Familie Lévinas

Glossaire de traduction Zakhor

De familienaam Lévinas past in de grote constellatie van namen die afgeleid zijn van Lévi, de priesterlijke stam aan wie de traditie de dienst van de Tempel en het liturgische zingen toevertrouwt. In het immense corpus van Joodse namen van Oost-Europa behoren de vormen die voortkomen uit Lévi — Levin, Levinson, Levine, Levitan, Lévinas — tot de meest voorkomende in het Russische Rijk en het Koninkrijk Polen [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa, Beider — Russisch Rijk 2008 ; Koninkrijk Polen 1996]. Deze benaming is niet neutraal : zij verbindt symbolisch degenen die haar dragen met een roeping tot dienst en overdracht, de levitische tradities, herinnering aan een verantwoordelijkheid gericht op de gemeenschap in plaats van op zichzelf.

De familie was gevestigd in de regio van Kaunas (Kovno), in het hart van historisch Litouwen, het land van het mitnagdisme — dit strenge judaïsme, gericht op studie, waarvan Vilna en zijn Gaon het brandpunt hadden gemaakt. Deze wereld plaatste de studie van de Wet op het topje van deugden : men eerdde minder rijkdom dan talmudische kennis, minder glans dan beheersing van de tekst. Emmanuel Lévinas zal in deze horizon worden geboren, en hij zal zijn hele leven het merk ervan behouden en zich beroepen op het erfgoed van een judaïsme « dat het Boek in het middelpunt heeft geplaatst » en van het lezen een groot spiritueel handelen heeft gemaakt [Ethiek en oneindigheid, Levinas, 1982].

Het gezin van zijn jeugd illustreert al een waardenrangschikking eigen aan dit Joods Litouwen. Hoewel de familie thuis Jiddisch sprak, was de jongen gewoonlijk omgeven door mensen die Russisch spraken : zijn vader hield een boekhandel die Russische literatuur verkocht. De boekenhandel — bescheiden economische activiteit maar gericht op cultuur — zegt op zichzelf veel over de plaats die aan het geschrevene werd toegekend in deze stamboom : hier stonden het verdienen van de broodnodig en de versterking van de geest niet tegenover elkaar.

Emmanuel Lévinas wordt geboren in Kaunas in 1906 (op 30 december van de Juliaanse kalender, dus 12 januari 1906 van de Gregoriaanse kalender), eerstgeborene zoon van Yehiel Lévinas en Deborah Gurwitch, in een familie uit de welgestelde, belezen middenklasse. De vader runt er een boekhandel, waar het kind een deel van zijn jeugd doorbrengt tussen de boeken. De toekomst van de kinderen — Emmanuel Lévinas heeft twee broers — tekent zich af in het Russisch, de taal die thuis gesproken wordt. Voor het Hebreeuws komt een privéleraar die het onderwijs volgens innovatieve pedagogische methoden verzorgt.

Deze dubbele opvoeding — de Hebreeuwse Bijbel en de grote Russische romanschrijvers, Poesjkin en vooral Dostojevski — vormt een gevoeligheid waarin de kwestie van verantwoordelijkheid tegenover de ander zeer vroeg een centrale plaats inneemt. Lévinas zal later herinneren hoeveel de Russische literatuur, behekst door zonde, schuld en de last die ieder voor allen draagt, hem had voorbereid op zijn filosofie van verantwoordelijkheid [Emmanuel Lévinas. La vie et la trace, Malka, 2002].

De Geschiedenis breekt al in de jeugd door. In 1914, bij de oorlogsverklaring, vlucht de familie voor de oprukkende Duitse legers en eindigt uiteindelijk in Charkov, in Rusland (huidige Oekraïne). De tiener beleeft daar de jaren van de Revolutie van 1917, ervaring van een wereld die omslaat. De familie keert begin jaren twintig terug in het onafhankelijk geworden Litouwen. Deze eerste ballingschap — ondergaan, niet gekozen — schrijft in de familiegeschiedenis wat Israëls geheugen sinds Abraham kent: het vertrek naar het onbekende, de onzekerheid van vestiging, de trouw bewaard te midden van ontworteling. Lévinas zal later van deze Abrahamischemfiguur — degene die zijn vaderland verlaat zonder hoop op terugkeer — het embleem zelf van ethiek maken, in tegenstelling tot Odysseus die alleen maar aan thuiskomen denkt [L'au-delà du verset, Levinas, 1982].

In 1923 verliet de jongeman opnieuw een grens: hij ging filosofie studeren aan de universiteit van Strasbourg, een grenstad waar Duitse en Franse cultuur elkaar ontmoeten. Daar sloot hij een blijvende vriendschap met Maurice Blanchot. In 1928-1929 ging hij naar Freiburg im Breisgau om de lessen van Edmund Husserl te volgen, de grondlegger van de fenomenologie, en die van Martin Heidegger te ontdekken [Stanford Encyclopedia of Philosophy, « Emmanuel Levinas »].

Lévinas werd een van de eerste introduceerders van de Husserlse fenomenologie in Frankrijk; zijn proefschrift over de intuïtietheorie bij Husserl (1930) maakte indruk. Maar Heideggers engagement voor het nationaalsocialisme in 1933 veroorzaakte bij hem een diepe en blijvende breuk. Uit deze intellectuele wond zal een van de drijfveren van zijn werk ontstaan: de filosofie losrukken van de primaat van het zijn — de ontologie — om deze te vervangen door de primaat van de ethiek, dat wil zeggen van de relatie tot de ander. In deze verschuiving van perspectief wordt de meest hedendaagse filosofische kennis ten dienste gesteld van een intuïtie geput uit de Hebreeuwse bron: de mens is allereerst verantwoordelijk voor zijn naaste [La trace de l'infini, Chalier, 2002].

Genaturaliseerd Frans in 1930, huwde Lévinas in 1932 Raïssa Lévi, een vriendin uit zijn kindertijd die hij in Litouwen had ontmoet, een muzikante. Hij trad toen toe tot de Alliance israélite universelle, een instelling gewijd aan de vorming van Joodse gemeenschappen in het Middellandse Zeegebied — een engagement in dienst van de overdracht dat, in andere vorm, de roeping van de boekhandelaar van Kaunas voortzet.

De Tweede Wereldoorlog markeert de lineage met een dubbele beproeving. Als Russisch-Franse tolk ingezet, wordt Lévinas in 1940 krijgsgevangen gemaakt en geïnterneerd in een Stalag voorbehouden aan joodse krijgsgevangenen; zijn status als Franse militair beschermt hem, paradoxaal genoeg, tegen deportatie. Hij houdt daar een schrift bij, mediteert, en blijft trouw aan zijn studie.

Intussen redt een solidariteitsnetwerk zijn naastste familie. Maurice Blanchot hielp Lévinas' vrouw en dochter de oorlog door te brengen in een klooster, en spaard hen zo de Shoah. Blanchot waakte er, met aanzienlijk persoonlijk risico, ook over dat Lévinas door brieven en andere berichten in contact kon blijven met zijn naaste familie. Deze daad van vriendschappelijke goedheid van een niet-jood — de gastvrijheid geboden aan de bedreigde vreemdeling — zou voor Lévinas een levend voorbeeld worden van wat hij later zou theoretiseren: de ontvangst van het kwetsbare gezicht als grondslag van de ethiek.

Maar de tak die in Litouwen was gebleven, wordt vernietigd. Andere familieleden van Lévinas hadden niet zoveel geluk. Zijn vader Yehiel, zijn moeder Deborah, zijn twee broers Boris en Aminadab worden in 1941 door de nazi's en hun helpers in Kaunas vermoord, in een van de massamoorden die het « Jeruzalem van Litouwen » liquideerden. Het gehele latere werk — gewijd « ter nagedachtenis van de naastste mensen onder de zes miljoen door nationaalsocialisten vermoorde » — draagt deze wond. Lévinas' filosofie ontstaat in zekere zin uit deze rouw: ethiek denken na Auschwitz betekent weigeren dat de dood van de ander ooit onverschillig kan zijn [Autrement qu'être, Levinas, 1974].

Na de oorlog leidt Lévinas de École normale israélite orientale van de Alliance in Parijs, waar hij leraren opleidt voor de gemeenschappen rond de Middellandse Zee — voortdurend werk van wederopbouw van een uitgeroeid Joods universum. Tegelijkertijd ontwikkelt hij een werk dat de filosofie zou veranderen.

In Totaliteit en oneindigheid (1961) stelt hij dat de relatie tot de ander, onherleidbaar tot kennis en bezit, alle ontologie voorafgaat: het gezicht van de ander, tegelijk weerloos en soeverein, gebiede mij « gij zult niet doden » nog voordat ik het begrijp [Totaliteit en oneindigheid, Levinas, 1961]. In Anders dan zijn (1974) voert hij de analyse door tot aan de substitutie: het subject is « gijzelaar » van de ander, verantwoordelijk zelfs voor de verantwoordelijkheid van anderen [Anders dan zijn, Levinas, 1974]. Dit is een volledige omkering van de filosofische traditie: niet langer « ik denk », maar « hier ben ik », als antwoord op de roep van de naaste.

Dit denken maakt van rechtvaardigheid, goedheid en zorg voor de ander niet versiering van de moraal, maar de structuur zelf van de subjectiviteit. Het sluit aldus aan bij wat de Joodse traditie zonder onderbreking heeft geleerd: dat de mens hoeder van zijn broer is, dat de Wet gebiedt de vreemdeling lief te hebben, dat heiligheid wordt gemeten aan de aandacht voor de weduwe, de wees en de arme. Door dit imperatief in de strenge taal van de fenomenologie te vertalen, geeft Lévinas aan de bijdrage van het Joodse denken een universele draagwijdte, verstaanbaar voor iedereen — gelovigen en ongelovigen [Van God die tot het idee komt, Levinas, 1982].

De zoon van de boekhandelaar van Kaunas heeft zich nooit van het Boek afgekeerd. Vanaf de jaren 1950, in het kader van de Colloquia van joodse intellectuelen van Franse taal, geeft Lévinas « talmudische lezingen » die baanbrekend zullen zijn : hij benadert pagina's van de Guemara met de instrumenten van de filosoof, maar met een nauwgezet respect voor de tekst en de interpretatietradities.

Deze lezingen — verzameld in Vier talmudische lezingen (1968), Van het heilige naar het heilig (1977) en Voorbij de verzen (1982) — tonen een overtuiging : de Talmud is geen voorwerp van religieuze archeologie maar een levende bron van ethische wijsheid, in staat om in dialoog te gaan met de Griekse filosofie en de moderniteit. Lévinas ontvouwt daarin een eisend begrip van de halakha, waar de overgang « van het heilige naar het heilig » de ontmythologisering van het religieuze betekent ten gunste van concrete verantwoordelijkheid tegenover de ander [Van het heilige naar het heilig, Levinas, 1977]. In deze pagina's komen de twee erfenissen van het gezin in Kaunas samen — de Hebreeuwse letter en de seculiere cultuur — en de door de meesters van Litouwen overgedragen traditie wordt daar tegelijk geëerd en geconfronteerd met het universeel denken.

Verzameld in Moeilijke vrijheid (1963), zijn essays over het jodendom definiëren een vrome houding zonder gemak : een volwassen, eisende trouw, die zowel sentimentele devotie als verloochening weigert, en die van studie een vorm van gebed maakt [Moeilijke vrijheid, Levinas, 1963]. De soberheid van het Litouws mitnagdisme leeft daarin voort, getransponeerd in de taal van de Franse filosofie. Erkend docent Lévinas aan Poitiers, aan Nanterre, daarna aan de Sorbonne (Parijs-IV) ; hij sterft in Parijs op 25 december 1995 [Stanford Encyclopedia of Philosophy, « Emmanuel Levinas »].

Van de bibliotheek van Kaunas tot de leerstoel aan de Sorbonne beschrijft de lignée Lévinas een trajectorie waarin men tussen de regels door de grote beproevingen van het Europese judaïsme kan lezen: de Litouwse inbedding gewijd aan de studie, de ballingschap van 1914, de Franse naturalisatie, de gevangenschap, de vernietiging van de tak die in het land was gebleven, tenslotte het overlevend werk geboren uit rouw. De leviticale naam van de familie — naam van dienst en overdracht — zou zijn grootste vervulling hebben gevonden in een zoon die van de verantwoordelijkheid voor de ander de eerste waarheid heeft gemaakt.

Onder alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen — rechtvaardigheid, vroomheid, talmudische kennis, gastvrijheid — was het de zorg voor de ander, de ethiek van verantwoordelijkheid tegenover de naaste en de vreemdeling, dat deze lignée van allemaal het best heeft uitgedrukt. Door het gezicht van de ander tot eerste gebod te verheffen, heeft Emmanuel Lévinas niet alleen een filosofie geschreven: hij heeft hoorbaar gemaakt, in de universele taal van het denken, wat het judaïsme sinds de Sinai herhaalt — dat de mens allereerst geroepen is om verantwoording af te leggen voor zijn broer. De herinnering aan de hunnen die in Kaunas zijn vermoord, waakt, discreet en onuitdoofbaar, in het hart van dit woord. Aldus voegt het lot van een familie van Litouwse boekhandelaars zich bij de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat uit de ballingschap zelf een school van verantwoordelijkheid heeft gemaakt.