Familie Naggar

Voordat Naggar een geslacht was, was het een functie. Het woord behoort tot dat judeo-arabische woordenschat dat de gemeenschappen van het Oosten en de Maghreb door de eeuwen heen hebben bewaard, en waarvan linguïsten de rijkdom en stabiliteit hebben aangetoond. In dit register nam de timmerman — al-najjār — een tegelijk bescheiden en essentiële plaats in: hij bouwde de houten constructies van huizen, hakte deuren uit, monteerde de bogen waarop de Torah-rollen rustten. De familienaam is aldus geboren uit een werkplaats, zoals zoveel andere Joodse achternamen die voortkomen uit ambachten.

De diaspora heeft de spellingstukken ervan vermenigvuldigd. Volgens de typologie van Joodse namen en gegevens over naamfrequentie in Israël hebben de Hebreeuwse en Latijnse vormen zich diversifieerd naar gelang van ontvangende talen — Arabisch, Italiaans, Frans, modern Hebreeuws — zonder ooit de eenheid van betekenis van de stam te verbreken [Meest gedragen achternamen in Israël]. Deze orthografische plasticiteit is op zichzelf een document: het vertelt het verhaal van de aanlegplaatsen van een volk, waarbij elke spelling het moment vastlegt waarop een familie een nieuwe taal is tegengekomen.

De Joodse Encyclopedie registreert de dragers van de naam en plaatst deze in een constellatie van varianten — Najara, Najar, Nijar, Nagar, Nagara — die zowel het mediterrane Oosten als de Maghreb omvat. Het is in dit bewustzijn van de naam als levend erfgoed, en niet als bloot etiket, dat men een eerste deugd van de geslacht leest: de bescheidenheid van zijn oorsprong. De timmerman stelt geen adel voor; hij werkt met materie. De Joodse traditie heeft altijd handwerk vereerd — de wijzen van de Talmoed waren looiers, smeden, houthakkers — en de naam Naggar herinnert eraan dat de heiligheid van Israël eerst in de waardigheid van arbeid wortelt.

Onder de huizen waar de naam straalt, neemt die van Safed een bijzondere plaats in. In de stad van de kabbalisten van de 16de eeuw, waar Isaac Louria en Joseph Caro de mystiek en de Wet opnieuw begründeten, gaf de familie Najara aan Israël één van zijn grootste liturgische dichters: Israël ben Moïse Najara. Zijn hymnen, geschreven in het Hebreeuws en soms gebaseerd op wereldlijke melodieën van zijn tijd, werden opgenomen in de rituelen van gemeenschappen uit Oost en West. Zijn Yah Ribon wordt nog steeds gezongen, elke vrijdagavond, aan tafels over de hele wereld.

Hier moet men het onderscheid maken tussen herinnering en archief. De traditie verbindt gaarne alle dragers van de naam aan één glorieuse stam; de geschiedenis, voorzichtiger, erkent afzonderlijke centra — Jemenitisch, Safed, Magrebijns — die door geen enkel document met zekerheid met elkaar verbonden zijn. De Jemenitische dichter Yosef Najjar, door de herinnering beschouwd als een tijdgenoot en vriend van de grote Shalom Shabazi, behoort tot dat Jemen waar heilige poëzie in de 17de eeuw bloeide. Shalom Shabazi (1619 – ca. 1720) was een van de grootste Joodse dichters van Jemen in de 17de eeuw; hij wordt vandaag de dag de « dichter van Jemen » genoemd. Dat de naam Najjar/Najara deze bloei vergezelde, zowel in Safed als in Jemen, is geen toeval: hij spreekt van dezelfde roeping voor de piyyout, het gezang dat de ziel verheft.

Wat deze tak het beste heeft voortgebracht, is de bijdrage aan het denken en het gebed van Israël. De liturgische dichter schrijft niet voor zichzelf: hij legt woorden in de mond van de gemeenschap, hij vormt de collectieve geestdrift. Daarin hebben de Najara's van Safed en Jemen een kardinale deugd van de traditie uitgedrukt — van schoonheid een weg naar het heilige maken, en van de Hebreeuwse taal de onzichtbare band tussen de ballingen.

Het is met Yehouda — of Juda — ben Jacob Najar dat de lignée volledig de gedocumenteerde geschiedenis binnenkomt, via het archief en de gedrukte vorm. Talmudist, auteur en rabbijnse rechter, was hij lid van het rabbinaat van Tunis, waar hij in 1830 op gevorderde leeftijd stierf; hij was de neef van Judah Cohen Tanugi. Zijn leven omspant het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw, tussen het Tunis van zijn functie en Livorno, grote Toscaanse haven waar toen de Hebreeuwse boeken voor de gehele Middellandse Zee werden gedrukt.

Zijn werk, bewaard in het Zakhor-corpus, getuigt van een methodische intelligentie van de Talmudische traditie. Zijn eerste grote werk, de Limmudei Adonai, verscheen in Livorno in 1787: het bevat 204 hermeneutische regels over Talmudische onderwerpen, vergezeld van enkele rouwspreuken [Zakhor-corpus 745d03e7]. De regels van interpretatie coderen, betekent volgende generaties een sleutel geven om de teksten te lezen: een gebaar van overdracht bij uitstek. Daarna kwamen zijn commentaren, waaronder de Alfei Yehudah op Shavou'ot en de Shevut Yehudah, commentaar op de Mekhilta, met de tekst, gepubliceerd in 1801 [Zakhor-corpus 9d1b121b]. Het geheel van zijn commentaren — Alfei Yehudah, Simhat Yehudah, Mo'adei Adonai — strekt zich uit van 1794 tot 1816 [Zakhor-corpus 81edb5bf], terwijl de Mo'adei Adonai, commentaar op delen van de SeMaG, in 1808 werd gepubliceerd.

In dit werk spreekt de voornaamste deugd van de persoon: Talmudische kennis in dienst van de levende halakha. Als dayyan volstond Yehouda niet met studeren; hij oordeelde, hij besliste, hij paste de Wet toe op de werkelijke geschillen van zijn gemeenschap. Zijn vroomheid was niet contemplatief maar werkend — een concreet zorg voor rechtvaardigheid voor de mensen van Tunis. De rouwspreuken toegevoegd aan zijn meesterwerk zeggen ook de zorg die hij aan de rouwen droeg: de geleerde werd trooster. In hem belichaamt zich deze figuur die de traditie boven alles koestert, de rabbi-rechter wiens geleerdheid zich nooit van barmhartigheid afwendt.

De naam Najar wortelt in de geschiedenis van het Spaanse en Maghrebijnse jodendom, lang vóór Tunis. De Encyclopedie beschrijft het als een vooraanstaande rabbijnse familie, afkomstig van Spaanse vluchtelingen in Algerije en Tunis. De stichtende figuur van deze tak gaat terug naar de wisseling van de 14de en 15de eeuw: de rabbi Maimon Najar verliet Mallorca in 1395 voor Algerije; hij vestigde zich in Constantine waar hij diende als dayyan, auteur was van de Kunteres ha-Minhagot over lokale gebruiken, en correspondeerde met Siméon ben Tsemah Duran over religieuze vragen.

Deze stichtingsgebeurtenis verbindt het lot van de lignée met een van de grote trauma's van de Geheugenisraël: de vervolgingen van 1391 in Spanje, die duizenden joden naar de wegen van de Maghreb joegen. De Najar behoren tot deze ballingen die, verre van te bezwijken, een collectief leven opnieuw stichtten aan de zuidelijke oever van de Middellandse Zee. De geschiedenis van de Sefardische [joden] en hun lange traject, van de 14de tot de 20ste eeuw, werpt licht op deze reconstructiebeweging. Verzamelingen van lokale gebruiken zoals de Kunteres ha-Minhagot van Maimon Najar hadden precies deze functie: voor een ontwortelde gemeenschap de herinnering aan haar gewoonten vast te leggen, opdat het verblijf geen vergetelheid zou worden.

De correspondentie van Maimon met de Rashbats — Siméon ben Tsemah Duran, een van de hoogste autoriteiten van het Algerijnse jodendom — toont de inbedding van de Najar in het geleerde netwerk van hun tijd. Vragen beantwoorden, ze stellen, debatteren over de Wet per brief: deze praktijk van het responsum schetst een kennigsgemeenschap die afstanden oversteeg. De deugd hier is die van betrokkenheid bij het collectieve leven: de rabbi bestudeerde niet voor zijn eigen verdienste, maar om het leven van allen in te richten. De archieven van de Maghrebijnse gemeenschappen — van Tlemcen tot Fès, van Sidi Bel Abbès tot Constantine — behouden het spoor van deze rabbijnse families die het morele geraamte van de diaspora waren.

Het is in Egypte dat de grondslag van de noot het hart van de lineage situeert: als handelaren en juristen behoren de Naggar tot de notabelen van de Sefardische gemeenschap van Caïro en Alexandrië. Deze Egyptische thuisbasis behoort tot de moderniteit — in de XIXde en XXde eeuwen, toen de grote steden van Egypte kosmopolitische kruispunten werden waar Sefardische, Ashkenazische, Karaïtische en 'inheemse' joden elkaar kruisten, in een gemeenschapsvlechtwerk van opmerkelijke dichtheid.

De lange geschiedenis van joden in Egypte vormt de achtergrond van deze aanwezigheid. Alexandrië was al sinds de Arabische verovering een stad waar de joodse gemeenschap sterk was gevestigd; het verdrag van Alexandrië dat de Arabische verovering bezegelde, stelt uitdrukkelijk dat joden toestemming hebben om in de stad te blijven, en Amr ibn al-As rapporteerde aan de kalief dat hij er 40 000 had geteld. In Caïro bleef de herinnering aan de grootste der wijzen, Maimonides, eeuwen later nog levendig: de synagoge van Ha-Rambam ontving daar zieken die uit heel Egypte kwamen, ter gedachtenis van de tijd waarin deze grote figuur van het jodendom hen genas die tot hem kwamen. Het is in dit Egypte, beladen met joodse geschiedenis, dat de moderne Naggar zich inschrijven.

Het directe getuigenis is moeilijker vast te stellen: de traditie situeert de Naggar onder de notabelen, maar de precieze archieven van hun handelszaken en hun juristische functies blijven, voor dit boek, nog te documenteren — vandaar de waarschijnlijke status van dit hoofdstuk. Wat men kan stellen, is de dubbele roeping die de noot hen erkent: handel en recht. Economische actie en dienstverlening aan de rechtvaardigheid zijn twee complementaire vormen van betrokkenheid. De handelaar van Alexandrië die zijn woord in zaken staat en de juriste die het recht van zijn naaste verdedigt nemen deel aan dezelfde ethiek: die van een gemeenschap die, als minderheid en soms precair, van eerlijkheid en bekwaamheid de voorwaarden van haar waardigheid maakte. Het latere lot van deze families — de massale ballingschap van joden uit Egypte in het midden van de XXde eeuw — behoort tot de schaduwen van deze geschiedenis, en herinnert aan de terugkerende kwetsbaarheid van diaspora-gemeenschappen.

Een discrete draad verbindt verschillende takken van de lignée: de stad Livorno. Daar liet Yehouda ben Jacob Najar, vanuit Tunis, tussen 1787 en 1816 al zijn werk drukken. Dit bibliografisch detail is niet zonder betekenis. Livorno, vrijhaven van Toscane, was in de 18de en 19de eeuw de grote Hebreeuwse drukkerij van de Middellandse Zee, de plaats waar geleerden uit Maghreb, Tunis, Algiers en elders hun manuscripten aan de pers toevertrouwden.

De gedrukte vorm was voor deze gemeenschappen een instrument van intellectuele overleving. Een handgeschreven commentaar kan verloren gaan; een boek gedrukt in Livorno verspreidt zich van gemeenschap naar gemeenschap, overschrijdt zeeën, bereikt lezers die de auteur nooit zal zien. Door voor Livorno te kiezen, plaatste Yehouda Najar zijn onderwijs in een netwerk dat Maghreb met Italië verbond en vandaar met de gehele Sefardische wereld. De Judeo-Arabische en rabbijnse literatuur van dit gebied — van Tunis tot Algerije en Marokko — dankt een deel van haar overdracht aan deze Toscaanse ateliers.

Hier openbaart zich een laatste deugd: de geleerde kennis als daad van vrijgevigheid jegens de toekomst. Publiceren is geven. De 204 hermeneutische regels van Yehouda Najar waren alleen waardevol onder de voorwaarde dat zij door anderen gelezen en bestudeerd zouden worden; de drukker van Livorno was de verlenging van zijn meesterhand. In die zin sluit de lignée Naggar aan bij één van de oudste idealen van Israël: lelamed, onderwijzen, overdragen van generatie op generatie, opdat de keten van de traditie — de shalshelet ha-kabbalah — nooit breekt.

Aan het einde van deze reis verschijnt de Naggar-lignée minder als een enkele boom dan als een constellatie: verschillende brandhaarden — Safed en het Jemen van de dichters, Tunis en Livorno van de juristen, Algerije van de Spaanse vluchtelingen, Caïro en Alexandrië van de notabelen — verenigd door dezelfde naam, geboren uit een bescheiden beroep, dat van de timmerman. De eerlijkheid gebiedt ons toe te geven dat de bloedverwantschap tussen deze brandhaarden grotendeels meer deel uitmaakt van de geheugen dan van het archief. Maar het geheugen is in het jodendom geen mindere waarheid: het is de stof zelf van het volk.

Van alle deugden die dit boek heeft ontmoet — de bescheidenheid van ambachtelijke oorsprongen, de gloedrijkheid van liturgisch zingen, de integriteit van handel, maatschappelijke betrokkenheid, zorg voor de naaste — is er slechts één die hen doorkruist en samenvatten: de dienst van het woord en de Wet, de kunst van overdracht. Of het Israël Najara is die hymnen in de monden van gelovigen plaatst, of Yehouda ben Jacob Najar die de 204 regels van Talmuduitlegging voor toekomstige generaties codificeert, of Maimon Najar die de gewoonten van een verbannen gemeenschap vastlegt, de lignée heeft voortdurend gedaan wat de timmerman met zijn materie doet: vorm geven, samenstellen, een duurzame constructie bouwen. De Naggar waren de timmermans van Israëls geheugen — niet zij die hout bewerken, maar zij die de onzichtbare kaders bouwen waarin de traditie zich voortplant.

Dit is hun bijzondere aandeel in het collectieve geheugen van een volk dat, twee millennia zonder land beroofd, zich slechts heeft gehandhaafd door het woord dat bestudeerd, gezongen, gedrukt en doorgegeven werd. De naam die « timmerman » betekent, zal uiteindelijk zijn hoogste betekenis hebben waargemaakt.