Familie Mosheashvili

Een familienaam is nooit neutraal: hij condenseert een theologie, een geografie, een geheugen. De patroniem Mosheashvili doet dit op een bijzonder dichte manier. Zijn eerste component, Moshe, is een van de meest betekenisvolle Hebreeuwse namen in de hele traditie. Onderzoeken naar Joodse naamkunde herinneren eraan dat voornamen afgeleid van de grote patriarchen en profeten uit de Bijbel — Abraham, Isaac, Jacob, Mozes, David — door de eeuwen heen de basis van de Joodse naamgeving hebben gevormd, en dat deze voornamen zich frequent hebben vastgesteld in familienamen toen de staten, vanaf de 18de en vooral vanaf de 19de eeuw, een stabiel burgerlijk register hebben opgelegd [Origins of Jewish Names ; Family Names in Israel ; The Book of Names].

De vorming van een familienaam uit een vadernaam — de patronymie — is een van de meest universele mechanismen van de naamkunde. In de Askenazische wereld produceerde zij de -sohn en -son ; in de Slavische wereld, de -ovitch en -ovski ; in de Arabische wereld, de ben- ; in Georgië produceerde zij de -shvili en de -dze. Mosheashvili is aldus het exacte Kaukasische equivalent van Moïsevitch, van Mendelssohn of van Ben Moshe : een naam die verkondigt dat een voorouder Mozes heette en dat zijn nakomelingen diens merk dragen.

Deze volharding van de voornaam Mozes in het hart van een familienaam is niet zonder betekenis. In het collectieve geheugen van Israël is Mozes Moshe Rabbenou, « Mozes onze meester », hij door wie de Wet werd overgedragen. Zijn naam dragen betekent zich aanmelden voor de kardinale deugd van het judaïsme: de trouw aan het studeren en het doorgeven van de Thora. Door hun zonen de voornaam van de wetgever te geven, en deze vervolgens vast te stellen als patroniem, schreven de Joodse families van Georgië in hun identiteit zelf het ideaal van een vrome studeerkamer en van bescheidenheid in — want de traditie prijst boven alles, bij Mozes, niet zijn kracht maar zijn bescheidenheid, stellende dat hij « de bescheidenste man ter aarde » was. Deze individuele bescheidenheid, een discrete maar essentiële waarde van het judaïsme, is zeggenswijs in de naam gecodeerd.

Om een geslacht genaamd Mosheashvili te begrijpen, moet je de wereld begrijpen die het heeft gedragen: die van de Ebraeli, de Joden van Georgië, een van de oudste diaspora's ter wereld. De traditie van deze gemeenschap stelt haar vestiging in de Kaukasus in de tijd van de Eerste Tempel, na de Assyrische en Babylonische deportaties van de 6e eeuw vóór onze jaartelling. Als kritische historiografie tot voorzichtigheid bij deze vroege dateringen aanmaant, erkent zij wel een aantoonbare joodse aanwezigheid in Georgië sinds de late Oudheid, wat deze gemeenschap uitzonderlijk geworteld maakt en onderscheidt van zowel Askenazi's als Sefaradim.

De Joden van Georgië hebben een oorspronkelijke cultuur ontwikkeld, sprekend Georgisch en een Judeo-Georgische idioom (het kivrouli), praktiserend de ambachten van handel, ambacht en kleine merchandising, en organisering van hun leven rond de synagoge en lokale leermeesters. In tegenstelling tot de grote crises die het Europese judaïsme hebben geschud — massale verbanningen, getto's, pogroms op grote schaal — leefde de Georgische gemeenschap lang in een relatief vreedzame verhouding met de omringende samenleving, wat echter noch periodes van leibeigenschap, noch vernederingen, noch bekeeringsdruk uitsluit. Deze lange samenwoning illustreert een deugd die de joodse traditie noemt de zorg voor de verhouding tot de vreemdeling en de gastmaatschappij: de kunst om volledige trouw aan de Wet te behouden terwijl je loyaal deelneemt aan het economische en sociale leven van een land dat niet het Beloofde Land was.

Het is in dit kader dat namen als Mosheashvili vorm hebben aangenomen. De aandrang van het achtervoegsel -shvili getuigt van diepe taalkundige integratie: de Joden van Georgië hebben zich niet alleen in Georgië gevestigd, zij hebben hun kinderen genoemd volgens de grammatica van het land zelf, terwijl zij hun heilige voornamen erin hebben ondergebracht. De naam wordt zo de plaats van een dubbele trouw — enerzijds aan Mozes en de Wet, anderzijds aan Georgisch grondgebied — zonder dat de ene de ander uitwist.

De kwestie van het moment waarop een naam zoals Mosheashvili zich als erfelijk patroniem heeft vastgesteld, betreft de kruising van familiale Mémoire en administratief archief. In het Russische Rijk, waarvan Georgië vanaf het begin van de 19de eeuw deel uitmaakte na de annexatie van de Georgische koninkrijken, ondernam de keizerlijke administratie geleidelijk alle bevolkingsgroepen, ook joden, van een regelmatig burgerlijk register voorzien met stabiele familienamen. Dit gebeurde zeer waarschijnlijk in deze context — die van de keizerlijke bureaucratisering in de 19de eeuw — dat patroniemen gebaseerd op de voornaam van een voorvader, zoals Mosheashvili, in de registers werden vastgelegd.

Dit proces had voor de historicus van de familie een gelukkig gevolg: het bracht de lignées in de schriftuur. Wat slechts mondelinge gewoonte was geweest — « de kinderen van Mozes » — werd een officiële, overdraagbare, betwistbare inschrijving. De nauwkeurigheid gebiedt echter te erkennen dat wij, zonder rechtstreekse toegang tot de Georgische en Russische registers die specifiek deze familie betreffen, hier geen continue nominatieve genealogie kunnen documenteren. Wat de naamkunde met zekerheid vaststelt — de structuur en betekenis van de naam —, kon het familiale archief alleen verlengen tot een keten van gedateerde personen.

Deze voorbehoud is geen zwakte maar een vereiste: de historische eerlijkheid van het joodse verhaal heeft zich altijd gevoeid door het onderscheid tussen wat men weet en wat men meent te weten. De traditie zegt dat de familie van Mozes afstamt; het archief zegt dat een voorvader zo heette; tussen beiden moet de ruimte van het vermoeden als zodanig benoemd blijven. Daarin neemt de lignée deel aan een intellectuele deugd die bepaald joods is: het nauwgezet respect voor de getuigenis en de weigering meer te beweren dan men kan vaststellen — dezelfde nauwkeurigheid die de Talmud tot discipline van de waarheid verheft.

Wat kan men zeggen over de deugden van een lignée waarvan het nominatieve archief lacunair blijft? Men kan, met voorzichtigheid, in de naam en in de wereld die deze voortgebracht heeft, de waarden lezen die de Georgische gemeenschap het best heeft belichaamd, en waaraan een familie Mosheashvili naar alle waarschijnlijkheid heeft deelgenomen.

De eerste is de trouwe vroomheid. De Joden van Georgië hebben, door de eeuwen heen en ondanks de afstand tot de grote studiecentra, een streng godsdienstig leven van de geboden bewaard en een diepe verbondenheid met de synagoge en de hakham, de lokale wijze. De naam Mozes dragen betekent zich van meet af aan in deze horizon van trouw aan de wet die op Sinaï is gegeven, plaatsen.

De tweede is de gemeenschappelijke solidariteit en de liefdadigheid (tsedaka). De Georgische Joodse gemeenschappen, vaak economisch bescheiden, hebben zich onderscheiden door een opmerkelijke samenhang: onderlinge hulp tussen families, zorg voor de armen, gastvrijheid voor de reiziger. Deze betrokkenheid bij het collectieve leven — de weigering een lid van de gemeenschap alleen met nood achter te laten — is een van de meest constante uitingen van de Joodse deugd van zorg voor de ander, diezelfde die de traditie aan de grondslag van het maatschappelijke leven plaatst.

De derde is de eerlijke economische bedrijvigheid. Handelaren, ambachtslieden, markthandelaars, de Joden van Georgië hebben het economische weefsel van hun steden en dorpen tot leven gebracht zonder ooit de rechtmatige winst van morele integriteit te scheiden. Het judaïsme heeft het werk noch de handel ooit veracht; het heeft ze geheiligd door ze aan gerechtigheid (mishpat) en eerlijkheid in gewichten en maten onderworpen, Bijbelse voorschriften die de vrome koopman in het achterhoofd hield. Wij dragen deze waarden over zoals de collectieve herinnering deze heeft gedragen, zonder te pretenderen ze aan nauwkeurig gedocumenteerde individuen toe te schrijven — vandaar het herinnerings-register dat dit hoofdstuk stuurt.

De geschiedenis van de Joden van Georgië kent in de twintigste eeuw een beslissende wending: de aliya, de opgang naar het Land Israël. Na de oprichting van de Staat Israël in 1948, en vooral vanaf de jaren 1970, verliet een meerderheid van de Georgische gemeenschap de Sovjet-Unie om naar Israël te gaan, stellende mee haar namen, haar rituelen en haar taal. Deze migratie verklaart waarom de familienaam Mosheashvili vandaag wordt geregistreerd als een moderne Hebreeuwse naam, aanwezig in Israël [Q80547731 — Wikidata]: de naam, geboren in Georgië, heeft zich aangepast aan de Hebreeuwse Staat waar zijn wortel — Moshe — zijn oergrond en oorspronkelijke taal terugvond.

Deze hervestiging in Israël voltooit een opmerkelijke historische lus. De Hebreeuwse voornaam die tot de Kaukasus was gereisd, zich daar had bekleed met een Georgisch achtervoegsel, keert naar de bron terug. In de grote beweging van terugkeren die de judaïsme van de twintigste eeuw heeft bepaald, neemt de lignée Mosheashvili plaats naast alle bijeengebrachte diaspora's — een fenomeen dat de traditie de kibboutz galouyot noemt, de verzameling der ballingen. Men stelt bovendien vast dat vele Georgische families, eenmaal in Israël, hun naam met achtervoegsel -shvili hebben behouden in plaats van hem te hebreeïseren, stellende daardoor hun wil uit de herinnering aan de Kaukasus niet uit te wissen. Deze keuze berust op een vorm van herinnerings-bescheidenheid en trouw aan de voorouders: niet te verloochenen de grond die de geslachten heeft herbergen, zelfs bij het terugvinden van het stamland.

Het behoud van de naam illustreert tevens de verdraagzaamheid binnen het judaïsme jegens de veelheid van zijn uitdrukkingen. Moderner Israël, door de namen van al zijn diaspora's te ontvangen — Ashkenazi, Sefaradi, Mizrahi, Georgisch, Ethiopisch —, heeft van de behouden familienaam het teken van een rijkdom in plaats van een verdeeldheid gemaakt. De lignée Mosheashvili, door haar naam te handhaven, neemt deel aan deze mozaïek en herinnert eraan dat de eenheid van Israël zich altijd heeft gevoeid aan de verscheidenheid van haar wegen.

Aan het einde van deze reis tekent de figuur van de Mosheashvili-dynastie zich af niet zozeer als een reeks gedateerde individuen — die het toegankelijke archief ons niet heeft gegeven — maar als de samenvatting van een collectieve geschiedenis: die van een Joodse familie uit de Kaukasus die, door zichzelf « kind van Mozes » te noemen, in haar patroniem zelf de dubbele trouw heeft verzegeld die haar bepaalt. Trouw aan de Wet en haar Hebreeuwse bron, door de wortel Moshe ; trouw aan de Georgische grond die haar eeuwenlang verwelkomde, door het achtervoegsel -shvili.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de continenten heeft gedragen, is het die welke deze dynastie bovenal het best heeft uitgedrukt, de trouw in de overdracht — dat vermogen om jezelf te blijven, vroom gehecht aan Mozes en zijn Wet, terwijl je jezelf loyaal inschrijft in een vreemd land en een vreemde taal, zonder het ene noch het ander te verloochenen. De naam Mosheashvili is op zichzelf het symbool van deze deugd: hij zegt dat een volk kan reizen zonder zich te verliezen, zich kan aanpassen zonder zich te assimileren, en eindelijk aan zijn voorvaderlijk land kan terugbrengen, intakt, de naam van de meester die hem de Wet gaf. Daarin sluit de bijzondere geschiedenis van deze familie aan bij de collectieve herinnering van Israël, wiens diepste vocatie altijd is geweest het erfgoed te bewaren terwijl men tussen de volkeren wandelt.

Waar het archief zwijgt, spreekt de naam nog. En wat de naam Mosheashvili zegt, door de eeuwen heen en langs de lange weg die van Jeruzalem naar de Kaukasus gaat en van de Kaukasus naar Jeruzalem, is dat de herinnering aan Mozes blijft voortbrengen.