Familie Medioni

De onomastiek van de Judeo-Maghrebijnse wereld

De onomastiek van de Judeo-Maghrebijnse wereld, een geduldig onderzoeksveld dat door Abraham Laredo en vervolgens door Joseph Toledano is gereconstrueerd, plaatst de naam Medioni onder de patroniemen van geografische oorsprong — namen die de plaats in het geheugen bewaren waaruit de familie afkomstig was. De naam duidt degene aan die afkomstig is uit Mediouna, een plaatsnaam of stamnam, een verkleinwoord van Medina, en de stam der Mediouna vormt een tak van de Zenata, een grote Berberfamilie. Deze etymologie onthult een diep gelaagde laag in de geschiedenis van het jodendom in Noord-Afrika: die waarin het Joodse gebeuren met het Berberse feit versmelt, waar inheemse gejudaïseerde stammen en langdurig gevestigde joodse gemeenschappen dezelfde grond delen, dezelfde volkstaal, dezelfde horizon.

De naam is niet stijf blijven staan. De grote variabiliteit van zijn spellingswijzen — Almedionni, El Medioni, Elmediouni, Mediona, Médionni, Mediouni, maar ook de meer verre vormen Medalsi of Midalssi — getuigt van de reis van het patroniem door talen en bestuurlijke systemen: het Arabisch, het Spaans van de ballingen uit al-Andalus, vervolgens het Franse van de koloniale burgerlijke stand, die laat een spelling vasthield waar de mondelinge traditie duizenden mogelijkheden toeliet. Het bepaalde artikel el- dat aan de naam gekoppeld is — El Medioni — verraaadt het Arabische gebruik: het patroniem zegt letterlijk « de Mediouni », de man uit Mediouna.

De familienaam Medioni is in Marokko sinds het begin van de 16de eeuw attesteerd, gedragen door joden [Geneanet, naar Laredo]. Deze ouderdom is allerminst anekdotisch: zij inschrijft de lignage in de lange duur van de joodse aanwezigheid in Noord-Afrika, voorafgaand aan de massale aankomst van de ballingen uit het Iberische schiereiland na 1492. De Medioni behoren dus tot dat deel van het Noord-Afrikaanse jodendom dat men soms de toshavim noemt, de « bewoners », denen wier verankering voorafgaat aan de grote Sefardische diaspora. De deugd die hier opblinkt is die van trouw aan plaats en Wet in de tijd: eeuwen doorkruisen zonder wortels uit te graven, een naam doorgeven die in zichzelf een geografie van het geheugen is.

Indien de wieg van de naam zich in het Marokkaanse gebied bevindt, rond Mediouna, dan wortelt de gedocumenteerde geschiedenis van de lignée die ons bezighoudt zich in de 19de en 20ste eeuw in West-Algerije, in Oranië. Deze verplaatsing, van Oostelijk Marokko naar Tlemcen, Nedroma en Oran, komt overeen met een goed geattesteerde beweging van Joodse bevolkingsgroepen in de Maghreb, waarbij commerciële, familiale en rabbijnse banden de volkeren nooit hebben opgehouden over de grenzen heen die door de koloniale mogendheden werden getrokken.

Oran, de stad waar de lignée haar genie zou ontplooien, was toen een kruispuntsstad. De Joden vormden er een talrijke gemeenschap, gedeeltelijk geconcentreerd in de derb al-yahoud, de Joodse wijk waarvan de levendige steegjes het decor zouden zijn van de jeugd van Maurice El Médioni. Geboren op 18 oktober 1928 in Oran, in een van de drukke steegjes van de derb al yahoud, de Joodse wijk, baadde Maurice El Médioni in de muziek van de cafés [Institut Européen des Musiques Juives]. Deze topografie is niet neutraal: zij beschrijft een wereld waarin het Joodse leven en het Arabische leven buurt tegen buurt elkaar naderden, waarin de muziek zich van drempel tot drempel antwoordde.

Het jaar 1870 markeert, voor de gehele Oranische lignée, een grote juridische breuk: het Crémieux-decreet maakte de Joden van Algerije volwaardige Franse burgers. Het Crémieux-decreet en de naturalisatie van de Joden van Algerije transformeerden met één pennenstreek een volk van inboorlingen in burgers, openend de toegang tot het Franse onderwijs terwijl tegelijkertijd, soms pijnlijk, de afstand tot de Moslimse buur werd vergroot. De Medioni van Oran beleefden deze gemeenschappelijke geschiedenis: die van een gemeenschap gevangen tussen drie werelden — het voorouderlijke jodendom, de nieuwe Franstaligheid en de Arabisch-Berberse cultuur die nog steeds de matrix van hun gevoeligheid bleef. Uit deze vruchtbare spanning zou hun meest bijzondere bijdrage ontstaan.

Aan het begin van de twintigste eeuw gaf de lignée Medioni aan Oran een van de grootste figuren van de Joods-Arabische muziek: Messaoud Georges El Médioni, bekend in heel Noord-Afrika onder zijn artiestennaam Saoud l'Oranais. Maurice El Médioni stamde uit een familie van muzikanten; zijn oom is de muzikant Messaoud Médioni, genaamd Saoud l'Oranais [MusicMe]. Violist, pianist, zanger en eigenaar van een café-concert was Saoud l'Oranais een van de pijlers van het Arabisch-Andalusische en hawzi-repertoire van Oranië, vormer van een hele generatie uitvoerders en bewaarder van een muzikaal erfgoed dat door Joden en Moslims werd gedeeld.

Zijn carrière belichaamt tot in alle aspecten een deugd die de Joodse traditie zeer hoog waardeert: de overdracht van kennis en de bewaking van een erfgoed dat is toevertrouwd. Saoud was niet alleen een virtuoos; hij was een doorgever, degene die een erfenis verzamelde — de gharnati, de Andalusische nouba, de geleerdheid van Granada en Tlemcen — en deze levend aan zijn opvolgers doorgaf. Tot zijn naasten behoorde de grote Reinette l'Oranaise, van wie hij volgens de Oranaise muzikale traditie de meester was; door deze artistieke verwantschap treedt de lignée Medioni in het collectieve geheugen van een heel muziekminnnend volk.

Maar het leven van Saoud stortte in door de tragedie van de eeuw. Gevestigd in Frankrijk werd hij, zoals zoveel Joden uit Algerije en Frankrijk, meegezogen door de nazi-genocidemachine: gearresteerd, gedeporteerd met zijn zoon, werd hij in de concentratiekampen vermoord. Zijn verdwijning maakt hem een van de martelaren van de Shoah binnen de lignée, en verbindt het lot van de Medioni met de diepste wonde in het geheugen van Israël in de twintigste eeuw. In Saoud l'Oranais kunnen de twee gezichten van deze geschiedenis worden gelezen: de glorie van een kunst die volkeren verenigde, en de vernietiging die een barbarij aan dit volk wilde toebrengen. Dat zijn neef een deel van zijn leven wijdde aan het doen herleven van zijn repertoire is een heilige plicht — de zakhor, « gedenk », die in het hart van de Joodse moraal van herinnering ligt.

Uit dit huis van muzikanten werd Maurice El Médioni geboren, wiens schriftelijke herinneringen, gepubliceerd in 2017 onder de titel A Memoir: From Oran to Marseille (1936–1990), de meest kostbare en meest intieme bron vormen voor de geschiedenis van de lignage [Maurice El Médioni, A Memoir, 2017]. Maurice El Médioni, geboren op 18 oktober 1928 in Oran in Algerije, is een Algerijns-Joods pianist, componist en performer van Andalusische, raï-, chaabi-, Sefardische en Arabische muziek, en een van de zeldzame nog levende kunstenaars die met de groten hebben opgetreden [Repeater Books].

Een autodidact van genie, Maurice groeide op in een Oran waar hij vanaf zijn kindertijd, in een van de drukke steegjes van de derb al yahoud, ondergedompeld was in de muziek van de cafés [IEMJ]. Uit de ritmes die hij om zich heen hoorde, vormde hij een unieke stijl, gekenmerkt door de ontmoeting van het Arabo-Andalusische repertoire van zijn oom Saoud met muziek van elders — het boogie-woogie van de Amerikaanse soldaten die in 1942 waren geland, Cubaanse ritmes, rumba. Uit deze onwaarschijnlijke mengeling ontstond wat hij zijn pianoriental zou noemen, een linkerhand die percussief de derbouka imiteert onder een naar Oosterse trant versierde rechterhand.

De bijdrage van Maurice El Médioni aan Joods denken en cultuur ligt niet in Talmoedische commentaar maar in een andere vorm van trouw: die van de kunstenaar die een bedreigde beschaving bewaart, overdraagt en hoorbaar maakt. In 1996 wijdt het label Piranha hem een cd, Café Oran – Maurice El Médioni et son PianOriental, waarop hij onder meer met de Klezmatics speelt; in 2000 neemt hij Samaï Andalou et Pianoriental op, en in 2003 publiceert hij de cd Liturgie Hebraïca – Andalouse [IEMJ]. Deze laatste titel is veelzeggend: door Hebreeuwse liturgie en Andalusische modi samen te voegen, voerde Maurice El Médioni zowel werk van piëteit als kunst uit, waardoor hij de Oranase synagogale zang zijn oude muzikale gewad teruggaf. Zijn samenwerking met de Klezmatics bouwde een brug tussen de Sefardische wereld van de Maghreb en de Asjkenazische wereld van Centraal-Europa — een gebaar van eenheid binnen het verspreide Israël.

De grote breuk van 1962 — de Algerijnse onafhankelijkheid en het quasi-volledige vertrek van Joden uit Algerije — sluit brutaal de wereld van Oran af. Net als vrijwel alle Joden in Algerije, sinds Crémieux Frans van nationaliteit, verlaat Maurice El Médioni zijn geboortstad; de titel zelf van zijn getuigenis, From Oran to Marseille, vat deze ontworteling en deze heropbouw aan de overkant van de Middellandse Zee samen [Maurice El Médioni, A Memoir, 2017]. Dit traject is niet uitzonderlijk: het volgt dat van tientallen duizenden judeo-maghrijnse families die in één generatie van de steegjes van de derb al-yahoud naar de wijken van Marseille, Parijs of Sète gingen.

Dit is de plaats waar familiale mémoire en collectieve geschiedenis het nauwst op elkaar antwoorden. Het lot van de Medioni — oude Berberse wortels, bloei in Oran, Franse naturalisatie, de ontworteling van 1962, wereldwijde verspreiding — is de getrouwe samenvatting van de geschiedenis van het Noord-Afrikaanse jodendom in zijn geheel. De lignée stopt er hier mee alleen maar een familie te zijn en wordt een metoniem: door haar heen leest men het avontuur van een verdwenen wereld.

Tegen uitwissing in kiest Maurice El Médioni voor het oeuvre. Laat erkend maar universeel gewaardeerd, behoort hij tot de zeldzame levende kunstenaars die hebben gespeeld met de grootheden van de chaâbi- en raï-muziek [Repeater Books]. Zijn internationale carrière, zijn opnamen, zijn geschreven getuigenis vormen evenzovele acten van verzet tegen vergetelheid. Hier uit zich misschien de hoogste deugd van de lignée: van ballingschap niet een einde maar een overdracht maken, de muziek van een verwoeste wijk dragen tot op de podia van de wereld, zodat wat bedreigd werd te verdwijnen erfgoed van de mensheid wordt. Het overlijden van de kunstenaar in 2024 heeft dit oeuvre verzegeld als een erfenis [IEMJ].

Van de Berberse Mediouna tot het mediterrane Marseille zal de lineage Medioni een baan hebben beschreven die die van het Maghrebijnse jodendom in zijn meest dichte waarheid is: een immemoriaal wortelen in Noord-Afrikaanse bodem, een diepe vertrouwdheid met de Arabische taal en muziek, het Franse burgerschap verkregen door het Crémieux-decreet, vervolgens de ontworteling van 1962 en de verspreiding. De naam zelf, « die van het kleine Medina », bewaart in zijn hart deze trouw aan een plaats, ook al heeft de geschiedenis de familie gedwongen hem te verlaten.

Onder alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is die welke de lineage Medioni het best heeft uitgedrukt *de bewaring en overdracht van erfgoed — de zakhor, de plicht van herinnering gemaakt tot kunst*. In Saoud de Oranees, meester vermoord in de Shoah, was de overdracht die van een muzikale kennis doorgegeven aan een generatie voordat deze werd vergruisd door brutaliteit. In Maurice El Médioni, zijn neef, werd de overdracht wederopstanding: de muziek van een ondergeaan wereldje verzamelen, deze trouwen met de Hebreeuwse liturgie en muziek van de wereld, en deze naar het universele brengen. Deze lineage zal van herinnering geen graftombe hebben gemaakt, maar een levend werk, stellende dat herinneren, voor Israël, nooit heeft betekend achterom kijken, maar rechtop houden wat zonder dit zou zijn gezonken.