alleen al een essentieel onderdeel van de Sefardische geschiedenis. Geboren in de romance matrix van het Iberisch schiereiland als een afleidingsnaam van de voornaam Nuño, werd hij gedragen door zowel christelijke als joodse families, alvorens hij door de gedwongen bekeerlingen van de 14e en 15e eeuw één van de emblematische namen van de Marraanische diaspora werd [Q37519592 — Wikidata]. Van het Kastilië van hofartsen tot de Atlantische havens van Londen, Hamburg en Amsterdam, van Portugese synagogen in de Nieuwe Wereld tot de Joods-Arabische gemeenschappen van de Maghreb waar het Benounes werd, volgde de naam de routes van ballingschap van Sefarad terwijl hij zich aan elke taal en elk gastland aanpaste.

De bijdrage van de bronnen uit het Corpus Zakhor — de Sermões van David Nunes Torres (1690–1691) en de bijbeleditie die hij voorbereide — stelt ons nu in staat preciezer uit te spreken wat deze geslacht boven alles heeft uitgedrukt. Het is niet de handel, noch de overleving in vijandig land, hoewel zij daarin uitblonk. Het is de waarde van overgedragen kennis: de overtuiging, gedragen door een haham die voor wezen en armen predikte, dat de Torah niet eigendom van geestelijken is maar een gemeenschappelijk goed; dat de commentaar van Rachi waardig is om in elke hand gelegd te worden; dat de confrontatie met de christelijke Vulgata, verre van het geloof te verzwakken, het verduidelijkt en versterkt; dat het behouden van het meest controversiële boek van de gemeenschap in zijn bibliotheek tot de eerlijkheid van geest behoort.

Hierin belichaamt David Nunes Torres — en door hem heen, het geslacht Nunes in wat het het meest vervuld heeft — wat het jodendom talmud Torah in zijn breedste zin noemt: niet studie voor studie, maar het zetten van kennis in dienst van de gemeenschap, van armen als van geleerden, van teruggekeerden tot het jodendom als van zij die in het geloof geboren werden. Het is een tsedaka van het intellect, die de stoffelijke liefdadigheid van de irmandade de Abi Jetomim verbindt met de intellectuele vrijgevigheid van de geleerde editie.

Deze loopbaan leert ten slotte de noodzaak om twee eisen samen vast te houden: bescheidenheid voor het homoniemie — want niet elke Núñez is Sefardisch — en erkenning van een werkelijke herinnering, die van de families die deze naam hebben behouden als een levende verbinding met Sefarad. Tussen het archief, dat handelstrajecten en inquisitoriële trajecetten documenteert, en de traditie, die de Iberische herkomst doorgeeft, blijft de naam Nunez een open historisch object, waarvan elke tak een eigen onderzoek verlangt. Het is niet slechts een woord: het is het bezinksel van een lange tocht, die van een volk dat, beroofd van zijn land, zijn namen meevoerde als reisproviant — en zijn kennis in dienst stelde van degenen die achterblijven.