Familie Khabbaz

Bij de Joden van de Arabische wereld volgde de vorming van familienamen lange tijd een concrete logica: de plaats van herkomst (Halabi, de Alepijner; Shami, de Damascener), de religieuze functie (Cohen, Levi), een fysiek kenmerk, of — zeer frequent — het beroep dat door een voorouder werd uitgeoefend. De achternaam Khabbaz behoort zonder enige twijfel tot deze laatste categorie: hij bevriest in de naam het beroep van bakker, net zoals andere Levantijnse geslachten namen dragen die voortkomen uit het leerlooien, textielwerk of goudsmeedwerk. De naam leest zich dus als een minuscule pièce d'archive: hij bewaart het spoor van een voorvader wiens oven een straat, een steeg, een wijk van het Ottomaanse Damascus of het Beiroet van de Berglibaan voedde.

Deze naamgeving naar beroep is niet anekdotisch voor de taalhistoricus. De onderzoeken gewijd aan de Hebreeuwse component en de gelaagdheid van het Judeo-Arabisch tonen hoe veel de joodse spreektalen van de Arabische wereld, naast het liturgische en geleerde Hebreeuws, een dicht Arabisch volkslexicon hebben opgenomen, waarin beroepsnamen een centrale plaats innamen [Moshe Bar-Asher, La composante hébraïque du judéo-arabe, 1992 ; ref:1]. De bakker, de broodmaker, behoorde tot dit netwerk van uitwisselingen waar de Jood en zijn moslim- of christelijke buur een dezelfde woordenschat van het dagelijks leven deelden. In die zin getuigt een naam als Khabbaz van diepe inburgering in de Arabische stad: het is niet de naam van een voorbijgaande banneling, maar die van een arbeider met wortels, door iedereen bekend om zijn werk.

Men moet zich echter hoeden voor een al te gladde reconstructie. Wij beschikken op dit moment niet over een notariële akte of een gemeenschapsregister die het verschijnen van de achternaam in een bepaalde synagoge of een bepaalde wijk zou dateren. De verbinding tussen het beroep van bakker en het geslacht Khabbaz berust, letterlijk, op overgedragen geheugen en linguïstische waarschijnlijkheid, niet op documentair bewijs. Men zal dus zeggen, met de gepaste voorzichtigheid: volgens de naamgeving-traditie van de Joden van de Levant zou de familie haar naam ontlenen aan een voorvader bakker, zonder dat de identiteit van deze eerste « Khabbaz » heeft kunnen worden teruggevonden.

Om de matrix waaruit de lignée voortvloeit te begrijpen, moet men zich naar Damascus wenden, een van de oudste ononderbroken joodse gemeenschappen ter wereld. Sinds de Oudheid gevestigd, vermeld in bijbelse en talmudische teksten, doorkruiste de joodse gemeenschap van Damascus de Byzantijnse, Omajjadische, Mamelukische en Ottomaanse periodes heen terwijl zij haar vitaliteit bewaarde. Zij kende een opvallende opleving na 1492, toen de verdrij­ving uit Spanje golven van Sefardische Joden op de wegen van het oostelijke Middellandse Zeegebied zond, die zich mengden met de inheemse Joden, de arabiseerde Musta'ribûn. Dit samen­treffen tussen Iberische ballingen en oosterse Joden vormde het geleerde en religieuze karakter van talrijke gemeenschappen in het Levant; de geschiedenis van maritieme imperiums en Sefardische diaspora's toonde aan hoezeer deze netwerken van ballingschap ook netwerken van handel en cultuur waren [Jonathan I. Israel, Diasporas within a Diaspora, 2002 ; ref:7].

In de joodse wijk van Damascus — de Harat al-Yahud — woonde in de 19de eeuw een dichte bevolking van ambachtslieden, kooplieden, geldwisselaars en geleerden, georganiseerd rond hun synagogen en rabbijnse autoriteit. Het is in zo'n omgeving dat een ambachtsnaam als Khabbaz natuurlijk zijn plaats vindt: tussen de winkeltjes van de souk en de binnenplaatsen van huizen leefde de gemeenschap van beroepen die van vader op zoon werden doorgegeven, waarvan de bakkerij deel uitmaakte. De broodmakerij droeg bovendien een zuiver religieuze dimensie: de zuiveringswetten, de inning van de hallah, de eis van specifieke broden voor Shabbat en feestdagen maakten van de joodse bakker een schakel in de collectieve naleving evenzeer als een leverancier. De gemeenschap voeden betekende haar ook dienen in haar trouw aan de Wet.

Een schaduw hangt echter over deze geschiedenis: die van de zaak van Damascus van 1840, deze beschuldiging van rituele moord die de joodse notabelen van de stad trof en de gemeenschap opschokte, haar broosheid in een maatschappij onthuллend waar coëxistentie op elk moment kon omslaan. Hoewel geen enkele bron de familie Khabbaz namentlijk aan dit episode verbindt, maakt het deel uit van de collectieve horizon waarvan zij solidair is: de herinnering van Israël, in Damascus, is ook die van een kwetsbaarheid die met waardigheid is doorstaan.

De nota die dit boek de lignage associeert met twee steden: Damascus en Beiroet. Deze dubbele toebehordigheid is niets uitzonderlijks; zij weerspiegelt een goed gedocumenteerde historische beweging. Rond de wisseling van de 19de en 20ste eeuw, en nog sterker onder het Franse Mandaat, trokken talrijke Joodse families uit het binnenland van Syrië — uit Damascus zowel als uit Aleppo — naar Beiroet, de haven die opengesteld was voor de Middellandse Zee, een stad in volle commerciële expansie en kosmopolitisch karakter. De Joodse gemeenschap van Beiroet concentreerde zich daar in de wijk Wadi Abu Jamil, lange tijd bekend als de « Joodse wijk », met zijn grote synagoge Maghen Abraham, zijn scholen, zijn liefdadigheidsinstellingen.

De overgang van Damascus naar Beiroet past in een logica waarin handel, en vooral levensmiddelenhandel, een voortrijvende rol speelde — precies het domein dat de nota associeert met de lignage Khabbaz. Van een voorvader bakker tot nakomelingen betrokken bij de handel in voedingswaren, vervolgens in hotelwezen, tekent zich een sociale loopbaan af die karakteristiek is voor Joodse Levantijnse families: de beheersing van een voedselkundig vakmanschap zet zich, doorheen de generaties, om in commerciële activiteit van groter bereik. Deze economische mobiliteit heeft de geschiedenis van mediterrane Joodse gemeenschappen gedocumenteerd als een voortdurende veer van hun aanpassingsvermogen, van de ambachtelijke winkel tot de moderne onderneming [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, 2011 ; ref:6].

De Beiroetienaar van de jaren 1940 en 1950 was, paradoxaal genoeg, een toevluchtsoord: de Joodse gemeenschap van Libanon kende een groei tegen de stroom in, welkomstend voor Joden die Syrië en Irak verlieten na 1948. Men vindt er een deugd terug die de Joodse traditie zeer hoog stelt: het onthaal van de balling, de hakhnasat orḥim uitgebreid tot stadsschaal, waar de reeds gevestigden plaats maakten voor nieuwkomers. Hoewel men niet kan bewijzen dat een bepaalde Khabbaz-tak namentlijk aan deze gastvrijheid deelnam, plaatst de positie van de familie — geworteld in Beiroet, actief in levensmiddelenhandel en hotelwezen, twee sectoren die letterlijk voeden en huisvesten — haar in het hart van deze economie van het onthaal.

Hier spreekt de traditie van de naam en de gedocumenteerde economische baan elkaar aan met opmerkelijke samenhang. De naam zegt het brood; de geschiedenis van de lignée zegt de voedselhandel en de hotelbranche. Er is hier een continuïteit van betekenis die verdient om te worden onderstreept zonder overinterpretatie. De bakker voedt; de hotelkeeper voedt en biedt onderdak. Van generatie op generatie zou het dezelfde fundamentele gebaar zijn — ontvangen, serveren, de ander restaureren — dat zich onder opeenvolgende economische vormen zou hebben uitgesproken.

De hotelbranche engageert in het bijzonder een deugd die het judaïsme tot een pijler heeft verheven: de ontvangst van de vreemdeling. De Torah keert onophoudelijk terug op het lot van de vreemdeling die onder u woont, en de herinnering aan de slavernij in Egypte wordt opgeroepen om de plicht van gastvrijheid te gronden. Een familie wier erfgoed zich rond het feit van het ontvangen en voeden van reizigers opbouwt, belichaamt op haar eigen wereldlijke en commerciële wijze deze oude morele eis. Men meet hoeveel het economische leven van de Joden van het Levant zich niet van hun universum van waarden scheidde: het beroep was allesbehalve neutraal, het verlengde een ethiek van zorg voor de ander.

Het is echter nodig om de grenzen van deze lezing te noemen. Geen raadgepleegd document geeft details over de precieze etablissementen beheerd door de familie Khabbaz, noch hun namen, noch hun data. De convergentie tussen de betekenis van de naam en de aard van de activiteiten is treffend, maar zij behoort tot de waarschijnlijke snijlijn tussen herinnering en geschiedenis, geen samengesteld archiefdossier. De lezer zal de samenhang van het motief — het brood, de tafel, het dak — aanhouden als een waarschijnlijke rode draad, en niet als een keten van één voor één vastgestelde feiten.

De Damas à Ramat Gan, de Beyrouth à São Paulo

De twintigste eeuw was voor de Joden van de Arabische landen de eeuw van de uittocht. De oprichting van de Staat Israël in 1948, de daaropvolgende spanningen, de stijgende nationalismen en de groeiende onveiligheid versnelden het vertrek van soms duizendjarige gemeenschappen. De Joodse gemeenschap van Damascus, lange tijd onder huisarrest geplaatst en onderworpen aan strenge beperkingen door de Syrische autoriteiten, liep geleidelijk leeg; die van Beiroet werd aanvankelijk gespaard, maar nam op zijn beurt af vanaf de jaren 1960 en werd verwoest door de Libanese burgeroorlog. Deze uitgebreide beweging laat zijn sporen na in de lignée Khabbaz: de beschrijving toont aan dat deze lignée in de twintigste eeuw aanwezig was in Brazilië en Israël.

Deze twee bestemmingen tekenen de twee klassieke polen van de moderne Sefardische en Mizrahi diaspora. Brazilië — en São Paulo in het bijzonder — nam een aanzienlijke immigratie van Syrisch-Libanese Joden op, die vaak via reeds ingestelde handelnetwerken aankwamen en die voorbij de Atlantische Oceaan hun synagoges, hun rituelen en hun solidariteiten opnieuw opbouwden. Israël absorbeerde op zijn beurt de massa van de Joden uit de Arabische landen, wier integratie niet zonder wrijving verliep: de geschiedenis van de Mizrahim in de jonge staat was ook die van een strijd voor gelijkheid en erkenning, een « era of rebellion » en burgerrechtvorderingen die lange tijd in de schaduw van het nationale narratief bleef [Bryan K. Roby, The Mizrahi Era of Rebellion, 2015 ; ref:5]. Een familie als de Khabbaz, die van Damascus of Beiroet naar Ramat Gan of naar São Paulo overgaat, omarmt aldus het dubbele lot van de Mizrahim: het verlies van een oude wereld en de wederopbouw, in tegenspoed, van een nieuw bestaan.

Wat deze verspreiding onthult, is een hardnekkige vorm van trouw. Voortbrengende hun rituelen, hun keuken, hun Judeo-Arabisch, hun herinneringen aan de steegjes van Damascus en de Wadi Abu Jamil, hebben de families van de Syrisch-Libanese diaspora een erfgoed levend gehouden dat de geografie hun ontstelde. Het feit zelf dat zij zich op duizenden kilometers afstand nog steeds « uit Damascus » of « uit Beiroet » noemen, dat zij de naam en haar betekenis doorgeven, maakt deel uit van deze deugd van geheugen — zakhor, « gedenk » — die de gehele Joodse identiteit structureert.

Een lignée zonder erkende illustere figuur, zonder manuscript naar zijn naam, zonder gedocumenteerde held, stelt de historicus een vruchtbare vraag : wat is het de moeite waard de herinnering van gewone families? Het joodse traditie biedt hier een sterk antwoord. Het hedendaagse joodse denken heeft eraan herinnerd dat transmissie — van de Wet, van het verhaal, van de naam — het kloppende hart vormt van een volk dat zich minder heeft gedefinieerd door een stabiel grondgebied dan door een continuïteit van geheugen en studie [Gershom Scholem, Trouw en Utopie, 1978 ; ref:11]. De bijzonderheid van het jodendom, werd opgemerkt, ligt in deze onverbrekelijke band tussen een volk en zijn Wet, wat generaties bij elkaar houdt ondanks dispersies [Yeshayahu Leibowitz, Israël en Jodendom, 1993 ; ref:9].

Op dit criterium is een familie van bakkers die handelaren en hoteliers zijn geworden, verspreid tussen het Levant, Brazilië en Israël, niet minder drager van het collectieve geheugen van Israël dan een rabbijnische dynastie. Zij belichaamt een discreet maar essentieel facet ervan : dat van het volk dat werkt, voedt, ontvangt, en een naam vol betekenis doorgeeft. De overdenking van het schrijven van joodse geschiedenis in de 20e eeuw heeft precies de nadruk gelegd op de noodzaak recht te doen aan deze gewone bestaan, lang verwaarloosd door een geschiedenis gericht op alleen de elites [Sylvie Anne Goldberg, Joodse geschiedenis aan het begin van de 20e eeuw denken, 2000 ; ref:8].

Dit hoofdstuk is meer dan de anderen conjecturaal : het stelt een lezing voor van de betekenis van een lignée waarvan de precieze feiten ons grotendeels ontgaan. Het aanvaardt dit gedeelte van redactionele hypothese. Maar het doet dit in de naam van een beginsel van eerlijkheid : het is beter duidelijk te zeggen wat men interpreteert dan de familie Khabbaz uitgevonden exploiten toe te schrijven. De waardigheid van deze lignée heeft geen ornamenten nodig ; zij ligt in de standvastigheid van een naam die, van Damascus naar São Paulo, is blijven spreken van het gedeelde brood.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignée Khabbaz als een exemplarische figuur van de Joodse diaspora van het Levant in de moderne en hedendaagse periode. Geboren in de Joodse wijken van Damascus en Beiroet, dragend in haar naam de herinnering aan een bakker-voorouder, onderscheidde zij zich in de levensmiddelenhandel en hotelwezen voordat zij zich, zoals zoveel anderen, tussen Brazilië en Israël verspreidde onder invloed van de omwenteling van de twintigste eeuw. Bij gebrek aan volledig gedocumenteerde individuele figuren wordt haar geschiedenis gelezen door middel van die, stevig gevestigd, van de gemeenschappen waaruit zij voortkomt.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het gastvreiheid — ontvangst en zorg voor de ander — dat deze lignée beter dan alle anderen heeft uitgedrukt. Het brood dat haar naam suggereert, de handel in levensmiddelen die haar heeft voorzien van bestaan, het hotelwezen dat de reiziger onderdak geeft en herstelt: alles in haar materiële trajectory convergeert naar dit fundamentele gebaar van ontvangen en anderen voeden, dat de Torah tot een heilige plicht verheft in naam van de herinnering aan ballingschap. Door deze ethiek van ontvangst en de gedeelde tafel te belichamen, op de bescheiden schaal van een familie van arbeiders, hebben de Khabbaz, op hun manier, deelgenomen aan de grote herinnering van een volk dat, zelf ervaringsbehept met zwervingen en vreemdheid, van gastvreiheid een van zijn hoogste deugden heeft gemaakt. Moge hun naam, die brood zegt, blijven als het discrete teken van deze trouw.