Familie Mor

Voordat mor een naam was die door mannen en vrouwen werd gedragen, is mor een woord uit de Hebreeuwse Bijbel. De medeklinkerwortel מר verwijst naar het idee van bitterheid en naar dat van kostbare geur: mirre verenigt, in de semitische verbeelding, kostbaarheid en scherpte. De bijbelse lexica verbinden de term met de Hebreeuwse wortel en maken er een zelfstandig naamwoord (mannelijk geslacht) van dat het geurig hars aanduidt; in het Hebreeuws betekent « Mor » (מור) direct « mirre », het geurig hars dat in de oudheid zeer werd gewaardeerd voor gebruik in wierook, parfums en zalfoliën, symboliserend zowel bitterheid als kostbaarheid.

Het woord verschijnt op strategische plaatsen in de schriftuurlijke corpus. In het boek Exodus figureert mirre als eerste ingrediënt van de heilige zalfolie die de Tabernakel, zijn gebruiksvoorwerpen en de priesters wijdde. Het Hooglied, een bruiloftgedicht dat in de rabbijnse exegese allegorie werd van de liefde tussen God en Israël, vermenigvuldigt de evokeringen van mirre als metafoor voor verlangen en schoonheid. Het boek Esther vermeldt ten slotte mirre-olie onder de rituele zalvingen voorafgaand aan de presentatie van Esther aan de koning. Mirre staat dus verbonden met de drie grote registraties van Israëls cultuur: het priesterlijke heilige, liefde en huwelijk, koninklijkheid.

Deze symbolische dichtheid verklaart waarom het woord veel later waardig werd bevonden om een eigen naam te worden. De Joodse traditie heeft naam en betekenis nooit gescheiden: naamgeven in de Hebreeuwse cultuur is het oproepen van een betekenis, een wens, een herinnering. De kostbaarheid van mirre, het gebruik ervan in zalvrituelen en de aanwezigheid ervan in minnedicht maakten het een natuurlijke kandidaat voor omvorming tot voornaam en vervolgens tot familienaam. De hedendaagse lexicografie bevestigt deze continuïteit van betekenis: « Mor » betekent « mirre » in het Hebreeuws, een betekenis die stabiel is gebleven van de oudheid tot het hedendaagse gebruik in Israël.

De dualiteit van mirre — levensgeur en doodsgeur, bruiloftszalving en lijkbalsem — bevat een eigenlijk theologische dichtheid. De meesters van de Midrash hebben niet verzuimd op te merken dat dezelfde stof die de koning bij zijn kroning zalft, ook de voorbereiding van de dode voor zijn begrafenis begeleidt. De naam Mor erft deze dubbelzinnigheid: zij zegt niet alleen schoonheid en kostbaarheid, zij zegt ook beproeving, weerbaarheid en herinnering aan dat wat men niet wil zien vergaan. Deze kleur maakt de naam niet zwaarder, maar geeft hem een diepte die weinig woorden in de Hebreeuwse taal evenaren.

Opgemerkt dient echter te worden dat er een interculturele homonymie bestaat: in de Ierse context betekent de vorm Mór « groot » of « grote » [Meaning of the name Mor]. Dit klanktoeval, zonder historische verbinding met het Hebreeuws, herinnert aan de voorzichtigheid die in de naamkunde geboden is: de vorm van een naam geeft nooit zijn oorsprong aan, en alleen de culturele context — hier ontegenzeggelijk Joods en Hebreeuws — bepaalt zijn ware betekenis.

Opdat een bijbels woord in de twintigste eeuw een persoonsnaam zou worden, moest het Hebreeuws in het bewustzijn van de Joden gedurende de lange eeuwen van de diaspora levend blijven. Hierin schuilt de vruchtbare paradox van de diasporische Joodse cultuur: het Hebreeuws, opgehouden hebbende een dagelijkse spreektaal te zijn, hield nooit op de taal van het gebed, de studie en de Schrift te zijn — de leshon ha-qodesh, de heilige taal.

In de Askenazische wereld werd het Jiddisch de taal van het dagelijks leven, maar het bewaarde in zich een aanzienlijke Hebreeuwse en Aramese laag, die het alledaagse leven doorweefde met heilige woorden [Het Jiddisch. Geschiedenis van een zwervende taal]. In de Sefardische en oosterse werelden speelden het Judeo-Spaans en vooral het Judeo-Arabisch een vergelijkbare rol: het Algerijns Judeo-Arabisch bevatte bijvoorbeeld een substantiële Hebreeuwse component, getuigend van de voortdurende aanwezigheid van de heilige taal in het hart van het dagelijkse spreken [De Hebreeuwse component van het Algerijns Judeo-Arabisch]. Aldus bleef in de gemeenschappen van de Maghreb, een wereld in voortdurende beweging tussen steden en culturen [Joodse samenlevingen van het moderne Maghreb], de Hebreeuwse woordenschat van de liturgie, de namen en de zegeningen bekend bij bevolkingsgroepen die zich intussen in Arabisch dialect uitdrukten.

Deze blijvende aanwezigheid van het Hebreeuws in de religieuze ruimte vormt de voorwaarde voor de mogelijkheid van de naam Mor. Een woord als mor, ieder jaar gelezen bij het lezen van de rol van Esther op Poerim, of gehoord in het Hooglied dat op Pesach wordt opgedragen, bleef aanwezig in het Joodse gehoor. De diaspora heeft het patroniem Mor niet uitgevonden, maar het heeft de grondstof ervan behouden: een Hebreeuws dat van generatie op generatie werd doorgegeven, waarvan Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond dat het de basis vormde van een geschreven geheugen meer dan van louter mondelinge traditie [Zakhor / Sefardica]. Zoals de historicus heeft opgemerkt, was de Joodse cultuur die van een volk dat zich vroeg had gealfabetiseerd en zich aan lezen had gewijd, wat de trouw aan de Hebreeuwse tekst over eeuwen en continenten heen verklaart [Zakhor lezend, Zakhor Online].

De dimensie van overdracht die deze taalkundige blijvendheid met zich meebrengt, is onlosmaaklijk verbonden met een deugd die de Joodse traditie tot steunpilaar van het collectieve bestaan heeft verheven: de kennis. Studeren, commentaar leveren, herlezen, overdragen — deze handelingen vormen in de halakha als in de rabbijnse ethiek een vorm van vroomheid die even essentieel is als het gebed. Dat een woord als mor dertig eeuwen van dispersie heeft doorstaan zonder zijn vorm of betekenis te verliezen, is precies omdat generaties van geleerden, van soferim en van meesters de tekst die het bevatte levend hebben gehouden. De moderne Hebreeuwse naamkunde is in dit opzicht direct het fruit van deze collectieve discipline van kennis.

De overgang van het heilig Hebreeuws naar het Hebreeuws van de eigennaam situeert zich in de grote transformatie die de Joodse wereld in de moderne tijd onderging. De emancipatie, die aan het einde van de achttiende eeuw in het Westen werd geopend, plaatste de Joden voor een tweeledige vereiste: toetreden tot de moderniteit van de naties terwijl men een eigen identiteit bewaarde of opnieuw uitvond [De Joden en de moderne wereld]. De Haskalah, beweging van de Joodse Verlichting waarvan Moses Mendelssohn het inaugurale gezicht was, betoogde voor een wedergeboorte van het Hebreeuws als cultuurtaal en niet langer alleen als eredienst [Moses Mendelssohn. De geboorte van het moderne jodendom].

Deze rehabilitatie van literair Hebreeuws werd voortgezet, in Midden- en Oost-Europa, door een culturele renaissance van ongekende omvang tussen het einde van de negentiende eeuw en het interbellum, waar taal en literatuur de instrumenten werden van een nationale constructie [De Joodse culturele renaissance in Midden- en Oost-Europa]. Het is in deze smeltkroes dat het idee ontstaat dat het Hebreeuws opnieuw een totale taal kan worden, capabel om niet alleen God en de Wet te benoemen, maar ook personen, plaatsen en dingen van het hedendaagse leven.

Het moderne jodendom, zoals het door historici van het denken is geanalyseerd, wordt precies gekarakteriseerd door deze spanning tussen trouw aan de bron en openheid voor de tijd [Het moderne jodendom]. De naam Mor neemt, naar zijn maatstaf, aan deze dynamiek deel: het is een oud woord dat opnieuw is geïnvesteerd met een nieuwe functie. Waar de traditionele Jood een Hebraïsch religieus naam droeg verdubbeld met een volkstaalnaam, streeft de moderne Jood — en nog meer de zionist — naar een volledig Hebreeuws naam, geworteld in de tekst en in het landschap. Men kan redelijk daar situeert, in deze samensmelting van emancipatie en taalwedergeboorte, de culturele oorsprong van de familienaam Mor zoals hij vandaag wordt gedragen, ook al blijven de precieze handelingen van zijn aanname door deze of gene familie, door gebrek aan gecentraliseerde archieven, buiten het bereik van de documentaire bepaling.

Het Zionistische bedrijf en de oprichting van de Staat Israël gaven aan het fenomeen een systematische omvang. De hebraïsering van familienamen werd een belangrijk identiteitgebaar, aangemoedigd door de leiders van de nieuwe staat. Er bestonden verschillende manieren om je naam te hebraïseren: sommige namen waren woorden die rechtstreeks waren vertaald van de corresponderende naam uit de diaspora, andere waren de ontkenning van wat men achterliet. Sommigen adopteerden opnieuw uit bezorgdheid om « Israëliteit » een naam die hun familie had verlaten [Hebraïsering van familienamen].

Binnen deze beweging stelde zich een categorie op met bijzondere kracht: namen ontleend aan de natuur. De nieuwe Israëlier, die zich graag in het land wilde wortelen, koos gaarne voor namen die planten, bloemen, water, licht en landschappen oproepen. Het is precies in deze lexicale familie dat Mor zich bevindt. De repertoria van Israëlische voornamen rangschikken het onder de korte en natuurlijke namen die geliefd zijn bij jonge gezinnen: Mor betekent « mirre » in het Hebreeuws, naast andere eenlettergrepige namen zoals Nir, een bijbels woord dat het geploegde veld aanwijst, of Gal, wat « golf » betekent [44 monosyllabische Joodse voornamen].

Hedendaagse onomastische woordenboeken rangschikken Mor expliciet in de categorie van natuurlijke namen van moderne Hebreeuwse oorsprong. Van moderne Hebreeuwse oorsprong, betekenend « mirre », behoort het tot het thema van de natuur, stelt één ervan, die het associeert met nabijgelegen voornamen als Orna, Tamar, Paz of Shir. Deze dubbele dimensie — natuur en beknoptheid — verklaart de gunst waarvan Mor geniet als genderonafhankelijke voornaam in Israël, nog voordat de mogelijke vaststelling ervan als familienaam. De naslagwerken in deze materie beschrijven nauwkeurig dit mechanisme waardoor een zelfstandig naamwoord uit het algemene lexicon opkomt tot de rang van populaire eigennaam [Family Names in Israel; The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel].

De hebraïsering van de naam behoort ook tot een collectieve ethiek die de Joodse traditie formuleert in termen van verantwoordelijkheid tegenover de gemeenschap. Een Hebreeuwse naam kiezen was het affirmen van het behoren tot een collectief project, bijdragen aan de constructie van een gemeenschappelijke identiteit, participeren in wat de politieke filosofen van het Zionisme de tekuma noemden, de herstel. Dit individuele gebaar van hernoeming past in de lange reeks van handelingen waarmee Joden, generatie na generatie, hun betrokkenheid bij het collectieve leven hebben uitgedrukt — één van de deugden die de Joodse traditie in het centrum stelt van de verantwoordelijkheid van het individu tegenover zijn volk.

Een Joodse naam reduceert zich nooit tot zijn etymologie: hij draagt een geheugen, vaak gekenmerkt door beproeving. De mirre zelf, in zijn dualiteit van kostbaarheid en bitterheid, biedt een treffend beeld van de Joodse toestand in de twintigste eeuw, tussen catastrofe en wedergeboorte. De naam Mor, gekozen of gedragen door families die de Europese vernietiging hebben overleefd, kan zo worden gelezen als een daad van trouw: een Hebreeuws woord uit de schriftuurlijke bron opnieuw aanspreken, betekent een continuïteit opnieuw bevestigen die de geschiedenis had trachten te breken.

Het geheugen van de Shoah blijft de onoverkombare horizon van elke hedendaagse Joodse lignée. Het getuigenis van Charlotte Delbo, teruggekeerd uit Auschwitz, herinnert ons met een hartverscheurende soberheid dat niemand ongedeerd uit de vernietiging terugkeert [Aucun de nous ne reviendra]. In deze context behoort de aanname van een nieuwe, nuchtere, in de aarde en de tekst gewortelde Hebreeuwse naam tot een wederopbouw: het volk dat voor de dood was aangewezen, geeft zichzelf een nieuwe naam vanuit zijn heilige taal. Dit betreft een snijpunt tussen het overgebrachte geheugen en het historisch vastgestelde gebaar van hebraïsering: de traditie van herinnering en de administratieve daad van naamverandering beantwoorden elkaar zonder elkaar op te gaan.

Het moderne Joodse denken heeft deze articulatie van naam, spoor en overdracht overwogen. Emmanuel Levinas, mediëerend over de Hebreeuwse bron, heeft van de trouw aan het gezicht en het ontvangen woord het hart van ethiek gemaakt [La trace de l'infini]; en de bezinning op de Wet heeft aangetoond hoe de naam, in het Hebreeuws, een oorsprong en verantwoordelijkheid inhoudt [Philosophie de la Loi]. De naam Mor dragen, betekent in deze zin een spoor dragen: dat van een bewaarde taal, van een bedachte tekst, van een geheugen dat de mirre — geur van rituelen en graven — met bijzondere juistheid symboliseert. Deze lezing behoort tot het overgebrachte register meer dan tot het archief: zij behoort tot de beleefde betekenis van de naam evenzeer als tot zijn gedocumenteerde geschiedenis.

De waarde van het geheugen — de zikaron — neemt in de Hebreeuwse traditie een unieke positie in. Het gebod « Zakhor », gedenk, doorkruist het geheel van de Torah en de rabbijnse teksten: gedenk de uittocht uit Egypte, gedenk Amalek, gedenk de Shabbat. Deze verplichting tot geheugen is geen passief gevoelen: het is een daad, een discipline, een veeleisende deugd. De naam Mor, Hebreeuws in vorm en schriftuurlijk van oorsprong, neemt deel aan deze cultuur van actief herinneren. Hij verplicht degene die hem draagt, niet te negeren waar hij vandaan komt, niet de rug toe te keren aan de bron die hem zijn naam heeft gegeven.

Onder de dragers van de naam Mor als patroniem neemt de historicus Menahem Mor een bijzondere plaats in. Doctor van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem (1984), professor in de joodse geschiedenis aan de Universiteit van Haifa, voormalig houder van de Klutznik-leerstoel in joodse beschaving aan de Universiteit Creighton van 1987 tot 1992, en vervolgens decaan van de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit van Haifa van 2004 tot 2010, heeft Menahem Mor het overgrote deel van zijn carrière gewijd aan de bestudering van de periode van de Tweede Tempel en de niet-rabbijnse gemeenschappen in de Oudheid — met name de Samaritanen — en aan de tweede joodse opstand tegen Rome.

Zijn hoofdwerk, The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132–136 CE, gepubliceerd door Brill in Leiden en Boston in 2016, vormt de meest volledige en meest rigoureus gedocumenteerde studie van de oorlog van Bar Kokhba tegen het Romeinse rijk. De opstand van Bar Kokhba, de tweede grote joodse opstand tegen Rome na de vernietiging van de Tempel in 70 van onze tijdrekening, blijft een van de meest dramatische en meest omstreden bladzijden uit de oude geschiedenis van Israël. Onder leiding van Shimon bar Kosiba — door rabbi Akiva Bar Kokhba, « zoon van de ster », genoemd, die daarin de vervulling van de messiaanse profetie zag — mobiliseerde deze opstand de Joden van Judea in een bevrijdingoorlog die vier jaar duurde, van 132 tot 136 van onze tijdrekening, totdat deze bloedig werd neergeslagen door de legioenen van keizer Hadrianus. De gevolgen waren cataclysmisch: de provincie werd omgedoopt tot Syria Palaestina — precies om de joodse herinnering aan het land uit te wissen —, Jeruzalem werd Ælia Capitolina, voor Joden verboden, en de joodse bevolking van Judea werd massaal gedecimeerd, gedeporteerd of tot slaaf gemaakt.

Menahem Mor onderzoekt in zijn werk alle dimensies van dit conflict: de onmiddellijke en diepere oorzaken van de opstand, de aard van het leiderschap van Bar Kokhba, de standpunten van verschillende gemeenschappen — Samaritanen, christenen, niet-joodse bevolking van Judea — tegenover de opstand, de militaire strategieën van beide zijden, en de gevolgen op lange termijn van de nederlaag voor de demografie, geografie en joodse cultuur. De aanpak is die van een vakkundig historicus die bezorgd is de literaire bronnen — Griekse en Romeinse historici, talmudische en patristieke bronnen — te confronteren met archeologische en epigrafische gegevens, met name de brieven van Bar Kokhba zelf die in de grotten van Nahal Hever, aan de rand van de Dode Zee, zijn ontdekt. De nauwkeurigheid van deze bronvergelijking, de eerlijkheid in de behandeling van documentaire hiaten, de wil om niets te stellen dan wat het archief toelaat vast te stellen: dit zijn de kenmerken van een wetenschappelijke deontologie die, in de intellectuele orde, de deugd van rechtvaardigheid belichaamt die de joodse traditie nauw met waarheid verbindt — emet.

Het tweede grote werkgebied van Menahem Mors werk is de studie van de samaritaanse gemeenschap in de Oudheid. Zijn in het Hebreeuws geschreven werk over dit onderwerp, gepubliceerd door het Shazar Center in Jeruzalem in 2003, past in een opmerkelijke benadering : nauwkeurig de geschiedenis van een gemeenschap reconstrueren die de rabbijnse traditie vaak aan de rand van de joodse wereld heeft geplaatst, maar waarvan de banden met het jodendom oud en complex zijn. De Samaritanen, afstammelingen van bevolkingen die achterbleven na de Assyrische deportatie van het Noordrijk in de 8e eeuw voor onze tijdrekening, vermengd met kolonisten gezonden door Assyrië, adopteren hun eigen vorm van het Pentateuch en hun eigen rituele praktijk gecentreerd op de berg Garizim. Hun verhouding tot het rabbijnse jodendom is die van een betwiste broederschap, een nabijheid die uitsluit, een verwantschap die verdeelt.

Door ervoor te kiezen de Samaritanen met dezelfde nauwgezetheid te bestuderen die hij toepast op de joodse geschiedenis in strikte zin, bereikt Menahem Mor iets dat verder gaat dan alleen geleerdheid: hij praktiseert, in de orde van het kennen, deze openheid voor de ander — zelfs voor de nabije ander, zelfs voor de ander die verontrust — die de joodse traditie aanbeveelt onder de naam chesed, de goedheid of welwillendheid tegenover diegenen die niet noodzakelijk naasten zijn. Begrijpen wie de Samaritanen zijn, waar zij vandaan komen, hoe zij hun verhouding tot Jeruzalem en de Torah hebben beleefd: het is weigeren hen tot karikatuur of uitsluiting te reduceren, het is hen in te schrijven in de complexiteit van een gedeelde geschiedenis. Deze benadering is, op haar manier, een daad van intellectuele tolerantie — een deugd die de traditie van het talmudische debat, de mahloket le-shem shamayim, het geschil voor de hemel, precies heeft gekweekt als de noodzakelijke keerzijde van overtuiging.

De combinatie van de twee hoofdwerken van Menahem Mor tekent aldus een coherente visie: de oude joodse geschiedenis kan alleen worden begrepen door samen te houden de weerstand tegen Rome — de kracht, de trots, het gevoel van nationale waardigheid — en de complexiteit van de relaties met naburige gemeenschappen, soms tegenstanders, soms gelijken. De Bar Kokhba van de brieven van Nahal Hever en de Samaritaan van de berg Garizim zijn de twee gezichten van dezelfde werkelijkheid: het joodse leven in het land Israël, op het kruispunt van rijken en identiteiten, in de tijd toen de Tweede Tempel zojuist was verdwenen en het rabbijnse jodendom zijn definitieve vormen aan het vinden was.

De naam Mor komt vandaag voor zowel als voornaam als als patroniem, in Israël en in de diaspora's van Hebreeuws sprekende gemeenschappen. Onder de dragers van de naam als patroniem illustreert de historicus Menahem Mor, wiens vorig hoofdstuk het werk heeft beschreven, met bijzondere dichtheid de geworteldheid van de naam in de Israëlische academische wereld. Dat de naam van een historicus van de oude joodse weerstand samenvalt met het woord dat mirre aanduidt — geur van inwijding en bitterheid — is niet zonder symbolische betekenis: de mirre die de koning bij zijn intronisatie zalft, is ook zij die, in de dualiteit van haar gebruik zelf, het tussen-twee van de joodse toestand symboliseert — de grootsheid en de beproeving, de blijvendheid en de kwetsbaarheid.

Men moet echter voorzichtig zijn voor verwarring. De beknoptheid van de naam Mor brengt talrijke homoniemen voort: buiten de reeds genoemde Ierse betekenis [Meaning of the name Mor], kan de letterreeks verschijnen als fragment van andere namen, of als translitteratie van vreemde woorden zonder verband met het Hebreeuws. Alleen de joodse en Hebreeuws-culturele context machtigt om Mor als de naam van de mirre te identificeren. De rigoureuze onomastiek gebiedt hier voorzichtigheid: eenzelfde betekenaar kan radicaal verschillende oorsprongen bedekken, en de vaststelling van de oorsprong van een bepaalde drager vereist het onderzoek van familiale akten, buiten bereik van een algemeen artikel.

De hedendaagse verspreiding van de naam getuigt ten slotte van de vitaliteit van het Hebreeuws als naamgevende taal. Dat Mor tegenwoordig onverschillig wordt gegeven aan jongens en meisjes, dat het voorkomt in lijsten van aanbevolen voornamen en in repertoria van patroniemen, stelt vast dat het proces dat in voorgaande hoofdstukken is beschreven — het opstijgen van het bijbels lexicon naar de eigennaam — volledig is volbracht. De naam leeft, wordt doorgegeven en verspreid, trouw aan zijn antieke bron en tegelijk aansluitend bij de vormen van de moderne Israëlische realiteit.

In deze verspreiding blijft een onherleidbaar deel van raadsel bestaan. Waarom kiest een bepaalde familie Mor liever dan een ander woord uit dezelfde sfeer? Waarom draagt de historicus juist deze naam — is het een gekozen naam, een erfenis, een hebraïsering? De persoonlijke archieven en de burgerlijke akten, alleen in staat deze vragen voor elk bijzonder geval te beantwoorden, blijven buiten bereik van een algemene studie. Dit documentaire stilzwijgen is geen tekortkoming van het verhaal: het is de voorwaarde zelve van diens eerlijkheid. Een Groot Boek dat zou pretenderen alles te weten zou een roman zijn. Dit, trouw aan de joodse traditie van eerlijke overdracht, onderscheidt wat het weet van wat het vermoedt, en wat het vermoedt van wat het niet weet.

Aan het einde van deze reis blijkt de naam Mor exemplarisch te zijn voor een Joodse geschiedenis die tegelijk kort is in vorm en lang in geheugen. Drie letters, een lettergreep, één betekenis en stabiel — mirre — maar achter deze eenvoud, het gehele traject van een volk: de bijbeltekst waarin het woord het Tabernakel wijdt en liefde bezingt; de diaspora die, van het Jiddisch tot het Judeo-Arabisch, het Hebreeuws als heilige taal bewaarde; de emancipatie en culturele renaissance die deze taal haar totale roeping teruggaven; de Israëlische hebraïsering die van een natuurzelfstandig naamwoord een persoonsnaam maakte; en het geheugen, tenslotte, dat deze geur van bitterheid en kostbaarheid belast met een gewicht dat alleen etymologie niet kan uitputten.

De figuur van Menahem Mor, historicus aan de Universiteit van Haïfa, voegt aan dit beeld een doorslaggevende dimensie toe. Door zijn werk over de oorlog van Bar Kokhba en over de Samaritaanse gemeenschap in de Oudheid, belichaamt hij op individueel niveau wat de geslachtslijn Mor op collectief niveau uitdrukt: trouw aan kennis als hoogste vorm van geheugen. Bar Kokhba bestuderen is weigeren dat de heldhaftige weerstand van Judea in de tweede eeuw in vergetelheid raakt. De Samaritanen bestuderen is weigeren dat de complexiteit van betrekkingen tussen gemeenschappen wordt verpletterd onder het gewicht van vereenvoudigingen. Deze twee weigering, in hun samenhang, bepalen een intellectuele ethiek die ook simpelweg een ethiek is: rechtvaardige omgang met feiten, tolerantie jegens de ander, zorg voor nauwkeurigheid.

Indien de Joodse traditie onder alle deugden bijzondere aandacht heeft geschonken aan kennis — talmud Torah als cardinale waarde, de verplichting tot studeren doorgegeven van geslacht op geslacht, van schrijver tot rabbijn, van rabbijn tot universiteitsleraar —, biedt de geslachtslijn Mor, in de persoon van Menahem Mor, hiervan een treffende illustratie. Wat deze geslachtslijn bovenal het best heeft uitgedrukt, is precies dit: de overtuiging dat geheugen een daad van gerechtigheid is, dat kennis een vorm van vroomheid is, en dat het herinneren levend houden van wat het volk heeft ondergaan — zijn opstanden, zijn nederlagen, zijn moeilijke nabuurschappen, zijn ballingschappen — de trouwste manier is om door de tijd heen Joods te blijven.

De status van de naam Mor staat dus duidelijk vast wat zijn betekenis en type betreft — Hebreeuwse moderne familienaam en voornaam betekenend « mirre » [Q139618464 — Wikidata] — terwijl de geschiedenis van iedere afzonderlijke geslachtslijn die hem draagt, in gebreke van gecentraliseerde archieven, behoort tot het waarschijnlijke en het bijzondere. Deze epistemische eerlijkheid verzwakt het verhaal niet: zij maakt het eerder waarheid. Het Grote Boek van de geslachtslijn Mor is niet dat van een dynastie die van begin tot einde gedocumenteerd is, maar dat van een woord dat, van de mirre van het Tabernakel tot de burgerlijke registers van de Hebreeuwse Staat, nooit is gestopt met het zeggen van de trouw van een volk aan zijn taal en zijn bron. En dat is misschien wel de diepste betekenis van deze naam: zijn, zoals mirre, zowel spoor van een oorsprong als geur van een nieuw begin — kostbaar en bitter, zoals de geschiedenis die hij draagt.