Familie Maïmon

Het huis Maimon wortelt in het Córdoba van het eerste derde deel van de twaalfde eeuw, vervallen hoofdstad van het Omayyadische kalifaat maar nog altijd een schitterend centrum van Judeo-Arabische cultuur. De familie behoorde tot de rabbijnse aristocratie van de stad : volgens de traditie die Maimonides zelf verzamelde in het colofon van zijn commentaar op de Mishna, voerde zij haar afkomst terug via een lange reeks van rechters en geleerden, geslacht na geslacht, tot de Talmoedische meesters.

De vader, Rabbi Maimon ben Joseph, naamgever van de geslachtsreeks, was dayyan — rabbijnse rechter — van Córdoba, leerling van Rabbi Joseph ibn Migash, zelf erfgenaam van de school van Isaac Alfasi. Hij vormde zijn zoon in de dubbele discipline van de kennis : de Mondelinge Wet van Israël en de profane wetenschappen van de Arabische filosofen. Mozes ben Maimon werd door zijn vader in Spanje opgeleid in de Talmoed en de Arabische filosofen, daarna in Marokko [Encyclopaedia Universalis, Maimonides]. De geboortedatum van Mozes blijft omstreden : geboren in Córdoba, werd Maimonides geboren in 1135 of 1138 en stierf in 1204 [Encyclopaedia Universalis, Maimonides], de dag vóór Pesach, volgens de traditie die het sterkst door middeleeuwse kroniekschrijvers wordt ondersteund.

De overdracht van Talmoedische kennis van vader op zoon, van Ibn Migash naar Maimon ben Joseph en vervolgens naar Mozes, zegt iets essentiëels over de manier waarop de familie haar verhouding tot de Wet opvatte : niet als een verstarde erfenis, maar als een levende keten, shalsheleth, die elk schakel opnieuw smeedt. Rabbi Maimon ben Joseph volstond niet met het doorgeven van rechtswetenschap ; hij vormde een geest die er overheen kon groeien. Dit is één van de diepste vormen van Talmoedische rechtvaardigheid : de erfgenaam niet de conclusies geven van zijn voorganger, maar hem de gereedschappen van zijn eigen oordeel geven.

De wereld waarin deze generatie werd geboren, was die van een Joods Iberië verdeeld tussen de christelijke koninkrijken van het Noorden, in volle expansie door de Reconquista, en een fragmentariserend islamitisch Zuiden. Het schiereiland vormde toen een werkelijke bewegende grens waar Joodse gemeenschappen hun voortbestaan onderhandelden tussen rivaliserende mogendheden [Ray, 2006]. Het Joods leven van al-Andalus rustte op een dichte communautaire organisatie, voorzien van haar tribunalen, academies en liefdadigheidsinstellingen, die de qehillah van Andalusië tot een model van juridische en culturele autonomie maakten [Assis, 2004]. In deze voedingsbodem werd de encyclopedische cultuur van de Maimon gesmeed — beheersing van Talmoedisch recht, geneeskunde, astronomie en falsafa.

Het Cordubaanse evenwicht stortte in 1148 ineen, toen de Almohaden, een Berberse dynastie uit de Maghreb, Andalusië veroverden en joden en christenen een noodlotttige keuze oplegden: bekering tot de islam, ballingschap of dood. Maimonides moest nog als kind naar Afrika vluchten, na de verovering van het emiraat door de Almohaden [Encyclopaedia Universalis, Maimonides]. De familie Maimon kende toen bijna twee decennia lang zwerftochten door het zuiden van het schiereiland en de Maghreb.

De joodse gemeenschappen van West-Andalusië, zoals die van Sevilla, leden zwaar onder deze breuk, die eeuwen van voortdurende aanwezigheid beëindigde en hun elites naar het Oosten en het christelijke Noorden disperseerde [Borrero Fernández, 1985]. De Maimon vertrokken eerst, volgens de convergente hypothesen van biografen, naar het nog onstabiele zuiden van Spanje, voordat zij de zeestraat overstaken. Rond 1160 vestigde de familie zich in Fès, ironisch genoeg in het hart van het Almohadische imperium. Het was daar, in een stad die lange tijd een groot centrum van het Maghrebijnse jodendom zou blijven, dat de jonge Mozes zijn medische vorming voortzette en waarschijnlijk zijn Brief over gedwongen bekering (Iggeret ha-Shemad) schreef, waarin hij zich inspande het geweten van joden die gedwongen werden hun geloof te verbergen tot rust te brengen.

Deze tekst verdient aandacht, want zij onthult een morele en halakhische gezindheid kenmerkend voor het huis Maimon: de zorg voor de ander in diens beproeving. Waar andere rabbijnse autoriteiten de anusim — de gedwongen bekeerlingen — streng veroordeelden, koos de jonge Maimonides de weg van juridische medelijden. Hij stelt hen niet vrij van schuld, maar hij begrijpt hen; hij herinnert eraan dat de Wet verzachtende omstandigheden kent, dat martelaarschap slechts wordt geëist wanneer het gaat om het plegen van een der drie kardinale zonden — afgodendienst, moord, overspel — en niet om de enkele uitspraak van een islamitische formule onder dwang. Deze gedurfde positie, op het kruispunt van halakha en een ethiek van medelijden, is een der eerste gedocumenteerde daden waarmee het geslacht Maimon een opvatting van de Joodse Wet uitdrukt die zich op het leven richt en niet op abstractie.

Aangezien de situatie ondraaglijk werd, hervatte de familie rond 1165 haar weg: pelgrimage naar het Heilige Land, kort, gevolgd door definitieve vestiging in Egypte. Gedurende deze jaren van beproeving stierven Rabbi Maimon ben Jozef, en verdween tragisch, in een scheepsramp, Mozes' jongere broer David, handelaar in edelstenen, wiens dood de toekomstige meester financieel ruïneerde en langdurig in rouw onderdomPelde. Deze zwerftocht weerspiegelt een breder patroon: de mobiliteit van rabbijnse elites tussen Iberia en het Oosten tekenden de intellectuele kaart van het middeleeuws jodendom opnieuw, zoals later, in omgekeerde richting, de migratie van de Asjkenazi naar Toledo zou illustreren [Ray, 2004].

In Egypte, in Fostat, vond de familie eindelijk een duurzaam toevluchtsoord. Moïse ben Maïmon werd daar de erkende spirituele leider van de gemeenschap en omarmde, na de dood van zijn broer, volledig het beroep van arts. Zijn werk, grotendeels geschreven in Caïro — hij was arts aan het hof van Saladin — maakt hem een van de grote figuren van het middeleeuwse jodendom [Encyclopaedia Universalis, Maimonides]. Zijn reputatie als praktiserend arts bezorgde hem een positie in de entourage van de vizier al-Fadil, vertrouweling van de ayyoubidische sultan.

In Fostat werden de drie grote werken samengesteld die de lignée onsterfelijkheid zouden verzekeren. Allereerst de Commentaar op de Mishna, in het Arabisch, voltooid in de dertig en bevattende de beroemde « dertien beginselen van het geloof ». Vervolgens de Michné Torah, een monumentaal wetboek van de gehele Joodse Wet geschreven in helder Hebreeuws, dat beoogde het beroep op de Talmud zelf overbodig te maken voor de dagelijkse praktijk. Ten slotte de Gids voor de dwaalenden (Dalālat al-ḥā'irīn), een filosofisch compendium bestemd om de mosaïsche openbaring en de aristotelische rede met elkaar te verzoenen [Maimonides, The Guide for the Perplexed, 1979].

De Michné Torah verdient bijzondere aandacht gezien de deugden die de traditie aan de lignée toeschrijft. Zijn eerste ambitie is juridisch van aard, maar zijn morele structuur is opmerkelijk: Maimonides stelt de halakha daarin in een rationele en niet gebruikelijke orde uiteen, legt de beginselen bloot die elke regel grondvesten, en verwerpt de autoriteit van precedenten wanneer zij zich niet voor de rede rechtvaardigen. Daarmee verradt hij de Wet niet — hij dient haar met een vorm van omgekeerde intellectuele bescheidenheid, die erin bestaat te geloven dat de onderwijzde gelovige het verdient toegang te krijgen tot de bron eerder dan tot de commentaar. De implicatie voor het collectieve leven is immens: de Michné Torah is vooral een instrument voor de bevrijding van het volk, een poging om de kennis van de Wet voor het grootste aantal bereikbaar te maken.

De omvang van dit werk rechtvaardigt de titel die het nageslacht eraan gaf, samengevat in het gezegde: « Van Moïse tot Moïse is er niemand als Moïse geweest. » De historicus Maurice-Ruben Hayoun heeft aangetoond hoe Maimonides zichzelf dacht als een « ander Moïse », nieuwe gids voor een volk dat verdwaald was tussen geloof en filosofie [Hayoun, 1994]. De reikwijdte van de Gids was zo groot dat het een belangrijk studieobject van de middeleeuwse filosofie werd, bestudeerd en vertaald zelfs in het christelijke en Arabische denken [Pines, 1963]. Voorbij de juridische strengheid situeert het maimonidesische werk zich ook in de lange Joodse meditatie over de aard van de Openbaring, die latere denkers zullen voortzetten [Heschel, 1962].

Tot slot zij opgemerkt dat de medische praktijk van Maimonides niet los stond van zijn ethiek: zijn medische verhandelingen, in het Arabisch geschreven voor het ayyoubidische hof, maken de gezondheid van het lichaam tot een voorwaarde voor de verheffing van de ziel. De zorg voor de ander — voor de zieke, voor de verdwaalde gelovige, voor de gewonde gemeenschap — loopt door het gehele werk heen als een diepe ader, die verder gaat dan de louter technische bekwaamheid om aan te sluiten bij de Joodse waarde van pikouach nefesh, het redden van het menselijk leven als opperbevel.

Bij de dood van Maimonides in 1204 doofde de waardigheid niet uit met de man: zij werd, een opmerkelijk feit, via het bloed doorgegeven. Zijn enige zoon, Abraham ben ha-Rambam (1186–1237), volgde hem op als nagid — officieel hoofd der joden van Egypte — en als hovarts, ondanks zijn jonge leeftijd. Deze dynastieke opvolging aan de top van het oosterse jodendom is een der meest bijzondere verschijnselen in de middeleeuwse communautaire geschiedenis: zij maakte van Maimon een werkelijk vorstenhuis van het jodendom.

Abraham was tegelijkertijd beschermer van zijn vaderlijke erfenis en een oorspronkelijk denker. Hij verdedigde de nagedachtenis van zijn vader tijdens de grote maimonidische controverse die in de jaren 1230 verdedigers en tegenstanders van de filosofie tegenover elkaar stelde, en hij schreef daartoe zijn Milḥamot ha-Shem (« De Oorlogen des Heren »). Maar hij was ook auteur van een meesterwerk, de Kifāyat al-ʿĀbidīn (« De voldoende Gids voor de dienaars Gods »), een traktaat over vroomheid dat een joods stromingen van sufistische inspiratie inleidde, stellende dat ascese, innerlijke toewijding en bescheidenheid als wegen naar spirituele verhevenheid dienden. Daarin was de zoon niet slechts een eenvoudige navolger: hij boog het rationalistische erfgoed naar een mystiek van het hart, stellende vast dat de Maimon-lijn zich nooit in herhaling verstijfde.

Deze buiging naar innerlijke vroomheid is geen afwijking van de familiale traditie: zij is juist een der meest authentieke uitdrukkingen van de verhouding der Maimon tot de deugd van bescheidenheid. Waar de vader de Wet voor iedereen had gecodificeerd, tracht de zoon haar voor elk individu te verinnerlijken. De individuele bescheidenheid — anavah — die de Kifāyat voorstaat, is geen intellectuele abdicatie maar een spirituele discipline: de aanhanger die knielt en bidt geeft de rede niet op, maar verdiept haar door het zwijgen van contemplatie. Dat deze inspiratie uit het soefisme voortkwam, praktijk van het andere — van de religieuze vreemde —, zegt ook iets over de open verhouding van de lijn tot wat van elders komt, haar vermogen om in te lijven zonder zich op te lossen.

De erfelijke overdracht van communautaire autoriteit, waarvan de Maimon het meest illustere voorbeeld bieden, past in een algemene economie van de middeleeuwse joodse macht waarin geleerde prestige, rechtsmacht en erkenning door moslimautoriteiten samenkwamen [Assis, 2004]. Hier beantwoorden en bevestigen herinnering — die een heilige dynastie verlangde — en archief — dat een officiële functie erkend door de Ayyubidische en vervolgens Mameluksische macht documenteert — elkaar.

De autoriteit van de Maïmon stierf niet uit met Abraham. Ze zette zich voort, van vader op zoon, gedurende bijna twee eeuwen, wat deze familie tot de langste dynastie van gemeenschapsleiders in de middeleeuwse joodse geschiedenis maakte. Op Abraham volgde zijn zoon David ben Abraham Maimonides (1222–1300 ongeveer), die het négidat uitoefende tijdens een turbulente periode en zelf een tijdelijke ballingschap in Acre, in het Heilige Land, onderging voordat hij naar Egypte terugkeerde.

De functie ging vervolgens over op Abraham II ben David, vervolgens op Joshua ben Abraham, en tenslotte op David ben Joshua Maimonides (circa 1335–1415), de laatste bekende nagid van de directe lijn, zelf auteur van halakhische en mystieke werken in het Arabisch en Hebreeuws, die de vrome richting voortzette die door zijn verre voorvader Abraham was ingesteld. Met hem, en zijn verplaatsing naar Damascus en Aleppo aan het einde van de 14de eeuw, verdwijnen de maimonidische negidim van Caïro uit de bronnen. De continuïteit van dit huis, getuigd door de documenten van de Geniza van Caïro — deze schat van gemeenschapsarchieven ontdekt in de Ben Ezra-synagoge van Fostat —, maakt het mogelijk de opeenvolging van generaties met grote waarschijnlijkheid, zo niet altijd met absolute zekerheid, te reconstrueren.

De betrokkenheid van elke nagid in het collectieve leven gaat verder dan eenvoudig beheer. Het ging erom handelsconflicten van de koopliedengemeenschap van Caïro op te lossen, om responsa beantwoord die van overal in de oosterse diaspora aankwamen, om de joden tegenover de mameloekse autoriteiten te vertegenwoordigen, soms welwillend, soms vijandig. Deze functie — die rechtvaardigheid, zorg voor de gemeenschap en de kunst van onderhandelen met de macht combineert — illustreert een concrete vorm van wat de joodse traditie tikkun olam noemt, de herstel van de wereld door verantwoord menselijk handelen. Het is geen vrome metafoor: het is het dagelijkse werk van gemeenschapsleiders die gedwongen waren een plurale gemeenschap bijeen te houden onder vreemde toezicht.

Buiten de biologische lijn verspreidde de naam Maïmon en zijn prestige zich over alle sefardische diaspora's. Na de uitzetting van 1492 claimden families uit Noord-Afrika — in Marokko, Tunesië, Algerije — een echte of ere-verwantschap met het huis van Córdoba. De grote centra van het maghrebijnse jodendom, van Fès, waarvan de archieven van de Mellah het spoor van deze devotie aan het maïmonidische geheugen bewaren [Archives du Mellah de Fès], tot de Tunesische gemeenschappen in modernisering [Rubinstein-Cohen, 2011], onderhielden de herinnering aan de Rambam als een gedeeld erfgoed. De sefardische halakhische traditie, zoals die zich nog in de 19de eeuw uitsprak in de responsa van Marokkaanse meesters zoals Abraham Ankawa, bleef diep afhankelijk van de autoriteit van de Michné Torah [Ankawa, Kerem Hemed, 1871] [Encyclopedia.com, Ankawa].

Indien de biologische afstamming van de negidim uitstierf aan de bronnen op de drempel van de vijftiende eeuw, beleefde de naam Maïmon een tweede leven, zuiver symbolisch en desondanks immens. In het collectieve bewustzijn van Israël ophield « het huis van Maïmon » op een familie aan te duiden en werd het een metafoor voor intellectuele en spirituele uitmuntendheid. Talrijke zijn de gemeenschappen, de yeshivot en instellingen die zich onder het beschermheerschap van de Rambam plaatsten; talrijk ook de families die, zonder documentair bewijs, van generatie op generatie de trots op een maimonidische afstamming doorgaven.

Deze dynamiek nam in de achttiende eeuw een bijzonder welsprekend vorm aan, in de intellectuele moerassen van het chassidische Litouwen. Een jong wonderkind geboren rond 1753 bij Mir, in het Groothertogdom Litouwen — van zijn echte naam Shlomo ben Joshua —, koos, toen hij zich op het avontuur van de Duitse Verlichting wilde gooien, ervoor om de naam Salomon Maïmon aan te nemen. Deze keuze was niet toevallig: het was een filosofisch gebaar en een verklaring van toebehorendheid. De naam Maïmon aannemen betekende zich onder de intellectuele voogdij van Maimonides stellen, stellen dat filosofie en wetenschappen, zoals de Rambam had geleerd, het beste pad naar de kennis van God vormen [Philopedia, Salomon Maimon].

In Berlijn aangekomen, integreerde Salomon Maïmon zich in de kring van de Haskala — de joodse Verlichting —, stellende met haar dat wetenschap en filosofie in de joodse wereld verspreid dienden te worden. Maar zijn intelligentie voerde hem snel verder: waar de Berlijnse Haskala vooral op aculturatie van de joodse massa's gericht was om hen aanvaardbaar te maken voor de Duitse samenleving, verdedigde Maïmon een begrip van de Verlichting dat rechtstreeks van zijn middeleeuwse meester afstamde — filosofie en wetenschappen verspreiden omdat zij op zich de hoogste weg van spirituele verheffing zijn [Stanford Encyclopedia of Philosophy, Salomon Maimon]. Dit fundamentele meningsverschil met de dominante stroming van de Haskala getuigt van de singulariteit van een gedachte die weigerde intellectuele emancipatie van religieuze verdieping los te maken.

Het filosofische werk van Salomon Maïmon werd erkend als een belangrijke bijdrage aan de Europese kritische filosofie. Zijn Essai sur la philosophie transcendantale (1790) werd door Kant zelf gelezen, die toestemde dat deze Litouwse lezer hem met een diepte had begrepen die geen hedendaagse hem had geëvenaard. Maar wat Salomon Maïmon aan de afstammingslijn die ons bezighoudt bindt, vindt zich elders: in zijn Giv'at ha-Moreh (1791), Hebreeuws commentaar op de Gids der Dwalingen, waar hij zich onderstelde Maimonides' werk aan de smaak van de achttiende eeuw aan te passen door het te confronteren met Kant, Leibniz, Wolff, Descartes en Spinoza [JForum, Haskala: Salomon Maïmon et Lazarus Bendavid]. Daarbij volbracht hij hetzelfde gebaar als zijn gelijknamige meester zes eeuwen eerder: de openbaring en de rede van het huidige moment met elkaar verzoenen, erfgoed van de Tora en hedendaagse filosofie samenhouden. De keten van de traditie — massoret — breekt niet; zij wordt zich opnieuw aansluit bij elke generatie onder nieuwe vormen.

Salomon Maïmon stierf in 1800, op het Silezische landgoed van zijn beschermheer graaf Adolph von Kalckreuth, te Siegersdorf. Zijn persoonlijke lot — zeer jong gehuwd, te vroeg vader, dwalend tussen de shtetls van Polen en de Berlijnse salons, nooit helemaal geïntegreerd noch helemaal buitengesloten — lijkt op een moderne replica van de Almohadische dwaaltocht van de eerste Maïmon. Hij droeg de naam als een programma en realiseerde het met een hardnekkigheid die eer aan de afstammingslijn doet die hij zich had gekozen.

De geschiedenis van de naam Maimon strekt zich uit tot in het hart van de twintigste eeuw, in de gedaante van een man die deze droeg zonder er biologisch uit voort te komen, maar die misschien meer dan wie ook in de moderniteit de fundamentele roeping belichaamde: het herinneringswerk van de grote rabbijnse figuren door te geven op het moment dat deze wereld dreigde in de vergetelheid te verzinken.

Yehuda Leib Fishman, geboren in 1875 in Mărculești in Bessarabië — nu Moldova —, koos ervoor om aan zijn familienaam die van Maimon toe te voegen toen hij zich in Palestina onder mandate vestigde, een discreet maar doelbewust signaal van toebehoren tot een bredere traditie dan zijn eigen. Opgeleid in de Litouwse yeshivot, gesmacht tot rabbijn door Rabbi Yechiel Michel Epstein, auteur van de Aroukh ha-Shoulhan, was hij een van de oprichters van de Mizrachi-beweging in 1902 — de eerste organisatie van religieus zionisme — en een van de architecten, aan de zijde van de Rav Kook, van het Groot Rabbinaat van Palestina [Jewish Virtual Library, Judah Leib Fishman Maimon].

Maar het is zijn literaire en biografische werk dat zijn naam het meest rechtstreeks verbindt met de lange traditie van de Maimon. Tussen 1942 en 1947, in de donkerste jaren van de Shoah, terwijl het Europese jodendom werd vernietigd, publiceerde hij in zes delen zijn Sarei ha-Me'ah — de « Vorsten van de eeuw » of « Grootheden van de eeuw » —, biografische verzameling gewijd aan de grootste rabbijnse figuren van de afgelopen eeuwen. Het werk schetste meer dan honderd rabbijnse persoonlijkheden, stellende daarbij, onder de voorlopers van het religieus zionisme, figuren als Yehuda Alkalai en Zvi Hirsch Kalischer aan het licht, van wie hij aantoonde dat hun oproep tot terugkeer naar Sion en tot landbouwnederzettin in Heilig Land halakisch gefundeerde antwoorden waren op de vervolgingen in modern Europa [Grokipedia, Yehuda Leib Maimon].

De keuze van het moment is niet willekeurig. Tussen 1942 en 1947 een monument voor het herinneringswerk van de grote rabbijnse meesters publiceren, was een daad van zakhor vollbrengen — van actieve herinnering — in de strengste betekenis van het woord: niet de passieve nostalgie naar een verloren wereld, maar de bewuste beslissing om deze namen aan de vergetelheid die de vernietiging wilde opleggen te onttrekken. Hierin stelde Yehuda Leib Maimon zich in de lijn van de grote ondernemingen van behoud van het collectieve herinneringswerk van Israël, van de samenstellers van de Talmud tot aan de wijzen van de Geniza. Hij verzamelde de sintels voordat de wind ze zou verstrooien.

Zijn engagement was niet alleen literair. Yehuda Leib Maimon richtte in 1936 de Mosad HaRav Kook op, een uitgeverij die tot op de dag van vandaag fundamentele religieuze teksten publiceert, en die het ideaal blijft uitdragen waaraan hij zijn hele leven trouw is gebleven: het zionisme is niet de ontkenning van de rabbijnse traditie, het is de vervulling ervan. President van de Dagelijkse Commissie van het Joodse Agentschap, werd hij door de Britten gevangen gezet tijdens de « Zwarte Zaterdag » van juni 1946. Na de stichting van de staat Israël in 1948 werd hij de eerste minister van Religieuze Zaken in de geschiedenis van Israël, zowel symbool van verzoening tussen rabbijnse wet en moderne staat als institutionele bewaarder van wat de traditie soms de kiddoush ha-hayyim noemt — de heiligmaking van het leven door handelen in de wereld [Encyclopedia.com, Maimon Fishman, Judah Leib].

De betrokkenheid van Yehuda Leib Maimon bij het collectieve leven van het opkomende Israël verwezenlijkt, op de schaal van een staat, wat zijn verre voorgangers op de schaal van een gemeenschap hebben bereikt. De middeleeuwse negidim van Caïro vertegenwoordigden de joden tegenover de mameloekse sultans; hij vertegenwoordigt de rabbijnse traditie tegenover de architecten van een seculiere staat. De continuïteit is niet anekdotisch: zij openbaart een constante van de Maimon-lijn — gedragen door naam of ideën van Maimon —, namelijk zich te bevinden op het snijpunt van religieuze kennis en politieke macht, niet om deze te verwarren, maar opdat elk het ander kan temperen en verlichten.

Deze overgeleverde herinnering betreft minder de genealogie dan de stichtingsmythe. Zij spreekt de behoefte uit van een verspreid volk om zich in een beschermfiguur wortel te schieten, tegelijk geleerde, arts, rechter en filosoof — volmaakt mens waarin Wet en rede zich verzoenen. Het aan Maimonides toegeschreven graftombe in Tiberias, in Galilea, blijft tot op heden een bedevaartsoord waar de volkse vroomheid toestroomt, teken dat de lignée Maïmon nu even zeer behoort tot de heilige legende als tot de geschiedenis. Deze sectie behoort meer dan enig ander deel tot het register van de Herinnering: zij verzamelt een ontvangen erfenis, geen archiefgebeurtenis.

In het collectieve bewustzijn van Israël hield « het huis van Maïmon » op een familie aan te duiden om een metafoor van intellectuele en spirituele uitmuntendheid te worden. Talloze zijn de gemeenschappen, de yeshivot en instellingen die zich onder het patronaat van de Rambam plaatsten; talloze ook de families die, zonder documentair bewijs, van generatie op generatie de trots op een maimonidische afstamming overdroegen. Na de verbanningen van 1492 claimden families uit Noord-Afrika — in Marokko, Tunesië, Algerije — een werkelijke of eerbiedige afstamming van het huis van Córdoba. De sefardische halachische traditie, zoals zij zich nog in de 19de eeuw uitdrukt in de responsa van Marokkaanse meesters als Abraham Ankawa, bleef diep afhankelijk van het gezag van de Michné Torah [Ankawa, Kerem Hemed, 1871] [Encyclopedia.com, Ankawa].

Dit verschijnsel van symbolische identificatie met de lignée Maïmon is zelf openbarend voor een deugd die eigen is aan de joodse traditie: de verhouding tot de vreemde en de verre. De figuur van Maimonides overschrijdt de grenzen tussen sefarden en ashkenazim, tussen rationalisten en mystics, tussen orthodoxe rabbijnen en denkers van de Verlichting. Zij is een van de zeldzame figuren van het judaïsme die in al deze tradities is vereerd, omdat zij het idee belichaamt dat waarheid geen grens kent, noch geografisch noch geloofskundig.

Het behoort hier, als historicus, de grens tussen het vastgestelde en het overgeleverde aan te geven. Dat zoveel sefardische families zich tot de Maïmon rekenen is een gesociologisch vastgesteld feit; dat deze afstamming in elk geval genealogisch gegrond is, behoort tot de traditie en niet tot het bewijs. Dat mannen als Salomon Maïmon of Yehuda Leib Maimon deze naam hebben gekozen om zichzelf te bepalen is een gedocumenteerd en betekenisvol feit. De grootheid van de naam vraagt voorzichtigheid: de herinnering eren is niet haar met het archief verwarren.

De geschiedenis van de lignée Maïmon schetst een voorbeeldige parabel van het Joodse lot, middeleeuws en modern : die van een Andalusische elite, die door Almohadegeweld van haar land werd ontrukt, op de wegen van ballingschap werd geworpen, en haar verspreiding in schepping omzette ; en vervolgens die van een naam die, lang nadat de biologische lignée was uitgestorven, bleef uitstralen als een intellectueel en moreel programma, aangenomen door mannen die het nodig hadden om zich in hun eigen tijd te situeren.

Vier kenmerken definiëren dit huis in zijn lange duur. Eerst de dynastieke continuïteit : ten minste vijf generaties negidim volgden elkaar op aan het hoofd van het Joodse leven in Egypte, een feit zonder gelijke. Vervolgens de intellectuele vruchtbaarheid : van Maïmon de rechter tot David ben Joshua de mysticus, van Salomon Maïmon de Kantiaanse filosoof tot Yehuda Leib Maimon de rabbijnse biograaf, elke generatie — biologisch of symbolisch — bracht een werk voort, en de lignée wist over te gaan van Aristotelisch rationalisme naar piëteit van Soefische inspiratie, vervolgens naar transscendentale filosofie en ten slotte naar religieus zionisme, zonder de draad te verbreken. Ten derde, het universeel bereik : door de Gids voor de Dwalenden en de Michné Torah hielden de Maïmon op slechts tot één gemeenschap te behoren en werden zij het erfgoed van alle diaspora's, zowel Sefardisch als Asjkenazisch [Hayoun, 1994] [Pines, 1963]. Ten vierde, het engagement in het collectieve leven : in elk tijdperk bevond een drager van de naam Maïmon zich op het kruispunt tussen kennis en gemeenschap, tussen denken en handelen, tussen traditie en toekomst.

Resteert, aan het einde van deze reis, de vraag die elk Groot Boek moet stellen : onder al de deugden en waarden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, welke heeft deze lignée het best belichaamd ? Het antwoord dringt zich op met bijna rustige vanzelfsprekendheid : het is de talmud Torah in zijn volmaaktste zin — niet studie als doel in zichzelf, maar kennis als dienst. Dienst bewezen aan de gemeenschap door de dayyan die rechtvaardigheid uitoefent, aan het geloof door de filosoof die het met de rede verzoent, aan de zieke door de arts die het lichaam geneest om de ziel te bevrijden, aan het beproefde volk door de biograaf die de namen van de meesters voor vergetelheid behoedt. Van Rabbi Maïmon ben Joseph tot Yehuda Leib Maimon, via Mozes, Abraham, David en tot de Litouwse Salomon die vrij voor deze erfenis koos om zich daarin te wortelen, heeft de lignée Maïmon niet opgehouden, door zijn gedocumenteerde daden, te stellen dat kennis geen voorrecht is om te behouden maar een licht om door te geven. Dit licht — or ha-Torah, het licht van de Torah in dienst van iedereen — vormt het centrale erfgoed van het huis van Maïmon aan de collectieve herinnering van Israël.

Resteert, aan het einde van deze reis, het deel van de schaduw. Het archief — colofons, responsa, documenten uit de Geniza — werpt een zeker licht op de vijf of zes eerste generaties ; daarna lost de lignée op in de herinnering van de diaspora's en de symbolische aanspraak. Het is deze vruchtbare spanning tussen het vastgestelde en het overgeleverde, tussen de mens en de mythe, tussen de biologie en de vrijwillige keuze van toebehorend heid, die van de naam Maïmon niet alleen die van een familie, maar die van een levend erfgoed maakt — dat elke epoche, zo lijkt het, opnieuw oproept wanneer zij behoefte heeft om geloof en rede, wet en vrijheid, verleden en toekomst samen te denken.