Familie Kedmi

De basis van de naam Kedmi is de drieletterwortels ק-ד-ם (q-d-m), een van de oudste en vruchtbaarste wortels van de Hebreeuwse taal. In de Hebreeuwse Bijbel duidt de term קֶדֶם (qédem) om beurten op het geografische oosten en het vervlogen verleden. Wanneer Genesis verhaalt dat de mens « naar het oosten » van de hof van Eden werd geplaatst, of dat volken zich « naar het oosten » verspreiden, is dit het woord dat wordt gebruikt. Maar hetzelfde woord duidt ook, in de bijbelse poëzie, op de « voorbije dagen », de primaire tijd: aldus de uitdrukking yémé qédem, « de oude dagen ». Het oosten en de oorsprong versmelten in één enkel beeld, dat van het begin.

Uit deze wortel ontstaat een rijke woordenschat: qadmon (oostelijk, oud), qadmout (oudheid, ouderdom), qédma (naar het oosten), en het adjectief qadmi (oud, eerste, vorig). Dit is precies dit adjectief dat de vorm van de familienaam Kedmi levert, waar de uitgang -i als een suffix voor toebehoren of relatie functioneert, frequent in het Hebreeuws voor de vorming van gentielen en familienamen. Zuiver linguïstisch gezien kan Kedmi dus worden gelezen als « degene van het oosten », « de oosteling », of « degene die zich verbindt aan de oorsprong, aan het oude ».

De morfologische structuur van de naam — zuiver Hebreeuwse stam, zonder ontleninger aan het Arabisch, het Duits, het Spaans of het Slavisch — is op zichzelf al een aanwijzing van moderniteit. Traditionele Joodse familienamen dragen vaak het spoor van de volkstalen van de diaspora's: ambachtsnamen in het Jiddisch, Iberische toponiemen voor de Sefaradiërs, gearabiseerde vormen in de Maghreb. De Hebreeuwse component bestond daarin, maar was vaak ingebed in vreemde taalmatrices; aldus leverde het Hebreeuws in het Judeo-Arabisch van Algerije een religieus en lexicaal substraat zonder echter de civiele familienamen structureel te bepalen [Bar-Asher, 1992]. Een familienaam die volledig op een levende Hebreeuwse wortel is gebouwd, zoals Kedmi, behoort tot een ander systeem: dat van de taal die opnieuw alledaagse taal is geworden.

De standaardwerken over Hebreeuwse en Israëlische onomastiek — die de oorsprong, betekenis en verspreiding van namen inventariseren en analyseren — verstrekken het wetenschappelijk kader om zo'n naam in de categorie van familienamen afkomstig van geografische en temporele wortels in te delen [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005) ; Family Names in Israel (Eshel, 1967) ; The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel (Ariel, 1997)].

Men kan een «modern Hebreeuws» patroniem niet begrijpen zonder het terug te plaatsen in de beweging die, van het midden van de 19de eeuw tot het eerste derde deel van de 20ste, van het Hebreeuws — taal van het gebed, van de studie en van de liturgie — een gesproken, dagelijkse en nationale taal maakte. Deze taalkundige wederopstanding was onlosmakelijk verbonden met een bredere culturele renaissance, die in Midden- en Oost-Europa tussen het einde van de 19de eeuw en 1930 taal, literatuur en nationale constructie met elkaar verbond [Bechtel, 2002]. Het project van heropening van de taal was niet een eenvoudige filologische oefening: het droeg de ambitie van een regeneratie van het volk door zijn teruggevonden woord.

Deze Joodse moderniteit had nog oudere wortels, in de Haskalah, deze beweging van de Joodse Verlichting waarvan Moses Mendelssohn de inaugurale figuur was en die de geboorte van het moderne judaïsme markeerde [Bourel, 2004]. De emancipatie, de toetrede van Joden tot de Europese moderniteit en de logica's waardoor zij hun plaats in de omringende maatschappijen hebben onderhandeld, hebben zelfs de manier van naamgeving herconfigureerd [Kriegel, 1977]. Waar de diaspora, soms bij administratief decreet, namen in vreemde talen had opgelegd, zou de Joodse nationale beweging een terugkeer naar het Hebreeuws voorstellen als een daad van identitaire heropening.

Men moet hier de coëxistentie en concurrentie van Joodse talen onderstrepen. Het Jiddisch, de zwervende taal van de asjkenazische gemeenschappen, droeg een enorme populaire en literaire cultuur [Baumgarten, 2002]; maar het was het Hebreeuws dat van de nationale en staatsrechtelijke functie werd voorzien. In deze verschuiving werd de familienaam een symbolisch terrein: een Jiddisch, Duits of Slavisch patroniem opgeven voor een Hebreeuws naam, was om in zijn burgerlijke staat de toetreding tot een collectief project in te schrijven. Het pact met de teruggevonden taal engageerde tot de meest intieme identiteit, degene die men aan zijn kinderen overdraagt. Een naam als Kedmi — « de oosteling », « degene van de oorsprong » — vat deze aspiratie perfect samen: teruggaan naar het oosten, naar het land, naar het begin.

Met de immigratie naar het land Israël en vooral met de stichting van de Staat in 1948, kreeg de hebraïsering van familienamen een massale dimensie en op sommige plaatsen een quasi-officieel karakter. Veel immigranten, ambtenaren, soldaten en publieke figuren verruilde hun diaspora-namen voor Hebreeuwse namen, hetzij om het merk van de ballingschap uit te wissen, hetzij om hun verbondenheid met de nieuwe natie uit te drukken, hetzij door stimulering van de instellingen. Het verschijnen en verspreiden van de familienaam Kedmi valt vrijwel zeker binnen deze omvangrijke beweging.

Verschillende procedures leidden tot deze naamskeuzenuitsluiting. Sommigen vertaalden hun oude naam letterlijk naar het Hebreeuws; anderen behielden de klank ervan terwijl zij er een Hebreeuwse betekenis aan gaven; nog anderen kozen een geheel nieuwe naam, geselecteerd om zijn symbolische lading. Kedmi behoort duidelijk tot deze laatste categorie of tot een fonetische verschuiving: een korte, klinkende naam, geworteld in een prestigieuze wortel. De keus voor qédem — het oosten, de oudheid — kon het gevoel uitdrukken van een terugkeer naar het oostelijke land der voorouders, naar het Bijbelse qédem, naar de heroverde oorsprong.

Hier antwoorden familiale traditie en archief elkaar zonder steeds overeen te stemmen. Veel families met hebraïseerde namen bewaren de mondeling overgeleverde herinnering aan de eerdere naam — de verlaten diaspora-naam — terwijl de burgerlijke registers vaak alleen de nieuwe vorm registreren. Voor een gegeven familie Kedmi is het daarom waarschijnlijk, maar niet systematisch gedocumenteerd, dat een eerdere familienaam heeft bestaan: een Asjkenazische, Sefardische of Mizrachi-naam vervangen op het moment van immigratie of naturalisatie. Het onderzoek naar namen in Israël toont aan dat deze verborgen laag — de naam van daarvoor — eerder regel dan uitzondering is voor moderne Hebreeuwse familienamen [Family Names in Israel (Eshel, 1967); The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel (Ariel, 1997)].

Het zij opgemerkt dat qédem, het oosten, een bijzondere resonantie kon hebben voor Joden uit de landen van de Islam — uit Maghreb, Irak, Jemen — voor wie de « terugkeer » van het oosten plaatsvond. De moderne Joodse samenlevingen in Maghreb, werelden in beweging reeds lang vóór de twintigste eeuw, hebben een doorslaggevend deel van de immigratie naar Israël voeding gegeven [Taïeb, 2000]; en de lange geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika vormt de achtergrond van deze oostelijke trajecten [Chouraqui, 1965]. Voor deze families was een naam die het Levant oproep niet de uitwissing van een herkomst maar de reclame ervan.

Wil men de naam Kedmi zijn volledige historische diepte geven, dan moet men de blik verruimen naar de diaspora's die van de verhouding tot het Oosten en de oorsprong een centrale vraag van hun identiteit hebben gemaakt. De geschiedenis van de Sefardische Joden, der marranen en der nieuw-christenen van Spaans-Portugese oorsprong wordt doorsneden door deze spanning tussen een verloren oorsprong en een trouw die in het geheim of in ballingschap werd bewaard [Yerushalmi, 1998]. Voor deze gemeenschappen was qédem — de tijd van daarvoor, het land van daarvoor — geen abstractie maar een wond en een hoop.

De naam Kedmi is eigenlijk geen traditioneel Sefardische naam: hij komt niet voor onder de Spaans-Portugese familienamen die erfenis zijn van de verdrijving van 1492. Maar de geest die hij draagt — de terugkeer naar het Oosten, de herinnering aan het oude — staat in diepe resonantie met de Sefardische ervaring. Men kan daarin, op het symbolische vlak, de moderne voltooiing zien van een lange hunkering: wat de marranische generaties als clandestiene nostalgie beleefden, formuleert de Hebreeuwse moderniteit duidelijk uit, in een naam die openlijk wordt gedragen.

Evenzo, in de Maghrebijnse wereld, bleef de Hebreeuwse component levend in het hart van de gesproken taal, het Judeo-Arabisch, waarin religieuze en geleerde termen uit het Hebreeuws de communautaire verbeelding structureerden [Bar-Asher, 1992]. De overgang van zo'n substraat naar een volledig Hebreeuwse patroniem als Kedmi illustreert de beweging waarin het Hebreeuws, lang een ingebedde en heilige taal, opnieuw burgerlijke en nominale taal wordt. In die zin kan Kedmi worden gelezen als een bruggenaam: hij verbindt de herinnering van de Oosterse diaspora's met de Israëlische moderniteit. Deze lezing blijft evenwel interpretatief — vandaar zijn status van waarschijnlijk —, want geen enige genealogie stelt ons in staat de naam aan slechts één van deze trajecten toe te schrijven.

Het is in het traject van Yakov Kedmi, geboren Yakov Iosifovich Kazakov op 5 maart 1947 in Moscou, dat de patroniem zijn meest treffende en best gedocumenteerde incarnatie vindt. Want de overgang van Kazakov naar Kedmi is niet alleen een verandering van burgerlijke staat: het is een politieke, existentiële en in zekere zin theologische daad — het zichtbare teken van een bekering niet van geloof, maar van lot.

Kazakov is een van de meest voorkomende Russische patroniemen, afgeleid van kazak, de kozak, die geen spoor van joods lidmaatschap draagt. Dat de jonge Yasha Kazakov, zoon van Iosif Yakovlevich en Sofia Yakovlevna Kazakova, opgroeide in deze naam die niets zei van wat hij was, zegt iets over de joodse toestand in de Sovjet-Unie: een identiteit die tot administratieve onzichtbaarheid was veroordeeld, teruggebracht tot de vermelding van nationaliteit in de vijfde regel van het Sovjet-interne paspoort — het beruchte « vijfde vakje » van het document, dat de Jood etiketeerde zonder hem toe te staan zichzelf te benoemen. Ervoor kiezen om Kedmi te worden — « degene van het oosten », « degene van de oorsprong » — is om op deze toewijzing met een vrijwillige naamgeving te antwoorden.

De biografie van Yakov Kedmi is in dit opzicht een verhaal van betrokkenheid bij het collectieve leven en van rechtvaardigheid tegenover de zijnen, uitgevoerd onder omstandigheden van tegenstand die zelden werden bereikt. In 1967, op negentienjarige leeftijd, betrad hij de deuren van de Israëlische ambassade in Moscou en vroeg openlijk om zijn aliyah te doen. Het gebaar was gevaarlijk: de Israëlische diplomaten zelf vermoedden hem aanvankelijk van een agent van de KGB te zijn, zo onwaarschijnlijk leek de onderneming in het Breznjev-Moscou. Geweigerd, in de gaten gehouden, liet hij zich niet ontmoedigen. In mei 1968 verzaakte hij openlijk zijn Sovjet-burgerschap — een daad van breuk zonder terugkeer in een systeem dat het recht op emigratie niet erkende. Vervolgens, aan het einde van datzelfde jaar, schreef hij een brief die Nehemiah Levanon bereikte, verantwoordelijk voor de Israëlische clandestiene operaties voor Sovjet-Joden; in deze tekst drukte hij zijn trots uit op zijn joodse erfenis en verklaarde zijn wil om zich daar lichaam en ziel in opnieuw in te schrijven. Deze brief, getuigenis van piëteit in etymologische zin — de trouw aan waarvandaan men afstamt —, was een van de stichtingshandelingen van zijn openbare leven.

Toen hij uiteindelijk naar Israël emigreerde en de naam Kedmi koos, deed hij meer dan alleen een patroniem aannemen: hij voerde de daad uit die dit boek heeft geprobeerd te theoretiseren. De afstand van Kazakov voor Kedmi vat in één slag samen wat hele generaties op diffuse wijze hadden meegemaakt: breken met de naam van het ballingschapsland om terug te keren naar de Hebreeuwse wortel, naar de qédem, naar het orient-oorsprong. De verborgen laag — de naam van daarvoor — is hier perfect gedocumenteerd, een zeldzaam geval dat de algemene regel illustreert die in hoofdstuk drie is geschetst.

Zijn carrière binnen Nativ — in het Hebreeuws « de weg » of « het pad », clandestiene organisatie die direct onder de Israëlische minister-president ressorteerde — stelde hem in staat een institutionele vorm aan deze inzet te geven. Nativ had tot taak, lange tijd geheim gehouden — zijn naam zelf werd per ongeluk onthuld, door een versprekking van een Israëlische minister van Financiën in het begin van de jaren 1990 —, de emigratie van Joden uit het Sovjet-blok naar Israël te vergemakkelijken. Gedurende tweeëntwintig jaar diende Yakov Kedmi daar, waarvan zeven aan het hoofd, van 1992 tot 1999. Deze jaren vielen samen met de ondergang van de USSR en een van de grootste golfvallen van aliyah in de hedendaagse geschiedenis: meer dan een miljoen Sovjet-Joden sloten zich in het begin van de jaren 1990 bij Israël aan, waardoor het land diepgaand werd getransformeerd — demografisch, cultureel, wetenschappelijk. Dat deze menselijke vloeistof zich kon organiseren en naar Israël kon vloeien, is gedeeltelijk te danken aan de clandestiene en diplomatieke structuren die mannen als Kedmi geduldig hadden opgebouwd tijdens de donkere jaren van de Sovjet-Unie.

Hier vinden we terug, in de biografie van een enkele man, de dimensie die de joodse traditie pidyon shevuyim noemt — de bevrijding van de gevangenen —, een van de hoogste mitzvot van de halakha, die vrijwel alle andere individuele verplichtingen treft. Joden uit de USSR waren niet gevangenen in letterlijke zin van het Talmoedische recht, maar hun situatie — verboden op religieuze praktijk, onderwijs van het Hebreeuws, emigratie, openbare uiting van hun joodheid — kwam overeen met een vorm van identiteits- en geestelijke opsluiting. De actie van Nativ, onder leiding van Kedmi, kan in dit licht worden gelezen: een moderne en institutionele vorm van pidyon shevuyim, uitgeoefend in de taal van inlichtingen en diplomatie in plaats van in die van losgeld en verlossing.

In 2011 publiceerde Yakov Kedmi in Moskou zijn memoires: Beznadёžnye vojny — Direktor samoj sekretnoj specslužby Izrailja rasskazyvaet — Oorlogen zonder hoop — De directeur van Israëls meest geheime inlichtingendienst vertelt (uitg. Eksmo). De titel verdient aandacht. Oorlogen zonder hoop: de uitdrukking, uit de mond van deze man, is geen bekentenis van nederlaag maar een inzet op het onwaarschijnlijke. Wat hij bereikt heeft — Joden uit een in zichzelf gesloten imperium krijgen, een institutioneel beleid omdraaien, de uittocht van een miljoen mensen organiseren — was, van buitenaf gezien, precies een oorlog zonder hoop. De these van het boek, die doorklinkt in de titel zelf, is dat zo'n oorlog niet bestaat: dat een vastberaden man, die niet tegen zichzelf liegt en voor geen enkele autoriteit buigt dan voor zijn eigen geweten, in staat is het onmogelijke te bereiken. Dit geloof is geen grootspraak: het is het product van geleefde ervaring, van een keuze gemaakt op negentienjarige leeftijd in een ambassadebureau in Moskou, en van een heel leven in dienst van een zaak die niemand voor te winnen hield. Het is ook, in wezen, de betekenis van qédem: niet een bewegingloze nostalgie, maar de energie van de oorsprong als voortdrijvende kracht naar voren.

De betekenis van een naam als Kedmi, gericht op oorsprong en het Oosten, vindt een weerklank in het moderne joodse denken, dat voortdurend het verband tussen de oude bron en het heden heeft onderzocht. Het moderne jodendom heeft zich precies gevormd in de spanning tussen trouw aan traditie en intrede in de moderniteit, tussen de erfenis van qédem en de eisen van het heden [Hayoun, 1992]. Een kind de naam van het Oosten en de oorsprong geven, is op zekere wijze het inschrijven in het vlees van de lignée van deze filosofische vraag.

De filosofie van Emmanuel Levinas heeft van de « hebreeuwse bron » een denkhaard gemaakt, aantonend hoe het anterieur — wat voorafgaat, wat grondvest — een ethiek van verantwoordelijkheid tegenover de ander engageert [Chalier, 2002]. Nu is qédem precies dat: het anterieur, wat eraan voorafgaat en ons verplicht. Evenzo situeert de reflectie op de Wet als oorsprong van het politieke in de Torah het begin niet als een eenvoudig chronologisch startpunt, maar als een altijd actief normatief principe [Trigano, 1991]. De naam Kedmi draagt, door de wortel van de oorsprong, symbolisch bij aan deze meditatie over het begin als grondslag.

Deze filosofische dimensie krijgt een treffende biografische illustratie in het geval van Yakov Kedmi. Zijn memoires onthullen een man die zich vroeg een levensregel heeft gesteld, gearticuleerd rond de weigering om jezelf voor de gek te houden. Twee decennia in de meest ondoorzichtige kringen van de Israëlische inlichtingendiensten hebben gediend, en daaruit niet het cynisme van de schaduwman, maar de overtuiging hebben getrokken dat waarheid de eerste voorwaarde van doeltreffendheid is, getuigt van een bijzondere vorm van individuele bescheidenheid: niet de bescheidenheid van onderwerping, maar die van de lucide diagnose, die begint met jezelf in te zien zonder eigenliefde. Het was deze dispositie — erfenis van een Sovjet-joodse jeugd waar de werkelijkheid dagelijks door staatsideologie werd vervalscht — die Kedmi in staat stelde om, eerder dan anderen, de gebreken van het Sovjet-systeem waar te nemen en de openingen ervan uit te buiten ten voordele van de Joden die weg wilden gaan.

Tot slot dient te worden onderstreept dat de joodse moderniteit niet alleen een geschiedenis van ideeën en wedergeboortes was, maar ook van catastrofe. De vernietiging van Europese gemeenschappen tijdens de Shoah heeft hele lignées gebroken en het gebaar van benoemen en naam doorgeven na de afgrond een bijzondere zwaarte gegeven [Delbo, 1970]. Een hebreeuwse naam opnieuw aannemen, dragen, doorgeven, is ook voor veel families het stellen van een continuïteit tegen vernietiging. De terugkeer naar qédem, naar de oorsprong, wordt dan een daad van trouw en overleven. In de USSR had deze bedreiging een ander vorm aangenomen dan fysieke vernietiging: gedwongen assimilatie, administratieve uitwissing van joodse identiteit, het tot zwijgen brengen. Er zich tegen verzetten door openlijke eis van je naam — zoals Kazakov deed toen hij Kedmi werd — was op zijn manier een daad van geheugen tegen geprogrammeerde vergetelheid.

De geschiedenis van Nativ is op haar manier een parabel van de joodse deugd van zorg voor de ander uitgeoefend op geoopolitieke schaal. De organisatie werd opgericht in de eerste jaren van de Staat Israël om een clandestiene band te onderhouden met de Joden van het Sovjet-blok — afgesneden van hun geloofsgenoten, verboden uit te oefenen en te emigreren, maar niet minder werkelijk in hun streven om als Joden te bestaan. Nativ werkte in het verborgene: zijn agenten opereerden onder diplomatieke of commerciële dekmantel, zijn acties werden ontkend, zijn naam zelf bleef decennialang onbekend bij het grote publiek. Het vertegenwoordigt dus een uniek geval in de geschiedenis van inlichtingendiensten: een geheime organisatie waarvan de missie niet was een vijand te vernietigen of bespioneren, maar een gemeenschap te bevrijden.

Yakov Kedmi nam de leiding in 1992, op het precieze moment waarop het Ijzeren Gordijn instortte en het streven van Sovjet-Joden naar emigratie, lang onderdrukt, zich ineens bevrijdde. De periode van zijn leiding, van 1992 tot 1999, correspondeert met de massaalste toestroom in de geschiedenis van de Sovjet en post-Sovjet aliyah: meer dan een miljoen mensen die de demografie van de Staat Israël transformeerden, zijn wetenschappelijk en cultureel weefsel versterkten en permanent zijn politieke landschap veranderden. De rol van Nativ in deze transformatie is niet van anekdotische aard: de organisatie had in de voorgaande decennia het onzichtbare net onderhouden dat voorkwam dat Sovjet-joodse identiteiten helemaal zouden oplossen, en dat emigratiekandidaten in staat stelde een gesprekspartner te vinden.

Deze geschiedenis plaatst zich in het lange durende geheugen van collectief Israël. Een van de grote constanten van het joodse volk door de eeuwen en continenten heen is deze actieve solidariteit jegens gemeenschappen in gevaar — wat oude teksten kol Israël arevin zeh bazeh noemen: "gheel Israël draagt voor elkaar in." Deze talmudische formule, die een wederzijdse verantwoordelijkheid tussen Joden vestigt voorbij grenzen en regimes, is nooit meer dan een abstract principe geweest. Het incarneerde zich in de collectes van Sefardische gemeenschappen voor de slachtoffers van Ashkenazische pogroms's, in hulpnetwerken voor vluchtelingen door twintigste-eeuws Europa, in operaties van Mossad en Nativ voor Joden uit de USSR. Kedmi, toen hij Nativ leidde, was zijn directe en bewuste erfgenaam.

De memoires die hij in 2011 publiceerde vormen in dit opzicht een waardevol document niet alleen voor de geschiedenis van Israëlische inlichtingen, maar voor de geschiedenis van hedendaagse joodse solidariteit. Geschreven in het Russisch — de taal van het imperium waarvan hij de zijnen wilde bevrijden —, gepubliceerd in Moskou — in diezelfde stad waar hij op negentienjarige leeftijd door de deuren van de ambassade was gegaan —, zijn deze memoires zelf een symbolische daad: Kedmi keert in de taal van het ballingschap om de overtocht ervan te vertellen, alsof de qédem, de heroverde oorsprong, alleen betekenis had op voorwaarde dat zij in en tegen de taal van de scheiding werd verteld.

De titel — Oorlogen zonder hoop — draagt in zich zelf een visie op de verhouding tot de strijd die de joodse traditie lange tijd in andere vormen heeft gekweekt: die van de weigering van berusting tegenover tegenspoed, van de volharding een eis in stand te houden die de machtsverhoudingen vergeefs lijken te maken. Van de Babylonische ballingschap tot de gedwongen bekeerlingen van Spanje, van verzet in getto's tot Sovjet-refuzniks, is de joodse geschiedenis een lange reeks oorlogen die men niet had mogen winnen en die men toch, vaak, gewonnen heeft — of op zijn minst overleefd. Kedmi, door zijn memoires deze titel te geven, plaatst zichzelf bewust in deze lijn.

Aan het einde van deze route blijkt de familienaam Kedmi minder de naam van een gedocumenteerde dynastie te zijn dan wel de samenvatting van een collectieve geschiedenis — en voortaan de naam van ten minste één voorbeeldig leven waarvan de archieven het pad met nauwkeurigheid toelaten te traceren.

Moderne Hebreeuwse familienaam, als zodanig bevestigd door de referentiebronnen [Q98078368 — Wikidata], put hij uit de wortel qédem een dubbele betekenis — het oosten en de oorsprong — die hem tot een van deze namen maakt waarmee de joodse moderniteit haar verlangen naar terugkeer heeft uitgedrukt: terugkeer naar het land, naar de taal, naar het begin. Zijn verschijning past in de grote beweging van hebraïsering van namen die de wedergeboorte van de taal en de stichting van de Staat Israël vergezelde [Family Names in Israel (Eshel, 1967) ; The Book of Names (Ariel, 1997)].

De loopbaan van Yakov Kedmi — Kazakov die Kedmi werd, Moskowieter die Israëli werd, transportingenieur die directeur werd van een inlichtingendienst in dienst van de aliyah — illustreert deze geschiedenis met een intensiteit die slechts weinig individuele lotsbestemingen bereiken. Het toont aan dat de overgang van de ene naam naar de andere nooit slechts een administratief handeling is: het is het inschrijven in het vlees van een geëiste toebehoring, van een onomkeerbare keus, van een aanvaarde verantwoordelijkheid tegenover een gemeenschap. Kazakov was de naam van het imperium; Kedmi is de naam van de terugkeer.

Zou men moeten benoemen wat deze lignage, via de meest gedocumenteerde figuur die die naam draagt, beter dan alles zal hebben uitgedrukt, het zou de deugd van betrokkenheid bij het collectieve leven zijn, gepaard met de waarde van zorg voor de ander — die areivout, die actieve solidariteit, welke de joodse traditie formuleert in de wederzijdse verantwoordelijkheid van heel Israël tegenover heel Israël. Yakov Kedmi diende geen abstract doel: hij diende echte vrouwen en mannen, opgesloten in een imperium, die hun naam, hun taal, hun land wilden terugvinden. Hij deed het in het verborgene, met volharding, met helderheid van inzicht, zonder zichzelf voor te liegen — wat misschien wel de soberste bepaling van grootheid is.

Achter hem, achter zijn memoires, achter de naam die hij heeft gekozen, tekent zich het beeld af van wat qédem in al zijn diepte betekent: niet de nostalgie van een verstijfd verleden, maar de energie van de oorsprong als impuls naar de toekomst. Het Groot Boek der Kedmi is aldus, naar waarheid, een boek van het pad — dat de wortel aangeeft en dat de dragers van de naam, elk op hun eigen manier, hebben afgelegd.