Familie Notrica

De eerste oorsprong van de Notrica onttrekt zich, zoals die van de meeste Sefardische families, aan de stiltes van de uitzetting. Geen enkel archiefstuk stelt ons vandaag in staat om met zekerheid een voorouder aan te stellen die nominaal gevestigd was in Castilië, Aragon of in het middeleeuwse Andalusië. Wat de geschiedenis echter toelaat, is het om de naam in de grote beweging van de joden van het schiereiland terug te plaatsen, wier leven werd geregeld, van de XIIᵉ tot de XVᵉ eeuw, door de afwisseling van koninklijke toleranties en vervolgingen [Borrero Fernández, 1985].

De familienaam zelf is een aanwijzing. Notrica is naar alle waarschijnlijkheid afgeleid van notario — de notaris —, een functie die in de Joodse gemeenschappen van Spanje de sofer of de nôter aanduidden, degene die de registers bijhield, de huwelijksacten (ketubot), de contracten en de besluiten van de gemeenschap opstelde. Men kan erin lezen, als aangenomen redactionele hypothese, het spoor van een familie van schrijvers en mannen van het geschrevene, bewaarders van het gegeven woord en van de vastgestelde Wet. Deze roeping, mocht zij zich bewaarden, zou de lignée onmiddellijk verbinden met een van de hoogste waarden van het jodendom: het respect voor de tekst, de trouw aan het geschrevene, de dienst aan de gemeenschap door de getrouwe bijhouding van haar akten. De notaris is, in een maatschappij van de Wet, een discreet dienaar van de gerechtigheid — degene zonder wie de verbintenissen verloren zouden gaan.

Hier is voorzichtigheid geboden: geen enkel document van het corpus getuigt rechtstreeks van een Iberische Notrica. De reconstructie blijft gissingmatig, gesteund op de naamkunde en op wat men weet van het gezamenlijke lot van de Sefarden. De Sefardische families van het Iberische schiereiland die nieuwe onderdaken vonden in het Ottomaanse Rijk behielden over het algemeen een groot deel van hun erfenis. Het is in deze doorgegeven erfenis — de Judeo-Spaanse taal, de namen, de gebruiken — dat de herinnering aan een verloren Spanje voortleeft.

De uitzetting van 1492 joeg tienduizenden joden op de wegen. De enen trokken naar het Maghreb — Fès, Tlemcen, Oran —, waar de Castiliaanse gemeenschappen een ordelijk leven herbouwden en zelfs hun eigen verordeningen uitvaardigden, de beroemde takkanot van de Castilianen van Fès die al in 1492 het huwelijks- en erfrecht van de ballingen vastlegden [Sefer ha-Takkanot, 1871] [Schwarzfuchs, 1997]. De anderen, uiteindelijk talrijker, wendden zich tot het Osmaanse Rijk, waarvan de sultans in het ontvangen van de verstotenen zowel een politieke daad als een economische voordeel zagen.

De Judeo-Spaanse gemeenschap die in het Rijk zou ontstaan, was één van de meest blijvende creaties van de Joodse geschiedenis : een beschaving met eigen taal en cultuur, die vier eeuwen overspande [Benbassa & Rodrigue, 2000]. Het is in dit kader dat de komst van de Notrica op Rhodos moet worden geplaatst. Het eiland, veroverd door Süleyman de Magnifico in 1522, werd een toevluchtsoord waar Iberische families hun synagogen, hun ambachten en hun solidariteiten verplanten.

Het is passend om eerlijk een spanning te benoemen : de Osmaanse ontvangst was nooit gelijkheid. Joden leefden daar als dhimmis, beschermd maar onderworpen aan bijzondere belastingen. De deugd die deze periode draagt is niet die van een triomf, maar die van een trouw die in minderheidsstatus wordt bewaard — het vermogen van een volk, en van de families die het samenstellen, om van een ondergeschikte status de grondslag van een dicht gemeenschapsleven te maken. Daarin nemen de Notrica deel aan de collectieve deugd van Israël die de traditie de volharding in de ballingschap noemt : galout beleefd niet als verlating, maar als plaats van een trouw.

Te Rhodes concentreerde de Joodse gemeenschap zich in de Juderia, de wijk van de oude stad, rondom haar synagogen. De naam Notrica komt daar blijvend voor, bevestigd door de onderzoeken van de begraafplaats en door de familielijsten die het Joods Museum van Rhodes heeft gereconstrueerd. De lijst met familienamen van Rhodes is opgesteld op basis van de website van het Joods Museum, afdeling begraafplaats; sommige van deze namen, en anderen, kwamen tussen de XVᵉ en XIXᵉ eeuw naar Rhodes vanuit Turkije, Italië of andere plaatsen; opvallend zijn onder meer Alhadeff, Amato, Angel, Benatar, Benveniste, Capelluto. De familienaam Notrica behoort tot deze oude erfenis, verweven door huwelijken met de grote families van het eiland — de Levi, de Hasson, de Tarica — zoals blijkt uit de bewaarde familiefoto's, waar men een Miriam Notrica ziet verschijnen binnen een talrijke verwantschap [Rhodes Jewish Museum] [Messinas, 2008].

Het leven van deze gemeenschap, beschreven in de werken van Elias Messinas over de Joodse gemeenschap van Rhodes, organiseerde zich rond de synagoge, studie en onderlinge hulp [Messinas, 2008]. Rhodes kreeg de bijnaam « klein Jeruzalem » vanwege zijn vroomheid en intellectuele dichtheid. De Notrica's, ingebed in deze wereld, deelden zijn gewone deugden: naleving van de wet, gehechtheid aan het Joods-Spaans, overdracht. Men meet, in het enkele feit van de aanhoudendheid van de naam op de grafstenen van de begraafplaats, de trouw van een lignée aan zijn adoptieplaats — want de begraafplaats is, in de Joodse traditie, de beit ha-hayyim, het « huis der levenden », plaats van de ononderbroken band tussen generaties.

Dit is waar de lineage zijn meest schitterende en best gedocumenteerde getuigenis aflegt. De herinnering van Rhodes heeft de naam van Joseph Notrica bewaard, een welgestelde man wiens lot op voorbeeldige wijze de deugd van weldadigheid illustreert. Joseph Notrica was een vooraanstaande bankier die geen kinderen had; de opbrengsten die hij naliet waren bestemd om de armen van de gemeenschap te helpen, in het bijzonder kinderen in nood.

Dit feit, getuigd door de herdenkingsstichting van het eiland, vat enkele van de hoogste waarden van het jodendom in zich. Eerst de tsedaka — niet de gelegenheidsalmoes, maar gerechtigheid als plicht: een man zonder directe erfgenamen kiest ervoor de gemeenschap zijn erfgenaam te maken, en de armen zijn kinderen. Vervolgens de hakhnasat orehim en de zorg voor de wees en de behoeftige, die de traditie aan de top van de plichten plaatst. Een vooraanstaande bankier, zonder kinderen gebleven, besteedde de opbrengsten van zijn erfenis aan de verlichting van de armen van de gemeenschap, vooral van kinderen in nood.

De vorm zelf van het monument dat aan zijn herinnering is opgedragen, zegt iets over de universaliteit van dit gebaar. Het monument heeft zes zijden, elk in een ander taal: het Grieks, het Hebreeuws, het Engels, het Frans, het Italiaans. Dit meertaligheid gegraveerd in steen is niet ornamentaal: het zegt iets over de plaats van een joods gezin op het kruispunt van mediterrane, Ottomaanse, Italiaanse en Europese talen, en de inschrijving van joods liefdadigheidwerk in de openbare ruimte van een kosmopolitisch eiland. Hier antwoorden de overgedragen herinnering en het monumentale archief elkaar precies — vandaar het register van intersection. De naam van de weldoener blijft niet voortleven door zijn zonen, die hij niet had, maar door het goed dat hij heeft ingesteld: dit is de zuiverste vorm van de zékher tsaddik li-verakha, « de herinnering van de rechtvaardige is een zegen ».

De twintigste eeuw brak deze continuïteit. Nadat het eiland Rhodos achtereenvolgens Ottomaans en Italiaans was geweest, viel het onder Duitse bezetting, en zijn Joodse gemeenschap, één van de oudste in de Egeïsche Zee, werd vernietigd: in juli 1944 werd bijna de gehele Joodse bevolking van Rhodos naar Auschwitz gedeporteerd, aan het einde van een van de langste deportatietrajecten van de hele Shoah [Messinas, 2008]. De Juderia die de Notrica meer dan vier eeuwen had herbergd, werd ontledigd van zijn inwoners. De grafstenen bleven; de levenden niet.

Uit deze ramp ontsnapten enkele families — degenen die vóór de oorlog naar Belgisch-Congo, Rhodesië, Amerika, Noord-Afrika of Europa waren geëmigreerd. De Sefardische migratiestromen van het begin van de twintigste eeuw hadden al Rhodesli over de hele wereld verspreid [Benbassa & Rodrigue, 2000]. Het is via deze overlevende takken dat de naam Notrica zich vandaag voortplant, tot in de stambomen die de nakomelingen geduldig reconstrueren, waarbij ze registers en herinneringen met elkaar verbinden [MyHeritage / Geni — Arbre Encaoua, 2024].

De deugd van dit hoofdstuk is van een ander karakter: het is die van de herinnering zelf, de plicht van zakhor — « gedenk ». De lijsten van gedeporteerden samenstellen, namen op graven noemen, de stamboom van een gedecimeerde familie herbouwen: dit werk is een daad van verzet tegen vergetelheid, en het zet voort, op zijn eigen manier, de notariële roeping die de naam misschien in zich draagt — behouden, getuigen, doorgeven. De lignée die in Joseph Notrica arme kinderen had gered, wordt op haar beurt gered van totale vernietiging door de trouw van haar nakomelingen aan haar herinnering.

Het lot van de Notrica kan alleen worden begrepen binnen het uitgebreide netwerk van Sefardische allianties. Hedendaagse genealogisch onderzoek verbindt de naam, door huwelijken, met de Benveniste, de Tarica, de Hasson, de Amato — deze families waarvan de takken lopen van Rhodos tot Salonika, van Smyrna tot Italië [MyHeritage / Geni — Boom Encaoua, 2024]. De vastgestelde voorouders omvatten Alhadeff, Berro, Bardavid, Israel, Benatar, Hasson, Russo, Tarica, Menashe, Capeluto, en door huwelijk Amato en Notrica.

Deze netwerken zijn niet slechts genealogische nieuwsgierigheid. Ze zijn de structuur zelf van Sefardische overleving: door middel van huwelijken handhaafden verspreid liggende gemeenschappen een weefsel van solidariteit, onderlinge hulp en halakhische overdracht over politieke grenzen heen. Dezelfde gemeenschappelijke vitaliteit wordt elders in de Sefardische wereld waargenomen, in Larissa net als in Tlemcen of Sidi Bel Abbès, waar rabbijnse registers en grafschriften op begraafplaatsen getuigen van dezelfde intensiteit van religieus leven en wederzijdse hulp [Messinas, 2012] [Botbol, 2000] [Registers van de Joodse begraafplaats van Tlemcen] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Het lidmaatschap van de Notrica van deze sterrenbeelden uit een collectieve deugd: de arevout, de wederzijdse verantwoordelijkheid waardoor « heel Israël voor elkaar garant staat ». Hier bevestigen en nuanceren traditie (de verhalen van familiale allianties) en archief (de genealogische aantekeningen en registers) elkaar wederzijds — vandaar wederom het register van doorsnijding. De naam van een familie uit Rhodos blijkt een knooppunt te zijn in een netwerk dat zich over de hele Middellandse Zee uitstrekt.

Uit deze levensloop — van veronderstelde Iberische wortels naar de Ottomaanse ontvangst, van de glorie van Rhodes tot de verscheuring van 1944 en de verspreiding — steekt één figuur uit en geeft de lignée haar betekeniseenheid: het gebaar van Joseph Notrica, bankier zonder nakomelingen die van armen en ontheemde kinderen zijn erfgenamen maakte. De inkomsten van zijn nalatenschap waren bestemd om de armen van de gemeenschap te helpen, in het bijzonder kinderen in nood.

Indien men één deugd onder alle moet benoemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, is het de weldadigheid verheven tot rechtvaardigheid — de tsedaka in haar hoogste betekenis, waar de rijke zich de vader van weeskinderen maakt en waar particulier vermogen gemeenschappelijk goed wordt. Bij deze hoofddeugd voegt zich onlosmaaklijk de trouw aan het geheugen en de schriftuur die al in de familienaam zelf doorklinkt — de notariële roeping van wie getuigt, bewaart en overdraagt —, vandaag voortgezet door de nakomelingen die de stamboom van een familie getroffen door de Shoah reconstrueren.

Hierin participeren de Notrica volledig in het collectieve geheugen van Israël: zij belichamen, op de schaal van een eilandlignée, wat het judaïsme door de eeuwen heen heeft gedragen — het overtuiging dat zorg voor de ander geen gunst is maar een plicht, en dat de doden gedenken een manier is om de levenden te eren. Het monument in zes talen opgericht op een eiland in de Egeïsche Zee zegt alles: een Joodse weldadigheid, uitgesproken in alle talen der mensen, opdat geen arm kind wordt vergeten. Zékher tsaddik li-verakha.