Familie Mishcon

De attes­teerde geschiedenis van de familie Mishcon begint met een man genaamd Arnold Mishcon, rabbijn, geboren rond 1880 en overleden in 1935. Concordante bronnen wijzen erop dat hij emigreerde uit Russisch Polen — dat wil zeggen uit het deel van Polen dat toen was geïncorporeerd in het Russische Keizerrijk, in de grondgebieden onderworpen aan de « Woonzone » toegewezen aan Joden. Victor Mishcon werd geboren in Brixton, in het zuiden van Londen, zoon van Arnold Mishcon, een rabbijn die uit Russisch Polen was geëmigreerd, en zijn echtgenote Queenie. Deze herkomst plaatste de familie onmiddellijk in de uitgebreide migratiebeweging die tussen 1881 en 1914 honderdduizenden Joden uit Oost-Europa naar Engeland voerde, op de vlucht voor pogroms's, wettelijke discriminatie en economische ellende van het Tsarische Keizerrijk.

De familienaam zelf verdient aandacht. « Mishcon » behoort tot de categorie van Asjkenazische Joodse familienamen die werden gesmeed of vastgesteld aan het einde van de 18e en begin van de 19e eeuw, toen keizerlijke administraties het aannemen van erfelijke familienamen oplegden. Het klankkarakter suggereert een mogelijke afleiding van een Hebreeuws voornaam of van een toponielem uit Oost-Europa; in de context van Russisch Polen hechten dergelijke wortels zich frequent vast aan een plaats van herkomst, aan een beroep of aan een eponymische voorvader. Bij gebrek aan toegankelijke burgerlijke registratie voor de generatie voorafgaand aan Arnold, blijft deze etymologie conjecturaal en kan niet met zekerheid worden beweert.

De omgeving waaruit Arnold Mishcon voortkwam, was die van een traditioneel jodendom, gestructureerd rond religieuze studie. Het feit dat hij de rabbijnale functie uitoefende, veronderstelt een vorming in traditionele instellingen van Oost-Europa — jesjieva's waar men Talmoed en Joodse wettelijke codices bestudeerde — voordat roeping of noodzaak hem naar het Westen dreef. De historiografie van het Oost-Europese Joodse geloof in het keizerrijk, in het bijzonder de werken gewijd aan huwelijk, scheiding en familieleven in tsaristisch Rusland, werpt licht op deze wereld waaruit de Mishcon afkomstig waren: een dichte Joodse samenleving, beheerst door de halakha, maar al onderworpen aan de spanningen van moderniteit en mobiliteit [Freeze, 2002]. Uit deze voedingsbodem ontstond de figuur van de migrantrabbijn, drager van een traditie die hij op Engelse bodem zou gaan uitplanten.

De vestiging van Arnold Mishcon in het zuiden van Londen markeert de stichtingshandeling van de Engelse lignée. Hij vestigde zich daar niet alleen als immigrant, maar als institutionele bouwer: bronnen getuigen ervan dat hij de synagoge van Brixton stichtte en bediende, een congregatie bestemd om een opkomende Joodse gemeenschap in deze populaire buurt te structureren. Arnold Mishcon richtte de synagoge van Brixton op en verankerde de familienaam duurzaam in de aangelo-Joodse religieuze geografie ten zuiden van de Theems.

Dit communautair werk past in een breder fenomeen: de organisatie, door geïmmigreerde rabbijnen, van congregaties voor nieuwkomers uit Oost-Europa, vaak aan de rand van de oudere en verengelsde instellingen van het gevestigde Britse jodendom. De rabbijn vervulde daar meerdere functies — leiding van de eredienst, onderwijs, bemiddeling in kwesties van religieus recht, begeleiding van gezinnen op momenten van geboorte, huwelijk en rouw. Arnold Mishcon trouwde met Queenie, beschreven als een Engelse onderwijzeres uit het westen van het land, een huwelijk dat de ontmoeting tussen de Oost-Europese immigrant drager van traditie en een meer ingeworteld Joods Engeland symboliseert.

De herinnering aan Arnold Mishcon doofde niet uit bij zijn dood in 1935. Ze werd herleid en geperpetueërd door de kinderachtige vroomheid van zijn zoon Victor, die erop toezag de erfenis van zijn vader openbaar te eren. Zo draagt aan het University College in Londen, een instelling met een lange traditie in de studie van Joodse zaken, een leeszaal de naam van de rabbijn. Lord Mishcon was verantwoordelijk voor de organisatie van de renovatie van de Mocatta-bibliotheek van de UCL, resulterend in een unieke leeszaal gewijd aan Joodse documenten, genaamd « Arnold Mishcon Reading Room » ter ere van zijn overleden vader, rabbijn Arnold Mishcon. Het resultaat vormt een uiterst waardevolle bron voor de studie van middeleeuwse en moderne Joodse geschiedenis. Dit gebaar illustreert een blijvend kenmerk van de familie: de transmissie van een religieus en geleerd geheugen, geconverteerd naar een culturele instelling ten dienste van onderzoek.

Het bestaan van een « Rabbi Arnold Mishcon Memorial Fund », vermeld in de Anglo-Joodse pers van die tijd, bevestigt bovendien de uitstraling van zijn figuur binnen de gemeenschap. Genealogische archieven preciseren zijn Londense adres en het houden van ceremonies in de synagoge van Brixton, elementen die deze generatie stevig verankeren in het documentaire weefsel van Engeland in het interbellumperiode.

Victor Mishcon is de best gedocumenteerde figuur uit de stamboom, en degene door wie de naam nationale bekendheid verkreeg. Victor Mishcon, baron Mishcon, QC, DL (14 augustus 1915 – 27 januari 2006), was een vooraanstaande Britse solicitor en een arbeiderspartijpoliticus ; zijn kantoor vertegenwoordigde Diana, prinses van Wales, in haar scheiding. Geboren in Brixton, groeide hij op in de omgeving die zijn vader had helpen vormen. Hij ontving onderwijs aan de City of London School, studeerde rechten en richtte het advocatenkantoor Victor Mishcon & Co in Brixton op in 1937.

De oprichting van dit kantoor op tweeëntwintigjarige leeftijd, in de buurt waar hij was opgegroeid, getuigt van vroege ambitie gepaard met gehechtheid aan het gebied. De Jewish Virtual Library bevestigt deze bescheiden start, waaruit het bedrijf een opmerkelijke groei zou kennen : in 1937 richtte Mishcon een individueel advocatenkantoor in Brixton op, in Zuid-Londen ; vanaf 1988, na groei en fusie, werd het bekend onder de naam Mishcon de Reya en werd het een van de grootste en meest prestigieuze advocatenkantoren in Groot-Brittannië. Deze loopbaan — van de eenzame studeerkamer van de jongeman tot het grote kantoor naar zijn naam — illustreert de succesvolle integratie van een geïmmigreerde familie in de Engelse vrije beroepen in slechts één generatie.

Victor Mishcons parcours verbindt dus twee loyaliteiten : die jegens zijn gemeenschap van herkomst, waarvan hij een leidende figuur bleef, en die jegens de Britse instellingen, waar hij zich handhaafde als een jurist van topniveau. Zijn onderscheiding als Queen's Counsel (QC) en zijn benoeming tot Deputy Lieutenant (DL) getuigen van de officiële erkenning die hij ontving. Een rigoureuze rechtsgeleerde, combineerde hij de uitoefening van het beroep met intensieve maatschappelijke betrokkenheid, wat het onderwerp is van het volgende hoofdstuk.

Naast zijn juridische carrière wijdde Victor Mishcon een aanzienlijk deel van zijn energie aan het politieke leven van Londen, onder de kleuren van de Labour Party. Zijn opkomst in de gemeentelijke instellingen verliep even snel als die welke hij kende als advocaat. Als actief lid van de Labour Party zetelde Mishcon van 1945 tot 1948 als raadslid in de Lambeth Borough Council, en vertegenwoordigde Brixton in de London County Council van 1946 tot 1964.

Het hoogtepunt van zijn gemeentelijk engagement werd bereikt in het midden van de jaren 1950. Hij was voorzitter van de London County Council in 1954 — op negenendertigjarige leeftijd, de jongste voorzitter van de eeuw. Deze vroegrijpheid in het voorzitterschap van de instelling die toen de Britse hoofdstad bestuurde, onderstreept het uitzonderlijke succes van een man uit een familie van recente immigranten. Toen de London County Council plaats maakte voor de Greater London Council, vervolgde Mishcon zijn betrokkenheid in de nieuwe structuur, en bleef zo een figuur van continuïteit in het bestuur van de Londense metropool.

Zijn politieke loopbaan mondde uiteindelijk uit in het House of Lords, waar hij zetelde als Labour-pair onder de titel baron Mishcon. Deze verhoging tot de adel was het hoogtepunt van een leven van openbare dienst en gaf hem een nationaal forum. De toewijding van de Mishcon's voor onderwijs en cultuur kwam tot uiting in de oprichting van een lezing aan het University College Londen die naar hen is genoemd. De Mishcon Lectures werden in 1990 aan het University College Londen ingesteld ter ere van Lord Mishcon om zijn vijfenzeventigste verjaardag te markeren en ter erkenning van zijn prestaties en diensten op het gebied van recht, onderwijs, religie, regering en politiek, zowel centraal als lokaal. De drie kinderen van Lord Mishcon richtten deze jaarlijkse lezingen op. Dit gebaar, afkomstig van de volgende generatie, zet de familiale traditie van intellectueel mecenaat voort die werd ingeleid met de hulde aan rabbijn Arnold.

De naam Mishcon is tegenwoordig in de Britse publieke verbeelding onlosmakelijk verbonden met een vooraanstaand advocatenkantoor en opzienbarende rechtszaken. Het bescheiden kantoor dat in 1937 werd opgericht, transformeerde zich door groei en fusies in een internationaal bedrijf. De vertegenwoordiging van Diana, princes van Wales, bij haar echtscheiding was een beslissend moment in de geschiedenis van het kantoor. Het kantoor zelf erkent de ongekende omvang van de media-aandacht die door deze zaak werd gewekt. De ophef die gepaard ging met Diana's echtscheiding was zonder precedent; het was een keerpunt voor het kantoor in termen van bekendheid.

Deze zaak was echter niet de enige die de naam Mishcon voor het publieke oog bracht. Het kantoor onderscheidde zich ook in een voor de historische herinnering en de strijd tegen negationisme emblematische rechtszaak. Het trad op voor de Amerikaanse historica Deborah Lipstadt in het in 2000 tegen haar aangespannen smaadzaak door David Irving. Het kantoor wijst erop dat professor Lipstadt zich met succes verdedigde tegen Irvings beschuldiging dat hij in haar boek Denying the Holocaust was gesmacht; Irving werd door de rechters beschreven als « één van de gevaarlijkste woordvoerders van de ontkenning van de Holocaust ». Deze geschil heeft bijzondere resonantie gezien de familiaire afkomst: de kleinzoon van een rabbijn die uit Oost-Europa was geïmmigreerd, zag zijn kantoor op juridisch terrein waarheid over de Shoah tegen haar ontkenners verdedigen.

De achternaam Mishcon belichaamt dus een dubbel succes: dat van een juridische instelling van wereldwijde faam, en dat van een trouw aan de waarden van gerechtigheid en herinnering, geërfd uit een familiegeschiedenis gekenmerkt door ballingschap en maatschappelijke betrokkenheid.

De trajectorie van de Mishcon biedt een treffende samenvatting van de geschiedenis van het moderne Britse judaïsme. Van de geïmmigreerde rabbijn die een gemeente in Brixton opricht tot de peer van het rijk die in het Hogerhuis zetelt, volgt zij de beweging van de integratie van Oost-Europese joodshheid in de Engelse samenleving, zonder breuk met de religieuze wortels. De gehechtheid van de familie aan het joodse leven was onverschrokken: Victor Mishcon bleef een toonaangevende persoonlijkheid van de Anglo-Joodse gemeenschap, en zijn inzet voor de Mocatta-bibliotheek en de Arnold Mishcon-leeszaal van de UCL vormen daarvan het tastbaarste bewijs.

Deze loopbaan kan worden gelezen in het licht van het werk over religieuze Verlichting, dat heeft aangetoond hoe het Europese judaïsme al sinds de 18e eeuw en met name in Londen trouw aan traditie kon verbinden met openheid voor intellectuele en burgerlijke moderniteit [Sorkin, 2008]. De familie Mishcon belichaamt op haar manier en op een eeuw afstand deze synthese: een religieuze verworteling die door de rabbijnvader werd doorgegeven, omgezet bij de zoon in engagement in de seculiere instellingen van het recht en de politiek, zonder verlies van joodse identiteit. De familigeschiedenis en de collectieve geschiedenis antwoorden hier op elkaar — de eerste illustreert, in een bijzonder geval, de dynamieken die de tweede op schaal van een gemeenschap beschrijft.

Het is echter raadzaam om de juiste epistemische maatstaf van dit hoofdstuk in het oog te houden. Als de feiten met betrekking tot Victor en Arnold solide zijn vastgesteld, dan behoort de plaatsing in het perspectief van de grote stromingen van de joodse geschiedenis eerder tot het waarschijnlijke uitlegging dan tot het archivale bewijs. De oudste lagen van de stamboom — de voorouders van Arnold in Russisch Polen — blijven buiten directe documentaire bereik, en elke reconstructie voorbij de generatie van de stichtende rabbijn behoort tot het gebied van het veronderstelde. Het is deze eerlijkheid in de graduering van kennis die de huidige Groot Boek zijn waarde geeft.

De Mishcon-lineage, zoals de bronnen die toelaten te reconstrueren, beschrijft een exemplarische opkomst in drie fasen. Een eerste fase, die van ballingschap en stichting, met rabbijn Arnold Mishcon, afkomstig uit het Russische Polen om een gemeente in Brixton op te richten en de joodse traditie op Engelse grond door te geven. Een tweede fase, die van integratie en openbaar succes, met zijn zoon Victor, die van recht en plaatselijke politiek de instrumenten van nationale bevestiging maakte, tot aan het lagerschap en het voorzitterschap van de Londense regering. Een derde fase, tenslotte, die van institutionele uitstraling, met het advocatenkantoor Mishcon de Reya, dat een van de grootste van Engeland werd en partij in opvallende zaken, van de echtscheiding van de prinses van Wales tot de rechtszaak tegen ontkenning van de Holocaust.

Voorbij de mediabekendheid is wat opvalt in dit verhaal, de continuïteit van een draad — de overdracht van een eis van gerechtigheid, studie en dienst — vanaf de synagoge van Brixton tot de leeszaal van de UCL en de Mishcon Lectures opgericht door de derde generatie. De familie Mishcon zal aldus, telkens in vernieuwde vormen, het erfgoed van de migrant-rabbijn hebben geëerd: dat van een hardnekkige trouw aan kennis en gemeenschap, voortgebracht uit de verdwenen wereld van de Zone van Verblijf tot in het hart van de Britse instellingen. Dit werk, door zorgvuldig onderscheid te maken tussen het gevestigde en het waarschijnlijke en het vermoeide, heeft getracht daarvan de afgemeten waarheid terug te geven.