Familie Nevo

Geen Hebreeuwse naam wordt zonder echo geboren. Nevo (נבו) is eerst, in het Joodse bewustzijn, de naam van een berg: de berg Nebo, die top in het land Moab vanwaar, volgens het verhaal van de Tora, Mozes het Beloofde Land aanschouwde zonder het in te gaan, voordat hij daar stierf. De drempel die deze berg trekt — het belofte zien, het doorgeven, zonder het zelf te overschrijden — is een van de meest ontroerende motieven in de Herinnering van Israël. Nevo als naam kiezen, is zich, bewust of onbewust, plaatsen onder het teken van deze blik gericht voorbij jezelf, naar een vervulling toevertrouwd aan volgende generaties.

Deze dimensie van de naam is niet onschuldig in een traditie die de Wet en de geschiedenis altijd als een overdracht heeft begrepen. Het Joodse denken over de Wet leert dat de oorsprong van het politieke en collectieve zich knoop in de gave van de Tora, dat wil zeggen in een daad van ontvangst en overdracht die elke instelling voorafgaat [Shmuel Trigano, Filosofie van de Wet. De oorsprong van het politieke in de Tora, ref:11]. De berg Nebo is de geografische plaats van deze economie van overdracht: waar degene die de Wet heeft ontvangen deze overdraagt, zonder zelf ervan te genieten, aan hen die haar verder zullen dragen. De deugd die hier wordt gevoeld is niet het bezit, maar de bescheidenheid van hem die weet dat het werk hem te boven gaat — bescheidenheid die de rabbijnse traditie inderdaad aan Mozes heeft toegekend, de bescheidenste der mensen.

We moeten echter eerlijk de grenzen van onze kennis benoemen. We beschikken over geen archiefstukken die vaststellen dat de families die vandaag de naam Nevo dragen, expliciet een beroep op de berg Nebo hebben gedaan op het moment van hun naamkeuze. De verbinding berust op culturele resonantie, niet op notariële handeling. Het is een waarschijnlijke Herinnering, gedragen door de taal zelf, en geen gedocumenteerd feit van voorouder tot voorouder.

De naam Nevo, als familienaam, kan alleen begrepen worden in het grote beweging van de Hebreeuwse renaissance en de joodse nationale opbouw in de 19de en 20ste eeuwen. Het Hebreeuws, lange tijd de taal van het gebed, de studie en het religieuze recht, werd opnieuw ingezet als levende, dagelijkse, nationale taal. Dit proces paste zich in een bredere joodse culturele renaissance, waar de taal de bevoorrechte plaats werd van een identiteitsreconstructie en een nationaal project [Delphine Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale 1897-1930, ref:5].

Deze taalsherleving was van tevoren gevoeid door de schok veroorzaakt door de emancipatie en de geboorte van een modern jodendom, dat, sinds Moses Mendelssohn, het debat had geopend over de plaats van Joden in de samenleving en de manier om trouw aan de traditie met ingang in de moderniteit te verbinden [Dominique Bourel, Moses Mendelssohn. La naissance du judaïsme moderne, ref:3 ; Maurice-Ruben Hayoun, Le Judaïsme moderne, ref:9]. De emancipatie had Joden nieuwe logica's van inschakeling in de moderne wereld geboden, waarvan één uitkomst precies het zionisme en de reterritoriale verschuiving naar het Land Israël was [Annie Kriegel, Les Juifs et le monde moderne, ref:12].

In dit kader is de aanname van een Hebreeuwse familienaam als Nevo geen administratief detail: het is een gebaar. De repertoria van familienamen in Israël tonen aan hoeveel families een diasporafamilienaam hebben vervangen door een uit het Hebreeuws ontleende naam — vaak een woord uit de natuur, een Bijbelse toponiemen, of de gehebreeuwde vertaling van een oude naam [A. Stahl ; M. H. Eshel ; A. Ariel, Origins of Jewish Names ; Family Names in Israel ; The Book of Names]. Nevo, kort, klinkend, Bijbels, behoort tot deze familie van namen die het behoren tot het teruggevonden land zeggen. Deze collectieve keuze spreekt een kardinale waarde uit: betrokkenheid bij een gezamenlijk avontuur, inschraving van jezelf in een nationaal lot liever dan in alleen de private geslacht — deugd van deelneming aan het collectieve leven die door heel de moderne joodse geschiedenis loopt.

De beste gedocumenteerde family memory die tegenwoordig aan de naam Nevo is verbonden, gaat via een belangrijk figuur uit de geschiedenis van Israël: Levi Eshkol. De romancier Eshkol Nevo, over wie we in het volgende hoofdstuk zullen spreken, is zijn kleinzoon. Eshkol Nevo groeide op in Jeruzalem, Haifa en Detroit; hij is de kleinzoon van Levi Eshkol, de derde Premier minister van Israël, die nu is overleden.

Levi Eshkol was een van de grote bouwmeesters van de jonge staat Israël, een man van landbouwarbeid, van de arbeidersbeweging en van institutionele opbouw, voordat hij aan het hoofd van de regering kwam. Hij was Premier minister van Israël tijdens de Zesdaagse Oorlog van 1967 en stierf in 1969, twee jaar voordat zijn kleinzoon werd geboren, die hij dus nooit heeft gekend. De voornaam van de romancier — Eshkol — draagt dus in zich zelf de mémoire van deze voorvader: de doorgegeven naam wordt monument, een manier om een aanwezigheid levend te houden die de dood onmogelijk had gemaakt om te ontmoeten.

Het erfgoed van Levi Eshkol illustreert een diep Joods deugd: betrokkenheid bij het collectieve leven tot op het punt van opoffering van persoonlijke rust, verantwoordelijkheid aangenomen in de gevaarlijkste uren van de natie. Hedendaagse analyses van de Israëlische samenleving tonen aan hoezeer de gevolgen van de verschillende zionistische stromingen, waarvan Eshkol een van de actoren was, deze samenleving en haar scheidingslijnen blijvend hebben gestructureerd [David Encaoua, Quelles incidences des sionismes sur la société israélienne ?, ref:1 ; Les divisions de la société israélienne, ref:2]. Het figuur van de voorvader verbindt hier het lot van een familie met dat van een volk dat zijn soevereiniteit herbouwde — niet zonder spanningen of schaduwen, die de eerlijkheid gebiedt niet te verzwijgen, want geen bouwer ontsnapt aan de dilemma's van zijn tijd.

Naast de beroemde voorvader staat een meer teruggetrokken figuur, maar even essentieel voor de mémoire van de lignée: de grootmoeder van de romanschrijver. Van haar stamt een van de stichtende verhalen die in de familie werd doorgegeven. De roman Neuland werd geïnspireerd door zijn grootmoeder, Pracha Frishberg, die Polen ontvluchtte op het laatste schip dat Palestina bereikte, twee dagen voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak.

Dit detail — twee dagen voor de afgrond — condenseert de hele tragische lading van de Joodse geschiedenis van de twintigste eeuw. De vlucht van Pracha Frishberg is niet slechts een privé-incident: het is een fragment van de grote Europese catastrophe, waarbij Polen op tijd verlaten betekende dat men aan de dood ontsnapte die hele gemeenschappen zou verzwelgen. De mémoire familiale voegt zich hier bij het archief van de Shoah, en het doorgegeven verhaal bevestigt zich in zijn vastgestelde historische kader: Polen in de zomer van 1939 was inderdaad de drempel van de vernietiging, waarvan het hele inspanningen van historici zoals Yerushalmi getuigt om het lot van verspreide gemeenschappen uit de stilte te redden [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica, ref:8].

Uit deze oversteek straalt een deugd uit die niet alleen die van individuele moed is, maar die van herinnering. Want als de familie dit verhaal heeft doorgegeven, en als de kleinzoon er de stof van een roman van heeft gemaakt, dan heeft de lignée zich de Joodse uitroep bij uitstek eigen gemaakt: zakhor, herdenk jezelf. Het omzetten van de vlucht van een stammoeder in literatuur is het vervullen van dit werk van mémoire dat, in de traditie van Israël, de gebeurtenis aan de vergetelheid ontrukt en het overdraagbaar maakt. We moeten echter de plaats van onzekerheid markeren: het is het verhaal dat in de familie werd doorgegeven en door de schrijver zelf werd gerapporteerd dat ons bereikt, en niet een archiefstuk dat we hadden kunnen raadplegen — vandaar de status van een waarschijnlijke mémoire, gegrond op een vastgestelde historische context.

Met Eshkol Nevo, geboren in 1971, treedt de lignée het veld van de hedendaagse Israëlische letteren binnen en neemt daarin een bijzondere plaats in. Hij studeerde reclameteksten aan de school Tirza Granot en psychologie aan de universiteit van Tel-Aviv. Uit deze dubbele vorming — de kunst van de formule en de wetenschap van de ziel — ontstaat een oeuvre dat aandacht heeft voor de verborgen veren van gewone levens.

Zijn eerste vertaalde roman onder de titel Homesick (in het Hebreeuws Arba'a batim ve-ga'agua, « Vier huizen en een heimwee »), verschenen in 2004, behoort tot het corpus van werken verbonden aan deze lignée [Zakhor Corpus, ID 1e1576e2-4d9c-470e-837c-0a47bbca9d09]. Daarop volgen Neuland, in 2011 [Zakhor Corpus, ID ca9a9032-8a8c-4e50-b66b-87eaf6961ad2], en Three Floors Up (Shalosh komot), in 2015 [Zakhor Corpus, ID 50e88e05-3d83-4a0c-927a-61d7c8c6c480]. De erkenning van dit oeuvre overschrijdt de grenzen van Israël: Nevo is geprezen door befaamde schrijvers als Amos Oz en Roddy Doyle.

Het oeuvre van Eshkol Nevo zet, in het romanesque register, de roeping van de lignée voort: het intieme met het collectieve verbinden. Neuland, geboren uit de herinnering van een oma die de oorlog overleefde, zet personages in scene die op zoek zijn naar een verdwenen vader en een plaats om opnieuw te beginnen — een romanesque echo van de zionistische droom en haar desillusies [David Encaoua, Quelles incidences des sionismes sur la société israélienne ?, ref:1]. Door de scheuren van koppels, families en buurten te onderzoeken, handhaaft Nevo een Joodse traditie van kennis over de mens: deze aandacht voor de ander, voor diens lijden en verborgen waarheid, die het Joodse filosofische denken op het hoogste punt heeft gebracht wanneer het het gezicht van de ander tot bron van morele verplichting maakte [Catherine Chalier, La trace de l'infini. Emmanuel Levinas et la source hébraïque, ref:4]. Aldus is de voornaamste deugd van Eshkol Nevo die van zorg voor de ander door luisteren en verhaal — een liefdadigheid van aandacht, uitgeoefend met de eigen middelen van de romancier.

Als men de figuren in dit boek met een blik omvat, tekent zich een samenhang af, niet in een biologische lignee die alleen onder de naam Nevo verenigd is, maar in een constellatie van wederzijdse trouw. De stamvader Levi Eshkol bouwde de Staat en droeg hem door de beproeving; de stammoeder Pracha Frishberg redde zijn leven en daarmee de mogelijkheid van een nakomelingschap; de kleinzoon Eshkol Nevo maakte van deze herinneringen de stof van een werk. Drie manieren, op drie tijdstippen, om aan dezelfde eis gehoor te geven: niet toelaten dat wat ontvangen is, verloren gaat.

Deze continuïteit illustreert een opmerkelijke intersectie tussen familiale mémoire en vastgestelde geschiedenis. De doorgegeven voornaam, Eshkol, verbindt de schrijver met een staatsman wiens daden tot het nationale archief behoren; het verhaal van de Poolse vlucht verbindt de familie met de verifieerbare chronologie van 1939; en het romanwerk is zelf een gedocumenteerd literair feit, opgenomen in het erfgoed van de Israëlische letteren. Traditie en archief, hier, tegenspreken elkaar niet: zij bevestigen en nuanceren elkaar.

Men meet aldus hoeveel het moderne jodendom, zoals historici het hebben geanalyseerd, twee schijnbaar tegengestelde bewegingen bijeen houdt: de vastberaden intrede in de moderniteit — politiek, Staat, seculiere literatuur — en de hardnekkige trouw aan een immemoriaal geheugen [Maurice-Ruben Hayoun, Le Judaïsme moderne, ref:9 ; Annie Kriegel, Les Juifs et le monde moderne, ref:12]. De lignee Nevo, voor zover het archief ons daarvan met zekerheid prijs geeft, incarneert precies deze vruchtbare spanning: een bijbelse naam gedragen door mannen en vrouwen van de twintigste eeuw, een blik gericht op de toekomst maar belast met al het gewicht van het verleden — zoals die welke Mozes vanaf de berg Nebo op het land vestigde dat hij slechts even mocht zien.

Aan het einde van deze reis is het passend om nauwkeurig te benoemen wat de Nevo-lignée van al de deugden van Israël het best heeft uitgedrukt. Het is niet rijkdom, noch macht, noch zelfs talmoedische kennis, waarvan het archief dat wij bezitten geen spoor voor deze familie bewaart. Het is de geheugen gemaakt tot overdracht : dit vermogen om op te vangen wat bijna verloren ging — een leven gered op de laatste boot, een voorvader meegevoerd voordat de kleinzoon werd geboren — en het om te zetten in levende erfenis, in gedragen voornaam, in roman aangeboden aan de wereld.

Daarin neemt de Nevo-lignée volop deel aan de kardinale deugd die de joodse traditie zakhor noemt : de plicht van herinnering, die niet steriele nostalgie is maar grondlegging van de toekomst. De naam zelf zei het al : Nevo, de berg van de blik gericht voorbij jezelf, de drempel waar men overdraagt wat men niet voltrokken zal zien. Van Levi Eshkol, bouwer van een staat, tot Pracha Frishberg, overlever tegen de kans, tot Eshkol Nevo, schrijver van de ziel en van banden, een zelfde overtuiging doorloopt de generaties : dat niets van wat is bemind, geleden of gehoopt mag verloren gaan.

Aldus sluit de bescheiden geschiedenis van een modern Hebreeuws patroniem zich aan bij de grote collectieve herinnering van Israël — dit volk dat meer dan enig ander van herinnering een vorm van trouw heeft gemaakt, en van trouw een manier om stand te houden.