Familie Karpeles

De achternaam Karpeles behoort tot de grote golf van vastlegging van joodse familienamen in Centraal-Europa, waar het gebruik van erfde bijnamen vaak verscheidene generaties voorafging aan de keizerlijke decreten die aan het einde van de achttiende eeuw de Joden van de Habsburgse monarchie verplicht stelden een vaste familienaam aan te nemen. De referentiewerken van Alexander Beider en Lars Menk, die gezaghebbend zijn voor de joods-onomastiek van Oost-Europa en het Joods-Duitse gebied, brengen deze familie van namen in verband met hypokoristieke afleidingen van voornamen en volkse bijnamen [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu].

De vorm Karpeles — aangetoond in Praag, Bohemen en Moravië al in de oude gemeentelijke registers — kan worden gelezen als een patronymische constructie: Karpel, een mannelijke Jiddische voornaam of bijnaam, aangevuld met het Slavisch-Tsjechische bezittelijk achtervoegsel -es, wat « zoon van Karpel » of « uit het huis van Karpel » betekent. Dit type vorming, frequent in de Tsjechische landen waar het jodendom de Slavische taal ontmoette, onderscheidt de Karpeles van strikt Germaanse namen en verankert hen in het bijzondere landschap van Bohemen, dat kruispunt waar het Jiddisch, het Duits en het Tsjechisch eeuwenlang naast elkaar bestonden.

Of de naam nu verwijst naar de vis van feestelijke tafels, of door een ander populair uitlegging naar de karpas van de Pascha-seder, hij zegt onmiddellijk de toebehorendheid aan een gemeenschap die door de liturgische kalender wordt bepaald. De achternaam bij Askenazische Joden is niet eenvoudigweg een administratief etiket: hij wordt, naarmate de generaties hem dragen, de bewaarder van een herinnering. Daarin neemt de stamboom Karpeles deel aan een onheuglijke trek van Israël — dit volk dat, bij gebreke van stabiel land, van de doorgegeven naam een grondgebied op zich heeft gemaakt, een draagbare vaderland.

De eerste grote gedocumenteerde figuur van de lignée verschijnt in het Joods Praag van het einde van de 18de eeuw, een van de levendigste centra van de Europese talmudische cultuur. Eliezer Karpeles, geboren te Praag in 1754 en gestorven te Libeň — het antieke Lieben, Joods buitenwijk van de stad — op 27 april 1832, was rabbijn in de Boheemse landen [Eliezer Karpeles — Wikipédia (en.)]. Bijna veertig jaar lang vervulde hij de functie van districtrabijn van Kouřim (Kaurzim), met verblijfplaats te Libeň, erkend rabbijnse autoriteit over een gehele circonscriptie in Bohemen [Eliezer Karpeles — Wikipédia (en.)].

Zijn werk is dat van een halachist en commentator. Hij is de auteur van Me-Avné ha-Maqom, verzameling van hiddushim — novellae, vernieuwingen van interpretatie — voornamelijk gericht op de tractaat Horayot en op bepaalde passages van Maimonides, gepubliceerd te Praag in 1801; vervolgens van Erké 'Alaï, aantekeningen op de tractaten Arakhin en Hullin, verschenen in dezelfde stad in 1815 [Eliezer Karpeles — Wikipédia (en.)]. De keuze van Horayot — tractaat dat de verantwoordelijkheid van de autoriteiten ondervraagt wanneer zij zich in hun besluiten vergissen — en van Arakhin, dat betrekking heeft op de waarde van geloften en inwijdingen, onthult een geest gericht op kwesties van maat, feilbaarheid en gerechtigheid.

Eliezer Karpeles behoorde tot de generatie en het milieu gemarkeerd door de enorme schaduw van Yehezkel Landau, de Noda Biyehudah, opperrabbijn van Praag wiens autoriteit het halakhische leven van Bohemen in de tweede helft van de 18de eeuw domineerde [Sharon Flatto, The Kabbalistic Culture of Eighteenth-Century Prague, 2010, ref:2]. In dit Praag — brandpunt van een rabbijnse cultuur die de strengheid van het recht, de eis van studie en een aanhoudende kabbalistieke gevoeligheid samen wist te houden — werd het denken van Eliezer Karpeles gevormd. De overgang in deze decennia van een klassieke rabbijnse wereld naar de hergroeperingen van de 19de eeuw is bestudeerd als de overgang « van Praag naar Presbourg », verschuiving van centra en verharding van de linies tegenover de moderniteit [Maoz Kahana, Mi-Prag li-Presburg, 2015, ref:4].

Door zijn werk van halakhische schrijverij belichaamt Eliezer Karpeles een van de kardinale deugden van de Joodse traditie: de dienst van talmud Torah, studie als de hoogste vorm van verering. Vier decennia wijden aan het oordelen voor een gemeente, en de rest van zijn krachten aan het verlichten door het geschrevene van obscure passages van de Wet, dat is het talmudische weten tot een gemeenschappelijk goed maken. Daarin verlengt deze rabbijn van Libeň de lange keten van meesters die, van generatie op generatie, hebben volgehouden dat de instandhouding van de tekst en diens verstaan de voorwaarde zelf van de overleving van Israël was.

Tussen de rabbi van Libeň en de figuren van de volgende eeuw verspreidt en vertakt de Karpeles-lijn zich in de Boheemse en Moravische ruimte, stellende het lot van een gemeenschap die gevangen zit in de spanningen van de Oostenrijks-Hongaarse wereld. Biografische repertoria getuigen, rond dezelfde naam, van een sterrenhemel van geleerden en publieke personen geboren in Praag of Moravië in het midden van de 19e eeuw [Karpeles — Wikipedia (en.)].

Deze rijkdom is niet toevallig. Bohemië in de 19e eeuw was het toneel van een botsing tussen Tsjechische en Duitse nationalismen, waarbinnen Joden, vaak Duitssprekend van cultuur, zich in een ongemakkelijke en vruchtbare tussenposititie bevonden — deze ambigue « territorialiteit » die Scott Spector heeft beschreven naar aanleiding van het Praag van Kafka [Scott Spector, Prague Territories, 2000, ref:3]. Talrijke gecultureerde Joodse families, waaronder de Karpeles, maakten van deze grensposititie geen handicap maar een observatorium, en van de Duitse taal het instrument van een intellectuele emancipatie. Het jaar 1848, met zijn revolutionaire verwachtingen en zijn beloften van emancipatie, markeerde voor de Duitssprekende Jodendom een keerpunt waarvan de gevolgen zich over meerdere generaties lieten voelen [Werner E. Mosse et al., Revolution and Evolution: 1848 in German-Jewish History, 1981, ref:6].

Hier antwoorden familietraditie en archiefstuk voorzichtig op elkaar: hoewel de precieze genealogische band tussen rabbi Eliezer en de publicisten van het midden van de eeuw niet overal met zekerheid is gedocumenteerd, maakt de concentratie van de familienaam in dezelfde geografische en culturele ruimte — Praag, Libeň, Moravië — de toebehordigheid tot dezelfde uitgebreide stam uiterst waarschijnlijk. Het overgaan, in één of twee generaties, van het rabbijnse gewaad naar de pen van de journalist en historicus illustreert exemplarisch de loopbaan van de Joodse bourgeoisie van Bohemië: van de overgedragen Wet naar het gedeelde seculiere weten, zonder breuk met de matrix van het studeren.

Uit deze Boheemse en Moravische lignée verschijnt in de negentiende eeuw de figuur die aan de naam Karpeles zijn Europese uitstraling zou geven. Gustav Karpeles — van zijn Hebreeuwse naam Gershon — werd geboren op 11 november 1848 te Eiwanowitz, tegenwoordig Ivanovice na Hané in Moravië, zoon van Elijah Karpeles [Karpeles, Gustav | Jewish Virtual Library] [Gustav Karpeles — Genealogy, geni.com]. Hij studeerde aan de universiteit van Breslau, waar hij ook het onderwijs van het Joods theologisch seminarium volgde — deze combinatie van Duitse universitaire vorming en moderne rabbijnse wetenschap die een hele generatie van Joodse geleerden definieerde [Gustav Karpeles — geni.com].

Hij omarmsde het beroep van journalist en was achtereenvolgens verbonden aan de redacties van verschillende Duitse publicaties, waaronder de Breslauer Nachrichten, de Breslauer Zeitung en de Deutsche Monatshefte van Westermann [Gustav Karpeles — geni.com] [Karpeles Gustav, readanybook.com]. In 1870, nog jong van jaren, werd hij redacteur van het weekblad Jüdische Presse opgericht door Azriel Hildesheimer, van wie hij in datzelfde jaar op anonieme wijze een biografische schets had gepubliceerd — een van zijn eerste werken [Karpeles, Gustav | Encyclopedia.com].

Maar het hoofdwerk van Gustav Karpeles was van historiografische en communautaire aard. Hij wijdde zich aan onderzoek naar Duitse en Joodse literatuur, en men kan in hem een van de grondleggers zien van de geschiedenis van de Joodse literatuur als discipline. Vooral was hij, samen met anderen, oorsprong van de oprichting in Berlijn van de Verein für jüdische Geschichte und Literatur, een vereniging gewijd aan Joodse geschiedenis en literatuur, een voorbeeld dat spoedig door talrijke Duitse gemeenschappen zou worden gevolgd, die uiteindelijk onder zijn leiding zouden samengaan [Karpeles, Gustav | Jewish Virtual Library]. Deze verenigingsbeweging, van aanzienlijke draagwijdte, plaatste in handen van het grote Joodse publiek de kennis van zijn eigen literaire erfenis.

Het onderwerp van Gustav Karpeles maakt volledig deel uit van deze uitgebreide beweging van Joodse culturele renaissance in Midden-Europa, waar herontdekking van taal, literatuur en geschiedenis een instrument van identiteitsreconstructie werd tegenover assimilatie en opkomend antisemitisme [Delphine Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale 1897-1930, 2002, ref:1]. Karpeles handelde in een klimaat dat, zowel in Wenen als in Berlijn, werd gekenmerkt door politieke radicalisering en het ontstaan van georganiseerd antisemitisme aan het einde van de eeuw [John W. Boyer, Political Radicalism in Late Imperial Vienna, 1981, ref:5]. Tegenover deze vijandschap was zijn antwoord niet terugtrekking maar cultuur: een volk teruggeven het zelfbewustzijn en de kennis van wat het door de eeuwen heen had geschreven.

Aldus uit Gustav Karpeles zich, met zeldzame helderheid, een wezenlijke deugd uit: de bijdrage aan Joods denken door de restitutie van geschreven geheugen. Door geleerde volkssamenlevingen in te richten, door literaire kennis te democratiseren, vervulde hij een daad van betrokkenheid bij het collectieve leven — hij voorbehield de wetenschap niet aan enkelen maar maakte ervan een gedeeld erfgoed. Historicus van Heine en Duitse letteren zowel als van Israël, houdt hij samen, zonder ze tegen elkaar uit te spelen, het erfgoed van Weimar en dat van Sinai. Hij stierf in 1909 en liet de Duitse sprekende Joodse gemeenschap een netwerk van culturele instellingen na dat hem zou overleven [Karpeles, Gustav | Jewish Virtual Library].

Aan het begin van de twintigste eeuw staken de Karpelès de zeeën over. Suzanne Karpelès werd geboren in Parijs op 17 maart 1890 en stierf in Pondichéry, in Indië, op 7 november 1968 [Suzanne Karpelès — Wikipédia (en.)]. Indoloog en deskundige op het gebied van het boeddhisme, was zij een veeltalige geleerde die was opgeleid aan de École pratique des hautes études en aan de scholen voor oriëntaalse talen, voordat zij in dienst trad van de École française d'Extrême-Orient [Suzanne Karpelès — Wikipédia (en.)].

Geplaatst in Hanoi in 1923, waar zij Sri Lankaanse Palische manuscripten vergeleek met Khmer-manuscripten, vertrok zij twee jaar later naar Cambodja [Suzanne Karpeles — Tibetan Buddhist Encyclopedia]. Daar sloot zij nauwe vriendschappen met monniken en geleerden, en speelde zij een doorslaggevende rol in de revitalisering van het Cambodjaanse boeddhisme [Suzanne Karpeles — Tibetan Buddhist Encyclopedia]. Met steun van koning Sisowath richtte zij de Koninklijke Bibliotheek van Phnom Penh op — nu de Nationale Bibliotheek — en leidde zij de verzameling, catalogisering, conservering en verspreiding van de oude Cambodjaanse literatuur [Suzanne Karpeles — Dhamma Wiki]. Zij publiceerde het eerste boeddhistische tijdschrift van het land en droeg door haar volharding en aanmoediging bij tot de oprichting in 1930 van het Cambodjaanse Boeddhistisch Instituut, dat tientallen werken over Palische boeddhistische filosofie en traditionele Khmer-cultuur zou uitgeven en verspreiden [Suzanne Karpeles — Dhamma Wiki]. Haar werk strekte zich uit tot buiten Cambodja: zij hielp bij de oprichting van de boeddhistische instituten van Vientiane en Luang Prabang, in Laos [Khmer materials, Library of Congress].

Er is in dit leven een diepe resonantie met de deugden van haar eigen lineage. Zoals haar geestelijk oompje Gustav het literaire geheugen van Israël redde, zoals rabbijn Eliezer waken over de nauwkeurigheid van de overgedragen tekst, wijdde Suzanne Karpelès haar leven aan het redden van de heilige teksten van een ver volk uit de vergetelheid. Een zelfde overtuiging doorloopt deze levensloopen die alles scheidt: dat een bedreigd boek een bedreigde ziel is, en dat het behouden ervan een plicht is. Deze Joodse vrouw uit Parijs werd de conservatrice van een boeddhistisch erfgoed — stellende, aan de oevers van de Mekong, een daad van zorg voor de ander en van verhouding tot de vreemdeling die tot de mooiste uitdrukkingen van universeel ethisch bewustzijn behoort.

De geschiedenis was echter niet vrij van schaduwen. Als vooraanstaande Franse geleerde bleef Suzanne Karpelès joods op het moment waarop Europa onderging; de vervolgingen onder het Vichy-regime en de bezetting, die Joden ook in de koloniale ambtenarij troffen, wierpen een schaduw op haar loopbaan waarvan men zich de omvang kan voorstellen, en haar levensweg eindigde ver van Indochina, in Indië, in Pondichéry [Suzanne Karpelès — Wikipédia (en.)]. Dat zij die zoveel voor het geheugen van anderen had gewerkt, in haar eigen vlees de toestand van de balling en de vervolgde heeft gekend, geeft haar gestalte een ernst die haar, over de continenten heen, verbindt met het lot van heel haar volk.

Wanneer men afstand neemt, tekent de lineage Karpeles een figuur van opmerkelijke samenhangendheid, ondanks het feit dat haar leden blijkbaar niets soortgelijks hebben gedaan. De rabbi van Libeň onderzoekt de Wet ; de historicus van Berlin doet de brieven van Israël herleven ; de indoloog van Phnom Penh verzamelt de soetra's van het boeddhisme. Drie roepingen, één enkel gebaar: bewaren, overdragen, vergetelheid voorkomen.

Deze continuïteit is niet het fruit van een afgesproken plan — geen enkel familieprogramma verbindt deze existenties, gescheiden door talen, geloven en hemisferën. Zij is veeleer het effect van een geërfde dispositie, van een manier van in de wereld staan die de joodse traditie langdurig heeft gekweekt: het overtuiging dat de mens de verantwoordelijke depositaris is van een erfgoed dat hem overstijgt. Het joodse denken heeft van overdracht — masorah, wat van hand tot hand wordt doorgegeven — het hart zelf van zijn verhouding tot de tijd gemaakt [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999, ref:9] [Armand Abécassis, La pensée juive. 1, 1987, ref:10]. Studeren is reeds overdragen ; een tekst bewaren betekent weigeren dat het woord verloren gaat [Marc-Alain Ouaknin, Lire aux éclats, 1989, ref:12].

Het archief en de Herinnering bevestigen elkaar hier onderling zonder zich te verwarren. De feiten — de boeken gedrukt in Praag, de geleerde genootschappen van Berlin, de bibliotheken van de Mekong — zijn vastgesteld ; de draad die hen verbindt behoort tot een lezing, een interpretatie die dit boek als de hare aanneemt. Deze lezing is niet willekeurig: zij steunt op de centrale plaats die, in de cultuur van Israël, de deugd van de tekstbewaarder inneemt, hij die meent dat de Wet alleen door de bestudeerde Wet kan worden gediend, en dat kennis alleen levend is wanneer zij wordt gedeeld [Shmuel Trigano, Philosophie de la Loi, 1991, ref:11].

Van de karper uit de Boheemse vijvers tot de karpas van de seder kondigde de naam Karpeles al het wortelen en vertrek aan. De lignée zou de belofte vervullen die in haar naam vervat lag: diep Ashkenazisch, geboren in de duits-tsjechische smeltkroes van Praag en Moravië, zou zij zich uitbreiden tot de verre oevers van Azië zonder ooit de draad te verbreken die haar met haar eerste roeping verbond.

Onder de grote deugden van de Joodse traditie, is er één die deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt: de bewaring en overdracht van kennis — de dienst van de tekst als vorm van liefde. Eliezer Karpeles diende de Wet van Praag en verlichte deze door zijn novellae; Gustav Karpeles gaf zijn volk het bewustzijn van zijn literatuur terug en maakte er een gemeenschappelijk goed van; Suzanne Karpelès breidde dezelfde zorg uit tot het erfgoed van een volk dat niet het hare was, en redde de heilige handschriften van Cambodja van de ondergang. Drie manieren om te zeggen dat geen woord verloren mag gaan.

Daarin sluit de lignée Karpeles aan bij het collectieve geheugen van Israël, dit volk dat niet door macht maar door het boek overleefde, niet door grondgebied maar door trouw aan de tekst die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Het gebaar van de schrijver, de commentator, de conservator — verzamelen, bewaren, aan anderen overdragen — is misschien de meest discrete en volhardendste van Joodse deugden. De Karpeles, van de wijk Libeň tot de bibliotheken van de Mekong, zouden daarvan, door de eeuwen en continenten heen, de trouwe bewaarders zijn geweest.