Familie Miliband

Aan de oorsprong van de lignée ligt het vochtige plaveisel van een joods kwartier in Warschau. De familieverhalen en biografieën stemmen overeen: de ouders van Ralph Miliband waren opgegroeid in het verarmde joods kwartier van Warschau, in Polen, en behoorden in het begin van de jaren twintig tot die Poolse Joden die naar het westen migreerden, naar Brussel in België. Dit kwartier — het Joods Warschau van vóór de Shoah, een van de grootste joods concentraties in Europa — is de voedingsbodem waarvan alles uitgaat.

De herinnering aan deze gemeenschap gaat trouwens verder dan de directe kring van directe voorouders. Een getuigenis verzameld in de Britse pers herinnert eraan dat de wortels van de familie, net als die van de broers Miliband, teruggaan tot de Joods-Warschause gemeenschap van de negentiende eeuw; een Pools-Joodse vader, David Miliband, verliet Warschau voor Moskou aan het begin van de twintigste eeuw — het moment waarop de verschillende takken van de familie hun eigen weg gingen. Dus nog vóór de ballingschap in Brussel verspreidde de naam Miliband zich al tussen het Westen en het Oosten, tussen Brussel en Moskou: dit is de wet van de dubbele diaspora, deze verspreiding binnen de verspreiding waarover de Joods-culturele produktie niet heeft opgehouden na te denken.

Uit deze Warschause matrix erft de lignée een beslissend gegeven: het lidmaatschap van een Joods werkers- en volksmilieu, doordrenkt van de grote emancipatoire hopen die door het judaïsme van Oost-Europa gingen. Het was niet in de talmoedische academies, maar in de werkplaatsen en activistische kringen dat de ethiek van deze familie werd gesmeed — een ethiek die van de tzedaka, de billijkheid verschuldigd aan de zwakke, niet een aalmoes maar een politieke eis zou maken.

Het is in België dat de volgende draad zich ontwikkelt. De biografische bronnen stellen vast dat de ouders van Ralph elkaar ontmoetten en trouwden, waarbij vader Samuel (1895-1966) een geschoold ambachtsman was. Het beroep van de vader is nauwkeurig gedocumenteerd: Sam Miliband, voormalig lid van het Rode Leger, had Polen verlaten na de Eerste Wereldoorlog en was lederwerker in België geworden. Het lederwerk — beroep van geduld en vakmanschap, waardigheid van de ambachtsman — plaatst de familie in die arbeidende joodse klasse wier voortbestaan afhing van vakbekwaamheid.

Het is in dit Brussel van immigranten waar hij wordt geboren, op 7 januari 1924, degene die de naam van de lignée naar beroemdheid zou dragen: Adolphe Miliband, geboren in Brussel op 7 januari 1924, uit joodse Poolse ouders, die later de voornaam Ralph zou aannemen. De familiebiografie preciseerde het militante geheugen van de vader: Samuel Miliband maakte deel uit van een joodse socialistische groep in Warschau; na de Eerste Wereldoorlog vestigden zijn ouders zich in 1922 in Brussel, België, ontmoetten elkaar en trouwden in 1923.

Het socialistische engagement van de vader is geen detail: het plaatst de familie in die joodse traditie van betrokkenheid bij het collectieve leven, waar de zorg voor het gemeenschappelijk goed en gelijkheid, in seculiere taal, het oude gebod voortzet om niet onverschillig te blijven tegenover de nood van anderen. De joodse moderniteit van Oost-Europa heeft precies deze nieuwe figuren voortgebracht, waar de gloed erfden uit de religieuze wereld zich transmuteerde in politieke hoop — een mutatie die de historiografie van het moderne jodendom uitvoerig heeft bestudeerd.

De 1940 breekt de lignée in twee als met een bijl. De Duitse invasie verandert het Belgische toevluchtsoord in een val. De bronnen zijn formeel: de Duitse invasie van België in mei 1940 splitste de familie Miliband in twee: Ralph en zijn vader Samuel vluchtten naar Engeland, terwijl de moeder van Ralph, Renée, en zijn zusje Nan op hun plaats bleven voor de duur van de bezetting. De vader en zoon staken het Kanaal over; de moeder en dochter bleven in een Europa dat nu onder de nazi-laars lag.

Ralph was toen zestien jaar oud. Hij vluchtte in 1940 voor nazipersecutie en arriveerde op zestienjarige leeftijd in Groot-Brittannië en diende vervolgens in de Royal Navy. Deze jonge staatzieloze vluchteling, die nog geen Engels sprak, zou het uniform dragen van het land dat hem had opgenomen en voor hem vechten: een gebaar waarin zich de bijzondere verhouding van deze lignée tot oorlog openbaart — niet de oorlog van verovering, maar die gevoerd voor overleven en tegen barbarisme.

De scheiding van 1940 is de stichtende wond. Ze spreekt van de joodse ervaring bij uitstek: de familie verspreid door de geweld van de Geschiedenis, de enen gered, de anderen blootgesteld. Dat Renée en Nan de bezettingsjaren in nazi-België hebben doorgebracht verwijst naar deze geschiedenis van joodse reacties op vervolging — verborgenheid, volharding, stille verzet — dat onderzoek heeft gedocumenteerd voor zoveel gemeenschappen door de eeuwen heen. De naam Miliband schrijft zich dus, op zijn moment, in het lange geheugen van vervolgingen en overlevingen van Israël.

De zestienjarige vluchteling werd een van de meest gelezen marxistische theoretici van zijn tijd. Geboren als Adolphe Miliband op 7 januari 1924 in Brussel, gestorven op 21 mei 1994 in Londen, was hij Pools burger tot 1948 en vervolgens Brits. Zijn intellectuele vorming vond plaats aan de London School of Economics, waar Harold Laski zijn promotor was, en waar zijn belangrijkste invloeden Karl Marx en C. Wright Mills waren. Laski, zelf afkomstig uit het Angelsaksisch-Manchesterase jodendom, was voor deze jonge banneling zowel een meester als een gids.

Het oeuvre van Ralph Miliband vormt een coherent geheel, waarvan drie belangrijke onderdelen in het corpus zijn opgenomen. In 1961 verschijnt Parliamentary Socialism: A Study in the Politics of Labour [corpus 888d5136], een kritische analyse van de Britse sociaaldemocratatie en haar compromissen. In 1969 levert The State in Capitalist Society [corpus 6a854743] zijn meest invloedrijke bijdrage: een theorie van de staat als instrument van de dominante klassen, die het beroemde theoretische debat met Nicos Poulantzas zal voeden. In 1977 verdiept Marxism and Politics [corpus 1bf421e4] zijn reflectie op politieke actie en wegen naar bevrijding. Zijn academische carrière is gevestigd: Miliband bleef tot 1972 aan de LSE, het jaar waarin hij werd benoemd tot hoogleraar politiek aan de universiteit van Leeds.

Dit gehele oeuvre wordt doorkruist door een passie: gerechtigheid. De zoon van de leerlooier uit Brussel maakte de toestand van de onderdrukten tot het centrale onderwerp van zijn wetenschap. Daarin verlengde Ralph Miliband, zonder zich ooit op de synagoge beroepen, een onheuglijk motief van het joodse bewustzijn — de profetische eis van sociale gerechtigheid, de weigering van onverschilligheid tegenover ongelijkheid. De Europese joodse moderniteit heeft veel zonen van de traditie zo zien het ethische erfgoed vertalen in seculier kritisch denken. Zijn voorzichtigheid tegenover macht, zijn weigering van officiële posities en onderscheidingen, drukken ook een vorm van bescheidenheid en intellectuele integriteit uit die niet zonder weerklank is in de deugden die het jodendom altijd bij zijn meesters heeft geprezen.

De geschiedenis van de lignée wordt verdubbeld door het huwelijk. Door Marion Kozak te trouwen, verenigt Ralph twee trajecten van Joodse Poolse ballingschap. De bronnen bewijzen dit: David Miliband, geboren in Londen, is de oudste zoon van Joodse immigranten — de in België geboren marxist Ralph Miliband en Marion Kozak, afkomstig uit Polen; hij verklaarde: "Ik ben het kind van Joodse immigranten en dat is een zeer belangrijk deel van mijn identiteit". Het verslag van hun ontmoeting is ook gedocumenteerd: geboren in België, ontmoette Ralph een ander Joods vluchtelingenmeisje bij zijn aankomst in Groot-Brittannië — Marion Kozak, afkomstig uit Polen, die aan het begin van de nazi-bezetting ontsnapte.

Marion Kozak, overlevende van vervolging, belichaamt dit deel van de lignée waar de herinnering aan de Shoah actief wordt. Als toegewijd activiste voor vrede en gerechtigheid gaf zij haar zonen het scherpe bewustzijn door van wat het betekent om "het kind van immigranten" te zijn. Deze aangenomen identiteit — door David Miliband opgeëist als een essentieel deel van zichzelf — is de plaats waar de doorgegeven traditie en het vastgestelde feit elkaar antwoorden: het gevoel van een outsider te zijn, een vreemde wiens plaats nooit helemaal zeker is, wat Ed Miliband zelf heeft aangehaald met betrekking tot zijn Joodse erfgoed.

Deze relatie tot het vreemde — zich herinneren dat men zelf vreemd was, en daarvan een ethiek van gastvrijheid maken — vormt een van de meest herhaalde geboden van de Joodse traditie. De Miliband-lignée, geboren uit migratie en vlucht, zou daarvan een constitutief gegeven van zijn identiteit hebben gemaakt. Het is in deze gedeelde ervaring van ontworteling dat de familie zich aansluit bij de collectieve herinnering van Israël, volk van zwerving en gastvrijheid.

De derde generatie droeg de naam Miliband naar het hart van de Britse macht — een uitzonderlijke prestatie voor de kleinzonen van een staatloze vluchteling. David en Ed, zonen van Ralph en Marion, engageerden zich beiden in het openbare leven, een inzet in de samenleving die door de lignée loopt sinds hun socialistische vader uit Warschau.

Ed Miliband kende het meest zichtbare traject aan het hoofd van zijn partij. Na de Labour-nederlaag bij de algemene verkiezing van 2010 versloeg hij spectaculair zijn broer David om het leiderschap van de Labour Party te veroveren; in 2015 leidde hij op zijn beurt zijn partij naar nederlaag tegen de conservatieven van David Cameron. Het vervolg van zijn loopbaan is eveneens vastgesteld: hij zat niet in de voorste gelederen onder Jeremy Corbyn, maar keerde in 2020 terug naar toonaangevende verantwoordelijkheden. Zijn vader kwam uit een wereld die zich niet kon voorstellen dat een Miliband ooit een grote regeringspartij zou leiden.

David, de oudste, voerde een parallelle carrière aan de top van de staat voordat hij zich aan humanitair werk wijdde. Zijn engagement voor vluchtelingen — een zaak die hij zich in het tweede deel van zijn leven eigen maakte — geeft de familiegeschiedenis een diepe resonantie: de kleinzoon van de vluchteling van 1940 werkend voor diegenen die vandaag door oorlog op de vlucht geslagen. De aanspraak die hij openlijk maakte op zijn identiteit — « Ik ben het kind van Joodse immigranten en dat is een zeer belangrijk deel van mijn identiteit » — knoop het persoonlijke lot expliciet aan de herinnering van een volk.

In deze twee figuren vindt de deugd van gemeenschapsimplicatie, openbare dienst en zorg voor de ander haar seculiere vervulling. De familie die in Warschau tot het kleine volk van Joodse werkplaatsen behoorde, staat nu onder degenen die wetten maken en ballingen helpen — zonder ooit, volgens hun eigen woord, te vergeten waar zij vandaan kommt.

In drie generaties zal de Miliband-lignée de afstand hebben afgelegd die het verarmde joodse wijk van Warschau scheidt van de banken van het Parlement van Westminster. Daartussen: Brussel en zijn leerwinkel, de verscheuring van mei 1940, het Kanaal overgestoken door een staatloos tienerjongen, de Royal Navy, de London School of Economics, en de opbouw van een gedachtenwerk. Het is de scherpzinnige samenvatting van een heel joodse eeuw, van vervolging naar wederopbouw, van ballingschap naar inburgering.

Deze familie heeft geen responsa noch commentaren op de Wet nagelaten. Wat zij, boven alle deugden, het beste heeft uitgesproken, is de rechtvaardigheid — de tzedek gemaakt tot bewustzijn en handelen. Van de socialistische vader uit Warschau tot Ralph, de theoreticus van de staat, van de overlevende Marion tot de zonen die zich in de samenleving en voor vluchtelingen inzetten, loopt eenzelfde draad: de weigering van onverschilligheid tegenover de toestand van de zwakken en onderdrukten. Deze hartstocht voor rechtvaardigheid, de joodse traditie heeft haar gedragen vanaf de profeten; de Milibands hebben haar vertaald in de seculiere taal van politiek denken en openbaar handelen.

Bij deze hoofddeugd voegen zich, onlosmakelijk, de herinnering aan de vreemdeling die men zelf was — omgezet in gastvrijheid voor de verbannen — en de bescheidenheid van een familie die, eenmaal op het hoogtepunt aangekomen, de Brusselse leerwinkel noch de Warschauwse straat ooit heeft verloochend. Hierin neemt de Miliband-lignée, hoe kort haar inschrijving in de archieven ook zij, volwaardig deel aan het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk dat, van verstrooiing tot verstrooiing, van rechtvaardigheid en trouw aan zijn oorsprong het kloppend hart van zijn overdracht heeft gemaakt.