Familie Mekies

De naam Mekies presenteert zich onmiddellijk als een etymologisch knooppunt waar stamgeheugen en het geheugen van ambachten elkaar ontmoeten. De Judeo-Marokkaanse onomastiek, zoals die door Abraham Laredo in zijn referentiewerk is gefundeerd, registreert systematisch namen die voortkomen uit Berberse etnische en stamdesignaties, die een van de oudste lagen van de Joodse nomenclatuur in Marokko vormen [Les Noms des Juifs du Maroc]. In dit perspectief zou Mekies zijn afgeleid van de naam van een Berberse stam, de Mékies, wiens habitat door de traditie wordt gesitueerd in de buurt van Oujda, in het uiterste oosten van het land, aan de grens met Algerije [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina].

De toewijzing van een Berberse stamnaam aan een Joodse familie is niets uitzonderlijks in de Marokkaanse context. Lang vóór de arabisering en lang vóór de komst van de Sefardische ballingen van 1492 leefden Joodse gemeenschappen in nauwe symbiose met de Berberse stammen van de Atlas, de Sous en de oostelijke regio's, deelende hun taal, hun kledinggebruiken en soms hun clanstructuur. De naam die een Joodse familie droeg, kon aldus de Berberse stam aanwijzen op wiens grondgebied zij woonde, of waarmee zij banden van bescherming en handel onderhield. Deze diepe verwevenheid van het Marokkaanse judaïsme in de Berberse wereld is benadrukt door antropologen en historici die het voorkoloniale Joodse leven hebben bestudeerd [Les Gens du Mellah : la vie juive au Maroc à l'époque précoloniale].

Het tweede etymologische spoor, aanvullend, verbindt de naam met het Arabisch dialect mqâys, meervoud van maqiyâsa, een term die gouden of zilveren armbanden aanwijst. Volgens deze lezing zou Mekies oorspronkelijk een beroepsnaam zijn: die van de armbandenmaker, dat wil zeggen de goudsmid [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina]. Nu was goudsmederij, het bewerken van zilver en goud, een van de emblematische ambachten van de Joden in Marokko, tot het punt dat in veel Berberse regio's de sieradenmakker bijna per definitie Joods was. Joseph Chetrit heeft in zijn werk over de Judeo-Arabische cultuur van de Maghreb aangetoond hoe zeer de gesproken taal en de beroepsaanduidingen de identiteit van de gemeenschap structureerden en zich in de familienamen afzetten [Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco].

Deze twee hypothesen sluiten elkaar niet uit: het is zelfs waarschijnlijk dat de Berberse stam en het goudsmedersambt elkaar wederzijds in het collectieve geheugen hebben versterkt, omdat een familie van edelmetaalambachtslieden een naam met stamkarakter kon dragen, of omgekeerd. De historische eerlijkheid gebiedt deze etymologieën als solide door de onomastische traditie bevestigde hypothesen voor te stellen, zonder er definitief tussen te beslissen [Les Noms des Juifs du Maroc].

Indien men de tribale route volgt, ligt de bakermat van de lineage Mekies in oostelijk Marokko, rond Oujda. Deze grensstadgenoot, lange tijd betwist tussen Marokkaanse en Algerijnse invloedsferen, neemt een bijzondere plaats in in de geschiedenis van het jodendom in Noord-Afrika. Als knooppunt van karavanhandel tussen Fès en Tlemcen, tussen Marokko en het Ottomaanse en later Franse Algerije, was Oujda een doorvoerplaats voor mannen, handelswaar en Joodse families, die daar een bescheiden maar oude gemeenschap vormden.

De Joodse aanwezigheid in oostelijk Marokko volgde de algemene logica van de mellah en Joodse wijken, maar ook een grote regionale mobiliteit. Families circuleerden tussen de grensplaatsen, tussen Oujda, de omliggende ksour en buursteden in Algerije zoals Tlemcen en Nedroma. Deze porositeit van de oostgrens verklaart dat veel Joodse familienamen aan beide zijden voorkomen en dat een lineage van Marokkaanse oorsprong naar Oranie kon uitbreiden. Historici hebben aangetoond hoe zeer de Algerijnsch-Marokkaanse grens in de negentiende eeuw een ruimte van circulatie en hersamenstelling van gemeenschappen was [Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948].

De juridische situatie van de Joden van Oujda, zoals die van alle Joden in Marokko, viel onder de status van dhimmi : beschermd in ruil voor betaling van de jizya, onderworpen aan klederdracht- en woonbeperkingen, maar erkend als autonome gemeenschap in het beheer van hun religieuze en burgerlijke aangelegenheden. Deze status, en de permanente onderhandelingen die deze meebracht tussen Joden en het gezag, is het onderwerp geweest van diepgaande studies die aantoonden dat de grens tussen gemeenschappen zowel juridisch als poreus was [Across Legal Lines: Jews and Muslims in Modern Morocco]. Binnen dit kader vond een familie van ambachtslieden-goudsmeden zoals de lineage Mekies haar plaats in de lokale economie, voorzienende Berber- en Arabische bevolkingen van zilveren sieraden die zowel sieraad als waardeopslagplaats vormden.

Het is hier van belang voorzichtig te blijven : geen direct archief dat voor dit werk is geraadpleegd, maakt het mogelijk een familie Mekies op een precieze datum noemgenoemd in Oujda te documenteren. De oostelijke verankering blijft een waarschijnlijke deductie, gebaseerd op de tribale etymologie zoals gerapporteerd door de naamkundige traditie en op de historische geografie van oostelijk Marokko [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina].

De hypothese van de beroepsnaam — Mekies als "armbandenmaker" — verdient een bijzondere uitwerking, want zij opent een van de best gedocumenteerde hoofdstukken van de sociale geschiedenis van de Joden van Marokko: hun bijna monopolistische rol in de bewerking van edele metalen. In de Berberse en Arabische samenlevingen van de Maghreb werd het werken met goud en zilver vaak beschouwd als onwaardig of verboden voor moslims, vanwege de religieuze verboden op renteninning en de manipulatie van goud. Deze leemte werd ingevuld door Joodse ambachtslieden, die de aangestelde goudsmeden van de plattelandse en stedelijke bevolking werden.

De Berberse zilveren sieraad — fibulae, armbanden, kettingen, diadema's — werd vervaardigd, gegraveerd en genelleerd in de werkplaatsen van Joodse goudsmeden in de mellahs en dorpen. Deze voorwerpen waren niet zomaar sieraden: zij vormden de bruidsschat van vrouwen, een mobiliseerbare geldreserve, een marker van stamtoebehorendheid en maatschappelijke status. De Joodse goudsmid bekleedde dus een centrale economische en symbolische positie, op het snijvlak van de Joodse gemeenschap en de omringende stammen wereld. Het dagelijks leven, de beroepen en de verhoudingen van economische afhankelijkheid van de Joden van pre-koloniaal Marokko zijn verfijnd beschreven door de historische antropologie [Les Gens du Mellah : la vie juive au Maroc à l'époque précoloniale].

In deze context, dat een geslacht naar de mqâys, de armbanden die het vervaardigde, is genoemd, berust op een volkomen vastgestelde onomastische logica: de beroepsnaam is een van de meest vruchtbare bronnen van Joodse naamkunde in Noord-Afrika. Joseph Toledano, in zijn repertorium van familienamen van de Joden van Noord-Afrika, telt talrijke voorbeelden op van namen die afgeleid zijn van ambachts- en handelsberoepen [Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord]. Het werk van zilver met name heeft een duurzame indruk nagelaten in de naamkunde evenals in het collectieve geheugen van de Joden van Marokko, die hun voorouders die goudsmeden waren herinneren als figuren van prestige en vakbekwaamheid die van vader op zoon werden doorgegeven [Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco].

De instelling van het Franse Protectoraat in 1912 transformeerde diepgaand de toestand van de Joden van Marokko, en daarmee het lot van families zoals de Mekies. Oujda, veroverd door Franse troepen al in 1907, was een van de eerste steden die koloniale administratie kende. De opening van scholen van de Alliance israélite universelle, de geleidelijke verfransing, de toegang tot nieuwe beroepen en verstedelijking veranderden de levenswijze en perspectieven van de oostelijke Joodse gemeenschappen.

Deze periode zag ook de migratie van veel Joodse families uit oostelijk Marokko naar grote economische centra — Oran, Casablanca, en daarbuiten — aangetrokken door mogelijkheden in handel en opkomende industrie. Het traject van de Joden van Marokko in deze fase van modernisering, tussen trouw aan tradities en streven naar emancipatie, is in detail beschreven door historici van de koloniale periode [Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999].

De grootste beproeving van deze periode was de Tweede Wereldoorlog en de toepassing in Marokko van Vichy-antijoodse wetgeving. De Marokkaanse Joden, waaronder die uit oostelijk Marokko, werden onderworpen aan discriminatoire status, uitgesloten van bepaalde beroepen, geregistreerd. De positie van sultan Mohammed V, die zich symbolisch tegen bepaalde maatregelen verzette en weigerde onderscheid te maken tussen zijn Joodse en andere onderdanen, blijft een opmerkenswaardig moment in het collectieve geheugen, zorgvuldig bestudeerd door de geschiedschrijving [Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy]. Een familie zoals de Mekies, of zij nu in Oujda woonden of naar grote steden waren gemigreerd, doorleefde onvermijdelijk deze donkere jaren, stellende zich in gelijke tred met het onzekere lot van het gehele Marokkaanse jodendom.

Deze keerpuntperiode bezegelde ook het lot van namen die zich buiten Marokko zouden verspreiden. De modernisering, mobiliteit en politieke omwentelingen bereidden de grote migraties na de oorlog voor, die de lignées van oostelijk Marokko naar alle uithoeken van de wereld zouden verspreiden.

Vanaf de jaren 1948-1956, en vooral na de onafhankelijkheid van Marokko, kende de Marokkaanse joodse gemeenschap een massale exodus. Van enkele honderdduizenden zielen werd zij in enkele decennia gereduceerd tot enkele duizenden personen. De Joden uit Oost-Marokko, dicht bij de Algerijnse grens en dus bij de migratiecircuits van Oranië, behoorden tot de eersten die door deze beweging werden getroffen. De belangrijkste bestemmingen waren Israël, Frankrijk en Canada.

Deze verspreiding werd ervaren als een breuk, maar ook als een transplantatie: de families namen hun namen, hun liturgische tradities, hun keuken, hun melodieën en de Mémoire van hun heiligen mee. De band met Marokko werd nooit verbroken, zoals blijkt uit de bedevaarten — de hilloulot — die de nakomelingen van Marokkaanse Joden nog steeds bijeen brengen op de graven van hun vereerde heiligen [Moroccan Jews — Pèlerinages au Maroc]. De antropologie van de terugkeer, met name onderzocht aan de hand van het geval Casablanca, heeft aangetoond hoe levendig de Mémoire van Marokko bij de generaties uit emigratie nog steeds aanwezig is [Return to Casablanca: Jews, Muslims, and an Israeli Anthropologist].

Voor een lignée als de Mekies, wier naam zelf de indruk draagt van een grondgebied — de regio Oujda — en van een beroep — juwelen smelten —, geeft deze verspreiding aan de familienaam een waarde van verdichte Mémoire. De naam Mekies dragen betekent in jezelf de sporen van een oostelijke Berberstam dragen, de herinnering aan werkplaatsen met zilver en het verhaal van een lange reis door eeuwen en grenzen heen. De grafische varianten van de naam, aangepast aan Franse, Israëlische of Engelssprekende burgerlijke registers, getuigen van deze verspreiding terwijl zij de originele identiteitskern behouden [Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord].

De geschiedenis van de lineage Mekies, zoals de bronnen het mogelijk maken te reconstrueren, is minder die van een bepaalde familie waarvan men de daden zou volgen dan die van een naam vol betekenissen. Twee convergente etymologieën verlichten dit: de Berberse stam van de Mékies in de omgeving van Oujda, en het Arabische mqâys, gouden en zilveren armbanden, die een goudsmid zou aanduiden [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina] [Les Noms des Juifs du Maroc]. Tussen deze twee polen — het land en het ambacht, de Berberse clan en het zilversmedenwerk — tekent zich het typische portret af van een Joodse familie uit oostelijk Marokko, diep geworteld in haar eigen terroir terwijl zij deelneemt aan de symbolische economie van de juwelen.

Voorbij de onzekerheid die op het detail van de generaties weegt, is de collectieve trajectorie duidelijk: een oude verankering in oostelijk Marokko, een inschakeling in de geldambachten, de beproeving van het Protectoraat en Vichy, en vervolgens de grote verspreiding in de tweede helft van de twintigste eeuw [Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999]. De naam Mekies, vandaag gedragen ver weg van haar grondgebied, blijft een teer maar weerstandskrachtig draadje dat zijn dragers verbindt met de herinnering aan Oujda, de Berberse stammen en de Joodse goudsmeden van de Maghreb. Dit Groot Boek pretendeert niet het onderzoek te hebben gesloten, maar het territoir van het bekende, het waarschijnlijke en het overgedragen eerlijk te hebben uitgestippeld, uitnodigend de toekomstige generaties om het onderzoek voort te zetten in de nog onverkende archieven van oostelijk Marokko.