Familie Kasher

De worteltriëder כ-ש-ר (kaf-shin-resh) behoort tot de oudste laag van het Hebreeuws. In de Hebreeuwse Bijbel is het zeldzaam maar duidelijk: het boek Qohélet (de Prediker) gebruikt kasher in de betekenis van "slagen", "voordelig zijn" — een zaak die "goed gaat", werk dat "bloeit". De religieuze en voedingsbetekenis verschijnt volledig pas in de rabbijnse literatuur, waar kasher zich tegen passoul ("ongeldig", "gediskwalificeerd") stelt om de geldigheid van een object, een getuige, een handeling of een voedsel aan te duiden.

Deze polariteit kasher / passoul structureert grote delen van het Talmoedische recht: een Toraroldoel is kasher als het volgens de regels is geschreven; een getuige is kasher als hij juridisch ontvankelijk is; een dier is kasher als het tot de toegestane soorten behoort en ritueel is geslacht. Het woord geeft dus veel eerder een conformiteit aan een norm aan dan een intrinsieke eigenschap. Deze juridisch-religieuze dimensie van de term verlicht de filosofie van de Wet zoals Shmuel Trigano die heeft geanalyseerd, voor wie de Tora een orde instelt waarin de geldigheid van handelingen en personen de politieke en rituele ruimte van de gemeenschap grondvest [Trigano, Filosofie van de Wet, 1991].

De overgang van het begrip naar de eigennaam gehoorzaamt aan een wijdverspreide logica in de Joodse naamkunde: deugden, rituele toestanden en morele kwaliteiten hebben vaak de materie voor patroniemen geleverd. Naast namen afkomstig van ambachten, plaatsen of voornamen vindt men een hele familie van namen die oprechtheid, zuiverheid of conformiteit uitdrukken — Tzadik (de rechtvaardige), Tam (de onberispelijke), Bar (de zuivere). "Kasher" behoort tot deze reeks: een naam-deugd, die geschiktheid en juistheid zegt [Origins of Jewish Names]. De referentiestudies over familienamen in Israël herinneren eraan dat dergelijke abstracte, waarderende namen vooral gedurende de vrijwillige Hebraïseringen van de twintigste eeuw in de gunst stonden [Family Names in Israel].

Men kan het culturele gewicht van de naam « Kasher » niet begrijpen zonder de centraliteit te meten van kashrut (koschere wetten) in de joodse beschaving – het systeem van voedselwetten. Afgeleid van dezelfde wortel als de familienaam, vormt kashrut een van de meest duurzame identiteitsinstellingen van het jodendom: zij onderscheidt het toegestane van het verbodene, scheidt melk van vlees, en stelt de modaliteiten vast van het ritueel slachten (sheḥita). Kasher zijn betekent « in regel » zijn met een wereldorde.

Deze codificering van conformiteit werd in de 20ste eeuw het onderwerp van een van de meest monumentale ondernemingen van joodse rabbijnse geleerdheid, precies uitgevoerd door iemand die deze naam droeg (zie hoofdstuk 4). Maar op cultureel vlak gaat de koschere wettenstelsel verder dan de tafel: het is een marker van gemeenschappelijke grens, een taal van toebehoren. In joodse samenlevingen in Marokko als in die van Centraal-Europa organiseerde het naleven van kashrut het dagelijks leven, de markt, de relatie tot niet-joodse buren [Taïeb, Sociétés juives du Maghreb moderne, 2000]. De bewaarde Hebreeuwse component in joodse talen – Judeo-Arabisch, Jiddisch – heeft inderdaad het woordenschat van de wortel k-sh-r levend gehouden, een teken van zijn dagelijks ingebed zijn [Bar-Asher, La composante hébraïque du judéo-arabe algérien, 1992].

In het Jiddisch van Oost-Europa drong kosher de spreektaal binnen, totdat het via het jargon en de pers in vele Europese talen in de figuurlijke zin van « eerlijk », « regelmatig », « in regel » terechtkwam [Baumgarten, Le Yiddish, 2002]. Deze metaforische verschuiving – van ritueel naar rechtschapenheid – verklaart voor een deel waarom « Kasher » als naam een connotatie van morele integriteit draagt. De drager van de naam is etymologisch degene van wie gezegd wordt dat hij conform is: waardig, geldig, integer.

Onder de hedendaagse naamdraagsters neemt de Israëlische historicus Aryeh Kasher (1934–2014) een bijzondere plaats in, want hij wijdde zijn carrière aan de geschiedenis van het Joodse volk in de Oudheid — precies het tijdperk waarin het rabbijnse recht ontstond waarvan zijn eigen familienaam afkomstig is. Als professor in de Joodse geschiedenis aan de Universiteit van Tel-Aviv vestigde Aryeh Kasher zich als specialist in de situatie van de Joden in de hellenistische en Romeinse wereld.

Zijn hoofdwerk, The Jews in Hellenistic and Roman Egypt: The Struggle for Equal Rights, analyseert de juridische en sociale situatie van Joodse gemeenschappen in Egypte, vooral in Alexandrië, en hun strijd voor gelijke burgerrechten (politeia) in de Grieks-Romeinse wereld [Kasher, The Jews in Hellenistic and Roman Egypt, 1985]. Dit onderzoek werpt licht op een cruciaal moment in de antieke diaspora, toen Joden, als minderheid in een verhelleniseerde omgeving, hun status, hun gemeenschappelijke autonomie en de handhaving van hun eigen wetten — inclusief voedsel- en rituaalwetten — moesten onderhandelen. Het feit dat diasporagemeenschappen vasthielden aan de kashrut ondanks hellenistische druk zegt iets essentiëels over de functie van rituele conformiteit als verzet tegen assimilatie: kasher zijn in het kosmopolitische Alexandrië betekende ook stelling nemen voor het bestaan van een grens die integratie niet mag overschrijden. Door deze strijd te bestuderen, reconstructeerde Aryeh Kasher niet alleen archieven: hij herstelde de deugd van stille weerstand die de Joodse traditie kiddoush hashem noemt, de heiligmaking van de Naam in het openbare domein.

Aryeh Kasher is ook auteur van een opmerkelijke studie over Herodes de Grote, opgezet als een echte psychobiografie. King Herod: A Persecuted Persecutor. A Case Study in Psychohistory and Psychobiography stelt een psychohistorische lectuur van de herodiaanse vorst voor, waarin antieke bronnen en instrumenten uit de moderne psychologie worden gecombineerd [Kasher, King Herod, 2007]. Dit project illustreert een zekere methodologische vrijmoedigheid: het toepassen van categorieën uit de moderne psychobiografie op een figuur uit de Joodse Oudheid. Daarmee wordt de naam « Kasher » in de hedendaagse historiografie geassocieerd met rigoureuze studie van de antieke oorsprong van het Joodse volk — alsof de familienaam van conformiteit en geldigheid zijn natuurlijke toepassing had gevonden in de kritische onderzoeksvoering van bronnen.

Als Aryeh Kasher de historische tak illustreert, belichaamt de rabbijn Menachem Mendel Kasher (1895–1983) de rabbijnse en talmudische tak van de naam — en zonder twijfel zijn meest monumentale vertegenwoordiger. Geboren in Warschau in de Poolse chassidische wereld, opgeleid in de grote leerhallen van Centraal-Europa, schrijft hij zich in in dat intense joodse intellectuele leven in Oost-Europa dat door onderzoek is beschreven als een echte culturele renaissance, die rabbijnse traditie, vernieuwing van joodse talen en nationale constructies met elkaar verweeft [Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale, 2002].

Het levenswerk draagt een titel die resoneert met zijn naam: de Torah Shleimah (תּוֹרָה שְׁלֵמָה, « de volledige Thora »), een monumentale talmudische encyclopedie die verset voor verset alle rabbijnse commentaren verzamelt — midrash, Talmud, middeleeuwse exegesen — die betrekking hebben op de tekst van de Thora. Dit project, ondernomen over meerdere decennia en gepubliceerd in zeer veel delen, waarvan een aflevering dateert van 1992, beoogde volledigheid: alles samenbrengen wat, in de traditie, kasher is, dat wil zeggen geldig doorgegeven en ontvangen. De parallel tussen de achternaam — conformiteit, geldigheid — en de ambitie van het werk — het inventariseren van legitieme overdracht — geeft de naam een bijna emblematische draagwijdte. Het Torah Shleimah Instituut, gesticht en geleid door rabbijn Kasher in Jeruzalem, werd het institutionele centrum van dit encyclopedische project, zorgde voor de uitgave, verspreiding en voortzetting van het werk ver buiten het leven van zijn initiator.

Later gevestigd in de Verenigde Staten en in Eretz Israël, zette Menachem Mendel Kasher deze geleerdheid voort met werken over kwesties van rabbijns recht in verband met de moderniteit: kalender, internationale datumgrens, halakhische status van de opkomende Staat Israël. Zijn werk getuigt van de manier waarop de geleerde orthodoxie zich tegen de uitdagingen van de 20ste eeuw stelde zonder de keten van de traditie te verbreken — een inspanning van trouw die historici van het moderne jodendom in het hart van hun analyses hebben geplaatst [Hayoun, Le Judaïsme moderne, 1992]. De naam Kasher is hier niet langer slechts een woord: het is het zegel van een leven gewijd aan het vaststellen wat, in het millenniale erfgoed van Israël, geldig en overdraagbaar blijft.

Indien de Torah Shleimah het werk is van een heel leven gericht op het verleden — op het verzamelen en valideren van de millenniumseculaire overdracht —, dan is HaTekufah HaGedolah (הַתְּקוּפָה הַגְּדוֹלָה, « Het Grote Tijdperk ») het werk van een meester geconfronteerd met zijn meest brandende heden. Gepubliceerd in 1968 door het Torah Shleimah Instituut in Jeruzalem, vormt deze tweevolumige som in het Hebreeuws een van de meest significante standpuntbepalingen van de orthodoxe judaïsme van de twintigste eeuw over de kwestie van het zionisme en de Staat Israël.

Het werk betoogt dat het zionisme en de Staat Israël volledig compatibel zijn met het judaïsme en dat zij het begin markeren van het messiaanse tijdperk, aangeduid met het talmudische begrip Atchalta De'Geulah — « de eerste vruchten van de Verlossing ». Door dit stelling te verdedigen vanuit halakhische en aggadische bronnen, stelt rabbijn Kasher zich in breuk met de Hongaarse ultra-orthodoxe stroming die de Zionistische onderneming geen enkele religieuze legitimiteit toekende. Het werk bevat onder meer een weerlegging van Vayoel Moshe, het antizionistische traktaat van rabbijn Joël Teitelbaum, de Satmar Rebbe, emblematische figuur van de haredi-oppositie tegen het zionisme. De keuze om deze aanzienlijke autoriteit rechtstreeks aan te grijpen getuigt van zeldzaam intellectueel moed: Menachem Mendel Kasher aarzelde niet, aan het einde van zijn leven en gezag, het debat in het hart van dezelfde terrain aan te gaan — het rabbijnse recht en de traditionele bronnen — in plaats van de messiaanse kwestie alleen aan het antizionistische kamp over te laten.

In een afsluitende sectie bevat HaTekufah HaGedolah een uitgave van de Kol HaTor, esoterische tekst toegeschreven aan Hillel Rivlin van Shklov (1758–1838), leerling van de Gaon van Vilna. Rabbijn Kasher steunt op deze tekst om te betogen dat de Gaon zelf een vroege voorloper van het zionisme zou zijn geweest, door te proberen naar Eretz Israël te gaan en zijn leerlingen — de Perushim — aan te moedigen naar wat toen Ottomaanse Palestina was te emigreren. Op deze manier voert rabbijn Kasher een gedurfd historiografisch gebaar uit: hij eigent zich voor de orthodoxe zionistische zaak de erfenis toe van de grootste talmudistische meester van de achttiende eeuw, waarbij hij een legitimiteit reconstrueert die teruggaat naar de meest gerespecteerde Asjkenazische bronnen.

Er ligt in deze werkwijze een vorm van directe belichaming van de deugd van pikouaḥ nefesh — zorg voor het leven — toegepast niet op een individu maar op een heel volk: de Staat Israël, na de Shoah en de Onafhankelijkheidsoorlog, wordt door Kasher gezien als een vitale noodzaak die de Wet niet alleen toestaat maar gebiedt. De geschiktheid — de kasher — is hier niet langer de eenvoudige validatie van een ritueel handeling: zij wordt de bevestiging dat de geschiedenis zelf kasher kan zijn, dat de terugkeer naar Sion behoort tot de orde van wat de traditie geldig en legitiem acht. Deze verschuiving van het ritueel naar het politieke, volbracht door de instrumenten van het rabbijnse recht zelf, is een van de meest oorspronkelijke bijdragen van Menachem Mendel Kasher aan het Joodse denken van de twintigste eeuw.

Naast de Torah Shleimah en HaTekufah HaGedolah voltooit een derde onderneming het intellectuele portret van Menachem Mendel Kasher: Sarei ha-Elef (שָׂרֵי הָאֶלֶף, « de Vorsten van het millennium » of « de Leiders van het duizendtal »), een biografisch en bibliografisch repertorium van rabbijnse auteurs uit het afgelopen millennium, geschreven in het Hebreeuws. De titel zelf is vol resonanties: in de Hebreeuwse traditie duidt de term sar (vorst, leider) op een erkend gezag, en het getal elef (duizend) verwijst naar de omvang van de behandelde periode, maar ook, door een anspeling op Psalm 90, naar de lange tijdsperiode van goddelijk geheugen — « duizend jaren zijn in uw ogen als de dag van gisteren ».

De stelling van het werk is van ander aard dan die van de Torah Shleimah: het gaat niet langer om heilige teksten te becommentariëren, maar om mensen te noemen, te dateren en te situeren die ze hebben overgedragen. De beslissers, commentatoren, liturgische poëten en jeshiva-meesters opsommen die de rabbijnse traditie gedurende tien eeuwen hebben doen leven, betekent een daad van zakhor vervullen — van actief geheugen — zoals de joodse traditie gebiedt. De imperatief van geheugen, die Yerushalmi als de kardinale deugd van het historische judaïsme heeft geanalyseerd [Yerushalmi, Zakhor, 1982], is hier niet abstract: hij verwerkelijkt zich in de filologische geduld van een catalogus, in de nauwkeurigheid van een biografische notitie, in de uitgraving van een vergeten auteur.

Deze dimensie van Sarei ha-Elef onthult een aspect van Menachem Mendel Kasher dat de alleen Torah Shleimah niet volledig zou laten zien: die van een bewaarder van het collectieve geheugen, een archivaris van het rabbijnse weten. Waar de Torah Shleimah zegt « hier is wat de wijzen over elk vers hebben geleerd », zegt Sarei ha-Elef « hier waren wie deze wijzen waren ». De twee werken vullen elkaar diepgaand aan: de ene redde de teksten, de ander redt de namen. Samen vormen zij een poging tot volledigheid die punt voor punt overeenkomt met de etymologie van de familienaam: geldig maken, overdraagbaar maken, vaststellen wat waard is om bewaard te blijven.

Er is in deze drieledige onderneming — Torah Shleimah, HaTekufah HaGedolah, Sarei ha-Elef — een coherentie die verder gaat dan erudiete accumulatie. Ze getuigt van een integraal begrip van de halakha als levend stelsel, doorstroomd door zowel zijn grondteksten, door zijn uitleggers door de eeuwen heen, als door zijn verhouding tot het historische heden. De waarde die de traditie talmud Torah noemt — studie als heilige en collectieve daad — is bij Kasher niet beperkt tot de recitatie van teksten: zij omvat ook de inventarisatie van diegenen die ze hebben gedragen en de reflectie op wat zij betekenen voor een volk dat zojuist de catastrofe heeft doorstaan en zijn land heeft teruggevonden.

De achternaam « Kasher » wordt gedefinieerd als een moderne Hebreeuwse naam [Q47104560 — Wikidata]. Deze kwalificatie van « modern » verdient onderzoek, want zij verbindt twee geschiedenissen: die, oude, van de wortel k-sh-r, en die, recente, van de fixering van Joodse familienamen.

Tot de wending van de achttiende–negentiende eeuwen gebruikten vele Joodse gemeenschappen, met name asjkenazische, geen vaste erfelijke patroniemen, maar patronymische aanduidingen (« zoon van »), bijnamen of functienamen. De oplegeing van familienamen door staten — het Habsburgse Rijk, Pruisen, het Russische Rijk — in het kader van emancipatie- en administratief controlebeleid vernieuwde deze economie van naamgeving. De emancipatie, zoals Annie Kriegel heeft aangetoond, was een ambivalent proces, dat de toegang tot de burger bood tegen de prijs van een diepgaande hervorming van identiteiten, waarvan naamgeving een symptoom is [Kriegel, Les Juifs et le monde moderne, 1977]. In dezelfde horizon bevindt zich het denken over emancipatie bij Moses Mendelssohn, inleidende figuur van het moderne judaïsme [Bourel, Moses Mendelssohn, 2004].

Bij deze eerste beweging voegde zich in de twintigste eeuw de golf van hebraïsering van namen die het zionisme en de stichting van de staat Israël vergezelde. Veel immigranten vervingen diasporische patroniemen door Hebreeuwse namen die kracht, land, licht of deugd uitdrukten. De referentiemappen voor naamkunde leggen precies deze productie van betekenisvolle Hebreeuwse namen vast [The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel ; Family Names in Israel]. « Kasher », deugdnaam die geschiktheid en conformiteit uitdrukt, behoort waarschijnlijk tot deze dubbele dynamiek: oud door zijn wortel, modern door zijn gebruik als familienaam.

Deze beweging van hebraïsering is niet vreemd aan het project van Menachem Mendel Kasher zelf: het Instituut Torah Shleimah, gevestigd in Jeruzalem, is de institutionele uitdrukking van dezelfde wens om Joodse identiteit en Hebreeuwse taal, eeuwenoude traditie en nationale renaissance samenvallen te doen. De naam die men draagt en het werk dat men volbrengt weerspiegelen elkaar hier. Hier antwoorden geheugen en archief elkaar: de traditie verschaft de betekenis, de recente geschiedenis verschaft de naam.

Buiten de dragers van de naam stelt de notie zelf van kasher — het conforme, het bekwame, het geldig — zich in resonantie met de grote debatten van hedendaags joods denken over de Wet, de norm en de ethiek. Want kasher zijn betekent zich handhaven in een verhouding van gehoorzaamheid en trouw aan een voorschrift dat aan het subject voorafgaat.

De filosofie van Emmanuel Levinas heeft precies deze voorrang van de verplichting gegrond: de joodse Wet is, verre van formalisme, de plaats waar men de verantwoordelijkheid voor de ander ondervindt, waar het subject zich toebedeeld erkent nog vóór het kiest. Catherine Chalier heeft aangetoond hoe Levinas uit de hebreeuwse bron put om deze anterioriteit van de Wet op de vrijheid te denken, deze conformiteit die niet vervreemdt maar verheft [Chalier, La trace de l'infini, 2002]. In dit perspectief is kasher niet de eenvoudige technische geldigheid van een ritueel voorwerp: het is het teken van een orde waarin de mens zich bereid verklaart, zich geschikt maakt voor een eis die hem oversteigt.

Shmuel Trigano heeft op zijn beurt van de Tora de oorsprong van een werkelijke politieke filosofie gemaakt, waarin de geldigheid van handelingen en de conformiteit aan de Wet de instelling van de gemeenschap en de mogelijkheid zelf van samenleven gronden [Trigano, Philosophie de la Loi, 1991]. De naam « Kasher » wordt aldus belast, voorbij het genealogische voorval, met een speculatieve draagwijdte: zij benoemt dat punt waar norm en zijn samenvallen, waar rituele bekwaamheid tot metafoor van een ethische en politieke rechtschapenheid wordt. De familienaam van de conformiteit raakt aldus de kern van de meest eisende vragen van de joodse moderniteit over de betekenis van de Wet.

De werkwijze van Menachem Mendel Kasher in HaTekufah HaGedolah kan in het licht van dit filosofische kader worden gelezen: door te stellen dat de Staat Israël halachisch gerechtvaardigd is, doet hij niet slechts religie-politiek — hij stelt dat de historische werkelijkheid aan dezelfde geldigheidscriterium kan worden onderworpen als rituele handelingen, dat zij kasher of passoel kan worden geoordeeld door de instrumenten van het rabbijnse recht. Dit is een manier om te zeggen dat de Wet niet vreemd is aan de geschiedenis, dat zij grip erop heeft, dat zij haar kan zegenen of verdoemen. Daarin voegt hij zich, via een ander pad, bij de overtuiging van Levinas dat de joodse Wet niet een zich terugtrekken op het bijzondere is maar een wijze om universeel in de menselijke voorwaarde te huizen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam « Kasher » minder als het embleem van een unieke biologische stamboom dan als de samenvatting van een grondslag van het judaïsme: conformiteit, geschiktheid, geldigheid. Voortkomend uit de Hebreeuwse wortel k-sh-r, sinds de Bijbel geattesteerd en door het rabbijnse recht uitgewerkt, heeft het woord de Joodse talen doorquist — Jiddisch, Judeo-Arabisch — alvorens in de moderne tijd tot achternaam te verstenen [Origins of Jewish Names ; Q47104560 — Wikidata].

De personen die deze naam hebben gedragen, illustreren elk op hun eigen manier de rijkdom ervan. De historicus Aryeh Kasher, nauwgezette onderzoeker van het antieke judaïsme en zijn gevechten voor erkenning, heeft aangetoond hoe de gemeenschappen van de Alexandrijnse diaspora hebben gestreden om kasher te blijven — conform aan hun Wet — terwijl zij in de wereld huisden. Rabbijn Menachem Mendel Kasher wijdde zijn hele leven aan drie aanvullende en onscheidbare ondernemingen: alles optekenen wat de traditie als geldig overgeleverd beschouwt in de Torah Shleimah ; stellen, in HaTekufah HaGedolah, dat het zionisme en de wedergeboorte van Israël behoren tot de orde van het geldige en legitieme naar het oog van de Wet ; en redden uit vergetelheid, in Sarei ha-Elef, de namen en biografieën van de meesters die deze traditie door de eeuwen heen hebben doen leven.

Wat deze stamboom boven alles het best heeft uitgedrukt, is de deugd van de talmoedische wijsheid verheven tot daad van collectieve vroomheid — niet wijsheid als persoonlijke verzameling, maar wijsheid als dienst aan de doorgave. Menachem Mendel Kasher heeft niet alleen de Torah bestudeerd: hij maakte ervan een instelling, de Torah Shleimah, in staat om na hem te dragen wat hij had verzameld. Hij verdedigde niet alleen het zionisme: hij onderwierp het aan de strengste categorieën van de halakha, waardoor het een legitimiteit kreeg die geen politiek argument kon bieden. Hij bewonderde niet alleen de meesters van het verleden: hij noemde hen, dateerde hen, situeerde hen, waardoor hij hun de zichtbaarheid teruggaf die tijd en verspreiding hadden verduisterd. Daarin zegt de naam Kasher een dezelfde aspiratie die door eeuwen en continenten loopt: geldig maken, conformiteit vaststellen, de keten in stand houden. Naam-deugd, hij draagt in zich, voor wie hem onderzoekt, alle vruchtbare spanning van het judaïsme tussen de ontvangen Wet en de vrijheid om haar uit te leggen — deze spanning waarin geheugen en geschiedenis voortdurend elkaar beantwoorden.