Familie Levav

Elke onderzoek naar de achternaam Levav moet beginnen met de taal. De Hebreeuwse wortel L-B-B (לבב) en zijn variant L-B (לב) vormen een van de oudste en rijkste wortels van het Hebreeuws. Het zelfstandig naamwoord lev en zijn verlengde vorm levav duiden het hart aan, maar in een betekenis die ver voorbijgaat aan de anatomie: in het bijbelse denken is het hart de plaats van het denken, van de beslissing, van de herinnering en van het morele bewustzijn. Men « peinst » er, men « zegt » er dingen, men « verharden » er zich in of men « opent » zich er voor. Deze geïnternaliseerde opvatting van het hart doordringt de gehele Hebreeuwse literatuur, van de Vijf Boeken van Mozes tot de Psalmen.

De vorm levav, eerder dan lev, verschijnt met name in de eerste paragraaf van de Shema (Deuteronomium 6, 5), waar de gelovige wordt opgeroepen om God « met heel uw hart » lief te hebben — be-khol levavekha. De klassieke commentatoren hebben in de verdubbeling van de letter bet (de levav met twee bet tegenover de lev met slechts één) een toespeling gezien op de dualiteit van de menselijke neiging, de neiging tot het goede en de neiging tot het kwade, beide vereist in de goddelijke dienst. Deze exegetische diepgang verklaart waarom het woord door de eeuwen heen geladen bleef met een ongebroken spirituele resonantie.

Op het vlak van de naamgeving herinneren referentiewerken eraan dat een belangrijk deel van de Joodse namen — en vooral de Hebreeuwse namen uit de moderne periode — putten uit een repertoire van woorden met sterke affectieve of spirituele waarde: het licht (or), het leven (ḥayyim), de vrede (shalom), de vreugde, en het hart [Origins of Jewish Names; Family Names in Israel]. De naam Levav past exact in deze richting. Hij onderscheidt zich echter van namen zoals Lev, Levi of Loew — waarbij de laatsten verwijzen naar de stam van Levi of, in de Asjkenazische wereld, naar de leeuw (Löwe, Leib) —, waarmee een fonetische verwarring gemakkelijk is maar etymologisch ongegrond. Levav, in zijn volledige vorm, verwijst ondubbelzinnig naar het hart.

Deze semantische helderheid maakt van Levav een typisch Israëlische naam in geest: doorzichtig voor een Hebreeuws spreker, onmiddellijk begrijpelijk, ontdaan van de sluier van ondoorzichtigheid die zoveel diasporale patroniemen voortkomend uit Germaanse toponimen of ambachten vertonen. Dit is een eerste aanwijzing van zijn moderniteit.

Om de eigenaardigheid van een zuiver Hebreeuws naam als Levav te begrijpen, moet men in acht nemen hoe afwezig Hebreeuws gedurende eeuwen was in de naamgeving van joodse families. In de diasporagemeenschappen droegen Joden traditioneel een persoonlijke naam gevolgd door die van de vader (ben / bar), zonder vast erfelijk patroniem. Hebreeuws diende voor de rituele naam — die van de synagoge, de huwelijksakte, de grafsteen —, terwijl het civiele leven zich bediende van de omringende talen.

In de Asjkenazische wereld was het opleggen van erfelijke patroniemen grotendeels een zaak van staatsinstellingen. De opeenvolgende edicten van de Oostenrijks-Hongaarse, Pruisische en Russische monarchieën, aan de wending van de 18e en 19e eeuw, dwongen joodse families vaste namen aan te nemen, meestal Duits of Slavisch: plaatsnamen, beroepsnamen, of decoratieve samenstellingen (Rosenberg, Goldstein). Het Jiddisch, de volkstaal bij uitstek van het Joodse Midden- en Oost-Europees, vormde de dagelijkse stof van de naamgeving, maar zelden puur Hebreeuws [Baumgarten, 2002]. Hebreeuws bleef, volgens de mooie gevestigde uitdrukking, de heilige taal, gereserveerd voor het heilig geschrift, terwijl het Jiddisch de taal van het huiselijk leven en de straat was.

In de Sefardische en Oosterse wereld verschilde de situatie zonder gunstiger voor het Hebreeuws als naamtaal te zijn. De Joden van de Maghreb en het Middellandse-zeebekken droegen Arabische, Berberse, Spaanse of Italiaanse namen, erfgoed van lange lokale nederzettingen [Taïeb, 2000]. De Hebreeuws component was zeker aanwezig in de gesproken taal — het Judeo-Arabisch bevatte vele Hebreeuws termen [Bar-Asher, 1992] —, maar de patroniemen zelf weerspiegelden in de eerste plaats de Middellandse-zeeomgeving. De grote studies over de geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika bevestigen deze overheersing van namen van lokale of Iberische herkomst [Chouraqui, 1965].

Hieruit volgt een cruciaal inzicht: een volledig Hebreeuws en transparant patroniem als Levav kon zich nauwelijks vormen in het traditionele diasporakader. Zijn vorm zelf verraadt een nieuwe historische context — die waarin Hebreeuws opnieuw een levende taal wordt, geschikt om niet alleen God en de patriarch namen, maar levende families. Deze context is die van de Hebreeuwse wedergeboorte en de zionistische onderneming.

Itzhak Levav zelf illustreert paradoxaal deze vergelijking: geboren in Argentinië, opgeleid in Buenos Aires, Montreal en New York, droeg hij gedurende zijn hele leven een Hebreeuwse voornaam in het hart van een typische diasporatische baan — voordat hij zich vestigde in Israël, aan de Universiteit van Haïfa, alsof de naam op het land had gewacht om zich volledig te ontvouwen.

# De draaiende uit het einde van de negentiende eeuw naar het midden van de twintigste De cruciale wending voltrok zich tussen het einde van de negentiende eeuw en het midden van de twintigste. De Joodse culturele renaissance, gedragen door de beweging van de Joodse Verlichting (Haskala) en vervolgens door het zionisme, rehabiliteerde het Hebreeuws als taal van cultuur, literatuur en spoedig van het dagelijks leven [Bechtel, 2002]. Deze beweging, aanvankelijk literair en intellectueel in Midden- en Oost-Europa, vond zijn praktische laboratorium in het Osmaanse en later geboegelde Palestina, waar pioniers de op dat moment vaak voor schimmerig geachte gok waagden om Hebreeuws te spreken in de wieg en op de markt.

In dit klimaat werd de hebraïsering van familienamen een groot identitair gebaar. Het opgeven van een Diasporaachtige geslachtsnaam — Duits, Russisch, Pools, Arabisch — voor het aannemen van een Hebreeuwse naam betekende het aangeven van een breuk met de ballingschap en toestemming tot de nationale renaissance. Dit fenomeen, massaal vanaf de jaren 1920 en vooral na de oprichting van de Staat Israël in 1948, produceerde duizenden nieuwe namen, vaak gesmeed volgens herkenbare procédés: vertaling van de betekenis van de oude naam, gedeeltelijke translitteratie, of de keuze van een Hebreeuws woord met sterke symbolische lading uit de natuur, de Bijbel of het register van de deugden.

Het is precies in deze laatste categorie dat de naam Levav, zeer waarschijnlijk, thuishoort. Het hart (levav) behoort tot deze deugdwoorden die hebraïserende families voor hun schoonheid en spirituele diepte konden aannemen. De naslagwerken over Israëlische namen getuigen van de vitaliteit van dit repertoire gebaseerd op positieve en bijbelse zelfstandige naamwoorden [Family Names in Israel; The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel]. Een naam als Levav kon net zo goed een oud Diasporaachtige naam vertalen die het hart of genegenheid betekende, als dat hij een zuiver Hebreeuwse keuze was, zonder Diasporaachtige voorganger.

Deze hypothese — die van een naam geboren uit moderne hebraïsering — stemt volkomen overeen met de kwalificatie van « modern Hebreeuwse geslachtsnaam » aangehouden door de referentiegegevens [Q134006864 — Wikidata]. Zij blijft echter een waarschijnlijke reconstructie en geen gedocumenteerd feit voor een bepaalde familie Levav: de hebraïseringsarchieven van namen, wanneer zij bestaan, verbinden niet noodzakelijk elke huidige drager aan een identificeerbare stichtingshandeling.

Een naam is nooit slechts een administratief etiket; hij draagt ook een imaginatie met zich mee. De achternaam Levav roept onwillekeurig een hele traditie van joods denken over het hart op. Hier antwoorden spirituele herinnering en de geschiedenis van ideeën elkaar toe.

In de traditie is het hart de plaats van authentieke goddelijke dienst. De meesters van het rabbijnse judaïsme onderwijzen dat het gebed « de dienst van het hart » (avodah she-ba-lev) is, waardoor het zwaartepunt van religiositeit verschuift van het sacraal gebaar naar de innerlijkheid. Het joods ethisch en filosofisch denken zet deze intuïtie voort. De filosofie van de Wet, zoals de traditie hierover mediteert, scheidt de uiterlijke gehoorzaamheid niet van de innerlijke instemming van het hart [Trigano, 1991]. Evenzo maakt de grote hedendaagse joods filosofie, die aandachtig luistert naar de hebreeuwse bron, van innerlijkheid en verantwoordelijkheid voor de ander juist het hart van het menselijk zijn [Chalier, 2002].

Deze waardering van het hart doortrekt ook de joods-moderne tijd. Het moderne judaïsme, geboren uit de ontmoeting tussen traditie en Verlichting, heeft gezocht naar een manier om de trouw aan het erfgoed en de eis van individueel geweten te verbinden — dat wil zeggen, in zekere zin, van het hart [Hayoun, 1992]. De inaugurale figuur van Mozes Mendelssohn, die zich inspande om de rede der Verlichting en de joods-zijn tot elkaar te brengen, belichaamt deze vruchtbare spanning tussen geest en innerlijke verbondenheid [Bourel, 2004]. In de moderne keuze van een naam als Levav kan men een discreet middel zien om een familie onder het teken van deze aanvaarde innerlijkheid te plaatsen.

Het is nodig voorzichtig te blijven: de naam Levav dragen impliceert uiteraard geen enkele doctrinaire instemming, en de overgrote meerderheid van gehebreeuwste namen werden gekozen voor hun klank en algemene betekenis veel meer dan voor een precieze theologische bedoeling. Maar de historicus van de joodse wereld kan niet voorbijgaan aan het feit dat deze naam in een betekenisveld ligt waar traditie en geleerd bedenken opmerkelijk convergeren rond het hart als centrum van het zijn.

Het is juist deze weerklank die het lot van Itzhak Levav concreet maakt: toen deze man zijn leven wijdde aan het genezen van de onzichtbare verwondingen van de ziel — de trauma's van oorlog, het rouw van rouwende ouders, de nood van Shoah-overlevenden — maakte hij van het levav, het hart, niet alleen een concept maar een roeping. De naam was voor hem geen etiket: hij was een richting.

Een traject over drie continenten

Itzhak Levav werd geboren in Argentinië. Hij groeide op in de grote joodse gemeenschap van Buenos Aires die in het midden van de twintigste eeuw tot de belangrijkste ter wereld behoorde. Daar ontving hij zijn initiële medische opleiding aan de Universiteit van Buenos Aires, waar hij in 1962 zijn diploma behaalde. Deze Zuid-Amerikaanse oorsprong is allesbehalve bijzaak: de Argentijnse joodse gemeenschap, diep geworteld tussen asjkenazische traditie en Spaanse cultuur, had een eigen identiteit ontwikkeld, tegelijk resoluut diasporisch en intensief gehecht aan het idee van Israël. De jonge Levav erfde daar een open, meertalige en maatschappelijk betrokken intellectuele horizon.

Hij vervolgde zijn psychiatrische opleiding aan de Universiteit McGill in Montreal, waarna hij zijn specialisatie completeerde met een Master of Science in sociale en gemeenschapspsychiatrie aan de Columbia University School of Public Health in New York. Deze drievoudige verankering — Buenos Aires, Montreal, New York — schetst het portret van een man wiens denken zich vormde op het kruispunt van de Spaanse wereld, de Angelsaksische traditie van de volksgezondheid en de New Yorkse intellectuele smeltkroes, waarin jodendom, psychoanalyse en sociale wetenschappen elkaar lange tijd wederzijds hebben bevrucht.

De onderzoeker: epidemiologie, oorlog en rouw

Teruggekeerd naar het Nabije Oosten en gevestigd in Israël, vestigde Itzhak Levav zich als een van de grote namen van de Israëlische psychiatrische epidemiologie. Hij schreef uitvoerig over de relatie tussen levensbelasting en psychopathologie, met inbegrip van psychiatrische reacties in strijd tijdens de Jom Kipoeroolog, de emotionele nood van concentratiekampoverlevenden, en mortaliteit onder berouwde ouders. Deze drie onderzoeksobjecten vormen een samenhangende triptiek: zij getuigen van de constante aandacht van Itzhak Levav voor de wonden die de collectieve geschiedenis aan het individu toebrengt, en voor de manier waarop lichaam en ziel de sporen van geweld en verlies dragen.

De Jom Kipoeroolog van 1973, die Israël verraste door zijn omvang en brutaliteit, liet blijvende psychologische gevolgen na in het hele Israëlische maatschappelijk lichaam. Het bestuderen van psychiatrische strijd reacties in real time, in deze context, was een kwestie van intellectuele moed zowel als humanitaire noodzaak: het ging erom de psychische lijding van de strijder te legitimeren, in een tijd waarin trauma van oorlog maatschappelijk weinig werd erkend. Deze benadering paste in een joodse traditie van zorg voor de ander (gemilut ḥassadim), die Levav in wetenschappelijke nauwkeurigheid vertaalde in plaats van in gevoelen.

Zijn werk over concentratiekampoverlevenden verlengde op natuurlijke wijze deze aandacht. Het bestuderen van de emotionele nood van overlevenden betekende erkennen dat de Shoah wonden had veroorzaakt die niet ophielden met het einde van de oorlog, en dat de Israëlische samenleving — deels opgebouwd door deze zelfde overlevenden — de verantwoordelijkheid had om hen te zien, ze te noemen en voor hen zorg te dragen. In dit wetenschappelijk gebaar herkennen we iets van de deugd van ḥesed, de actieve goedheid, degene die niet de blik afwendt.

Het redactionele werk: twee grondleggende boeken

De intellectuele rijpheid van Itzhak Levav vond haar meest voltooide vorm in twee grote werken.

De eerste, Psychiatric and Behavioral Disorders in Israel: From Epidemiology to Mental Health Action, onder zijn redactie, vormde een ongekende synthese-onderneming op het gebied van geestelijke gezondheid in Israël. Het werk bood een alomvattend overzicht van epidemiologisch onderzoek dat over een breed spectrum van gebieden werd uitgevoerd — specifieke stoornissen, geestelijke gezondheidsproblemen die kenmerkend zijn voor bepaalde bevolkingsgroepen zoals de Arabische sector, immigranten en Shoah-overlevenden — alsmede de vraag van de organisatie van diensten, en culmineerde in de resultaten van het Israel World Mental Health Survey. Dit boek is niet slechts een wetenschappelijk handboek: het is een portret van de Israëlische samenleving gezien door het prisma van haar psychische lijden. Door stoornissen epidemiologisch in kaart te brengen, transformeerden Levav en zijn medewerkers privélijden in openbare gegevens, en openbare gegevens in een verplichting tot handelen — een mitzvah van collectieve zorg.

Het tweede werk, Mental Health and Palestinian Citizens in Israel, onder redactie van Levav samen met Muhammad M. Haj-Yahia en Ora Nakash, vertegenwoordigt een intellectueel en ethisch gebaar van een ander bereik, en misschien nog doorslaggevender. Bijna een kwart van Israëls burgers zijn Palestijnse Arabieren, en toch was zeer weinig gepubliceerd dat het spectrum van geestelijke gezondheidsvraagstukken in deze bevolking verkende. Levav en zijn co-editors pakten deze leemte frontaal aan, door het werk van beoefenaren en onderzoekers die in direct contact met Palestijnse gemeenschappen in Israël werken bijeen te brengen. De verzamelde werken steunden op de directe ervaring van experts die met Israëlische Palestijnen werken om de problemen waaruit gezondheidsgebruikers, hun families en hun gemeenschappen worden geconfronteerd, in het licht te stellen. Het werk articuleert drie grote assen: de socioculturele determinanten van geestelijke gezondheid, de geestelijke gezondheidsbehoeften van deze bevolking, en het gebruik van bestaande diensten.

Dit werk illustreert glorieus de waarde van de verhouding tot de vreemdeling in de Joodse traditie — of liever hier de verhouding van de minderheid in de meerderheidsstaat. De Torah keert herhaaldelijk terug op het gebod om de vreemdeling (ger) te beschermen: « want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypte ». Dat Levav — zelf afkomstig uit een diaspora, drager van een minderheidsidentiteit in zijn geboorteland Argentinië — ervoor kiest om een belangrijk deel van zijn werk aan de onzichtbare lijdensweg van Arabische burgers van Israël te wijden, is geen toeval. Het is de uitdrukking van een diepe innerlijke samenhang tussen de naam, het levenspad en de daad.

De internationale inzet: de WHO en wereldwijde vorming

Voorbij zijn zuiver Israëlische academische werk was Itzhak Levav gedurende decennia lid van het expertenpanel van de Wereldgezondheidsorganisatie op het gebied van geestelijke gezondheid en regelmatig consultant van deze instelling. Hij doceerde aan de Universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika en nam deel aan een programma voor diplomering in collectieve geestelijke gezondheid in Pune, India, waar zijn studenten en collega's van hem de herinnering bewaarden aan een man wiens creativiteit en intellectuele verversing onuitputtelijk waren, die in staat was humor en licht in te brengen in de meest pijnlijke onderwerpen, zonder ooit hun ernst te verminderen.

In 1989 kende de American Psychiatric Association hem de Simon Bolivar Award toe. Deze prijs, genoemd naar de bevrijder van Zuid-Amerika, was dubbel symbolisch voor een Joodse Argentijn die Israël als adoptievaderland had gekozen: zij erkende zowel zijn diasporische wortels als de universaliteit van zijn engagement.

Itzhak Levav is sindsdien overleden, een aanzienlijk wetenschappelijk oeuvre achterlatend en de herinnering, bij degenen die hem hebben gekend, aan een aanwezigheid die tegelijk levendig en bescheiden was. Hij was, volgens hen die met hem hebben samengewerkt, een vurig voorstander van de mensenrechten van personen die lijden aan psychische stoornissen, en droeg veel bij, in zijn academisch werk en in zijn buitenlandse engagementen, om rechtvaardigheid en gelijkheid op dit gebied te waarborgen. Dit kenmerk, precies, is wat zijn naam beloofde.

Geen geschiedenis van een moderne joodse naam kan voorbijgaan aan de catastrofe van de twintigste eeuw. De vernietiging van Joodse gemeenschappen in Europa tussen 1939 en 1945 vernietigde niet alleen miljoenen levens, maar ook talloze lignées en daarmee de namen die zij droegen. De getuigenis van hen die het concentratiekamperuniversum doorstonden, herinnert aan de omvang van deze uitwissing, waar zelfs de naam werd vervangen door een nummer [Delbo, 1970]. Deze ervaring van dehumanisering door naamuitwissing geeft een bijzonder reliëf aan elk later naamgevingsgebaar: hernoemen is herbouwen.

Voor de overlevenden die zich naar het land Israël begaven, evenals voor de Joden uit arabische landen na 1948, kon de aanname van een Hebreeuwse naam dus een waarde van wedergeboorte krijgen na de vernietiging — een keuze voor leven en hart tegen uitwissing. De hebraïseringsontwikkeling, aangemoedigd door de instellingen van de jonge staat, was ingebed in een bewuste wil om een nieuwe identiteit te smeden, gericht op de toekomst. Een naam als Levav, transparant en positief, nam deel aan deze esthetica van wederopbouw: hij riep noch een ballingschapplaats noch lijden op, maar een duurzame innerlijke eigenschap.

Het is in dit zich vormende Israël dat moderne Hebreeuwse patroniemen zich hebben verankerd en voortgeplant, wordende op hun beurt erfelijk en dus dragend, voor volgende generaties, van een eigen familiaal geheugen. Israelische onomastische repertoria documenteren de vorming van deze nieuwe naamvoorraad gedurende decennia [Family Names in Israel; The Book of Names]. De naam Levav behoort tot deze recente maar nu vastgestelde laag van Joodse antroponumie, degene die getuigt van de overgang van het Hebreeuws van de taal van het Boek naar de taal van de stad.

De loopbaan van Itzhak Levav is diep ingebed in deze horizon. Door een centraal deel van zijn onderzoek aan de emotionele nood van overlevenden van concentratiekampen toe te wijden, produceerde hij niet alleen wetenschappelijke kennis: hij voltooide een handeling van zikaron — van actief geheugen —, door te weigeren dat het lijden van de overlevenden zwijgend en naamloos in medische archieven bleef. Wetenschap werd hier een drager van de deugd van kavod ha-briot — de eerbied verschuldigd aan elke menselijke schepsel —, een manier om deze verbroken mannen en vrouwen in de medische archieven de waardigheid terug te geven die de geschiedenis hun had ontnomen.

Aan het einde van deze reis blijkt de familienaam Levav veel meer dan een linguïstische curiositeit te zijn. Het vat in vijf Hebreeuwse letters een lange en dichte geschiedenis samen: die van de Hebreeuwse wortel van het hart, aanwezig in het hart van Israëls geloofsbelijdenis; die van de afwezigheid van het Hebreeuws in de diasporale naamgeving, waar het Jiddisch, Judeo-Arabisch en Judeo-Spaans de eerste rol speelden; en tenslotte die van de wedergeboorte van het Hebreeuws als levende taal, die de opkomst van nieuwe, transparante en betekenisvolle namen mogelijk maakte.

Aangeduid als moderne Hebreeuwse familienaam [Q134006864 — Wikidata], laat Levav zich het best begrijpen als een vrucht van de Hebraisering van namen in de twintigste eeuw. Maar de Levav-lijn, door de figuur van Itzhak Levav, wist dit naam een opmerkelijke en concrete incarnatie te geven. Opgeleid in Argentinië, Montreal, New York, gevestigd in Israël, adviseur van de Wereldgezondheidsorganisatie, professor aan de Universiteit van Haifa, deze man vertaalde de belofte van de naam — het hart — in een wetenschappelijk en humanistisch werk van voorbeeldige samenhang.

Zijn twee meesterwerken getuigen hiervan met kracht. Psychiatric and Behavioral Disorders in Israel spreekt de overtuiging uit dat het genezen van een samenleving eerst betekent haar te kennen in haar meest intieme fragiele punten, door persoonlijk lijden om te zetten in collectieve verantwoordelijkheid. Mental Health and Palestinian Citizens in Israel zegt iets nog bijzonderder: dat rechtvaardigheid — tsedek — niet selectief kan zijn, en dat de blik van de onderzoeker zich moet richten op degenen die de samenleving vergeet of marginaliseert, zelfs in een staat waarvan de onderzoeker zelf burger is.

Van al de deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de Levav-lijn die het best hebben uitgedrukt welke haar naam zonder omhaal aankondigt: de zorg voor de ander, in al zijn diepte — niet alleen als gevoel, maar als methode, als nauwkeurigheid, als institutionele betrokkenheid. Deze zorg werd zonder discriminatie uitgeoefend: jegens door de Jom Kippoe-oorlog gebroken soldaten, jegens Shoah-overlevenden, jegens rouwende ouders, jegens Arabische burgers van Israël. Daarin nam de Levav-lijn deel aan die deugd die het jodendom, van de profeten tot Maimonides en van de chassidim tot hedendaagse denkers, als een van zijn diepste bijdragen aan de mensheid heeft gedragen: de overtuiging dat het hart — levav — de plaats is waar kennis en goedheid één zijn.

Dit boek heeft niet beoogd de uitputtende genealogie van een bepaalde familie op te schrijven, maar eerlijk het historische en symbolische kader te reconstrueren waarin zo'n naam zijn betekenis krijgt, en te laten zien, in het werk van een van zijn meest vooraanstaande dragers, hoe een naam een lot kan worden — of op zijn minst een richting. Daarbij geeft het aan de naam Levav terug wat zij draagt: het spoor van een volk dat, nadat het ballingschap en catastrofe heeft doorstaan, kiest om zichzelf bij het hart te hernoemen, en soms kiest om naar de hoogte van die keuze te leven.