Familie Hassine

Onomastische analyse van de naam Hassine

De onomastische analyse van de naam Hassine presenteert weinig dubbelzinnigheid met betrekking tot zijn wortel, maar nodigt uit tot nuancering van zijn exacte betekenis. De catalogi zijn het eens: Hassine is een naam van Arabische oorsprong en wordt gedragen in Marokko; hij verwijst naar degene die mooi, goed is (Hasîn). Het onderscheidt zich van Hassoun of Hassoune, die naar Assoune verwijzen [tunisie-genealogie.com]. De Arabische vorm die door geleerden is gereconstrueerd is Hasîn (حسين of حسن), adjectief afgeleid van de wortel ḥ-s-n, « mooi zijn, goed zijn ».

Het is echter passend om Hassine in de buurt te plaatsen van verwante familienamen die zijn betekenis verhelderen. De naam Hassan, vaak verward of verwant, presenteert een verscheidenheid aan oorsprongen: Hassan is een naam van Arabische oorsprong die verwijst naar de kleinzoon van Mohammed, of van Arabische oorsprong die weldoener betekent, of van Hebreeuwse oorsprong die verwijst naar de hazan (voorzanger) [tunisie-genealogie.com]. Deze laatste mogelijkheid is essentieel voor de joodse wereld: in bepaalde families kon een naam van schijnbaar Arabische oorsprong in werkelijkheid verwijzen naar de ḥazzan, de voorzanger van de synagoge, een centrale Hebreeuwse functie in het gemeenschapsleven.

Onomastici wijzen er trouwens op dat de naam Hassani een Arabische naam is gevormd met het achtervoegsel -i op Hassan (Hasan = mooi, goed), en dat deze naam ook wordt gedragen door Joden uit Noord-Afrika, hetzij met dezelfde betekenis, hetzij als variant van het Hebreeuws hazan (voorzanger) [Geneanet, volgens Laredo en Eisenbeth]. De naam Hassine deelt deze dubbele horizon: zijn Arabische oppervlakte — schoonheid, goedheid — kan in bepaalde takken een Hebreeuwse ondergrond bedekken die verband houdt met liturgische dienst.

Deze ambivalentie is niets uitzonderlijks. De vorming van familienamen van Joden in de Maghreb gehoorzaamt aan meerdere logica's, waarin de lofrijke bijnaam, het beroep, de plaats van herkomst en de voornaam die patroniem werd, kruisen [Toledano, Une histoire de familles]. In het geval van Hassine wijst alles erop dat het oorspronkelijk een lofrijke naam of een oude gearabiseerde mannelijke voornaam betreft, aangenomen door joodse families in een taalomgeving die werd gedomineerd door Arabisch dialect.

Het is opvallend vast te stellen dat de naam die « de mooie », « de goeie » in het Arabisch betekent, precies degene is die wordt gedragen door de lignage waarvan de grootste figuur een dichter was: alsof de lofrijke etymologie van de familienaam door de eeuwen heen had gezocht zich in de daden te bevestigen.

Als de catalogi Hassine expliciet aan Marokko verbinden, dan vindt het archief daar zijn oudste sporen. Een waardevol documentair mijlpaal wordt geleverd door de grote geleerde Maurice Eisenbeth, wiens werk Les Juifs de l'Afrique du Nord (1936) een belangrijke bron blijft voor de onomastiek van de Marokkaanse joodse families. Volgens deze autoriteit wordt de familienaam Ben Hassin al in de eerste helft van de 16de eeuw in Marokko genoemd [Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord, 1936, volgens Toledano]. Deze datering, gesteund op de Hebreeuwse kroniek van Jacob Moïse Toledano (Ner ha-Maarav, geschiedenis van Israël in Marokko), plaatst de lignée in de lange geschiedenis van de joodse aanwezigheid in Marokko, ouder dan veel latere migratiegolven.

Dezelfde bron vermeldt een concrete rabbijnse figuur: de rabbijn David ben Aaron Hassin leefde tussen 1740 en 1790 in Meknès [Eisenbeth, volgens Toledano, Ner ha-Maarav, p. 187]. Dit detail is van belang, omdat het de naam verbindt met Meknès, een van de grote centra van joodse geleerdheid in Marokko in de 18de eeuw, een stad waar Talmoedische academies en rabbijnse lignées bloeiden. De aanwezigheid van een rabbijn met deze naam, in het hart van de eeuw van de joodse Verlichting in Marokko, bevestigt de inwortelding van de familie in de religieuze elites van de mellah.

Wat vaststaat, is de vitaliteit van de naam in het prekoloniale Marokko, van de grote keizerlijke steden — Fès, Meknès — tot de gemeenschappen in het Zuiden. De Marokkaanse mellah, met zijn dichte gemeenschapsorganisatie, zijn gespecialiseerde ambachten en zijn geleerde lignées, vormt de gedocumenteerde bakermat van de lignée Hassine [Deshen, Les Gens du Mellah]. In deze context van intens Talmoedisch en liturgisch leven werd geboren, aan het begin van de 18de eeuw, hij die aan deze naam zijn blijvendste klank zou geven.

De mens en zijn vorming

De figuur van Rabbi David ben Aaron ibn Ḥassin (circa 1727–1792) — bekend in Franse bronnen onder de naam David Hassine — beheerst de geschiedenis van de lignée met een autoriteit die zo bijzonder is dat zij een heel hoofdstuk verdient. Geboren te Meknès in een familie die reeds verankerd was in de geleerde cultuur van de mellah, ontving hij van zijn vader Aaron zijn eerste lessen voordat hij de yesjiwa van rabbi Mordekhaï Berdugo binnentrad, een van de meest gerespecteerde rabbijnse autoriteiten van Marokko in die tijd [Yabiladi, naar Ariel Danan]. De meester-leerlingrelatie werd verzegeld door een nog inniger band: David trouwde met de dochter van Mordekhaï Berdugo, wat hem zijn schoonzoon maakte, en kreeg met haar negen kinderen — een zoon en acht dochters [Yabiladi]. Deze dubbele verankering, intellectueel en familiaal, in de kring van de Berdugo, een van de meest illustere rabbijnse dynastieën van Marokko, zegt iets essentieels over de dichtheid van het geleerde netwerk waarin zijn leven zich inscreef.

De achttiende eeuw, ondanks de moeilijkheden van de joodse toestand in Marokko onder de Alaouten, was een periode van intellectuele en spirituele welvaart voor de gemeenschappen van de mellah. Talrijke piyyoutim opgenomen in de lokale Sefardische liturgie verspreiden zich over het hele Middellandse Zeegebied, en Meknès bevond zich in het hart van deze uitstraling [jewisheritagefr.blogspot.com]. David Hassine putte zijn wortels uit de diepten van de Thora en de bijbelse exegese, erfgenaam van de culturele en liturgische traditie van het Spaanse Gouden Eeuw: het was in deze dubbele toebehorigheid aan de Iberische continuïteit en aan de Maghrebijnse verankering dat hij zijn werken componeerde.

Het poëtische oeuvre: Tehila le-David

Het monument van zijn werk is de verzameling Tehila le-David — die men zou kunnen vertalen als Hymne aan David of Lof aan David — voor het eerst gepubliceerd te Amsterdam in 1807, dus vijftien jaar na de dood van de dichter, met een voorwoord geschreven door Raphaël Berdugo [Encyclopaedia Judaica, via encyclopedia.com ; Corpus Zakhor id:9df588da-22ba-4ff6-8c66-292565cbe6bb]. Deze postume publicatie onthult dat het manuscript in de gemeenschappen was gecirculeerd voordat het ter perse ging: Moses Edrehi rapporteert in 1855 een manuscript van de verzameling te hebben gezien dat vanuit Meknès naar de leiders van de Marokkaans-joodse gemeenschap in Londen was gestuurd met het oog op publicatie [Wikipedia, David Ben Hassin]. Het feit alleen al dat een manuscript de Middellandse Zee overstak om Londen te bereiken — waardoor het werk uit Meknès op voorhand een diasporaangelegenheid werd — getuigt van het prestige waarvan de dichter reeds tijdens zijn leven of onmiddellijk na zijn dood genoot.

Een uitgebreide editie verscheen te Casablanca in 1931, bewijs dat het werk bleef leven en zich verrijkte in het collectieve geheugen van de Marokkaanse gemeenschappen tot in het hart van de twintigste eeuw. Tussen Amsterdam en Casablanca, tussen 1807 en 1931, tekent de boog van de receptie van Tehila le-David dezelfde geografie als die van het Marokkaans judaïsme: het centrum (Meknès), de metropool van het boek (Amsterdam) en de economische hoofdstad van koloniaal Marokko (Casablanca), drie polen van dezelfde wereld in beweging.

De verzameling beperkt zich niet tot strikt genomen liturgische piyyoutim. Zij bevat ook huwelijks- en vriendschapsgedichten, elegieën, en een op zich zelfstandige tekst die een van de hoogtepunten van het didactische werk van de dichter vormt: een poëtische beschrijving van de wetten van de rituele slacht [Encyclopaedia Judaica, via encyclopedia.com]. Deze verscheidenheid van genres — van het synagogale canticum tot de begrafeniselegia, van het huwelijksgedicht tot de in verzen gestelde verhandeling over halakha — maakt van Tehila le-David een totaalwerk, dat het gelovige van geboorte tot dood, van feest tot boetedoening begeleidt.

Onder de piyyoutim van de verzameling bevindt zich Likhvod Ḥemdat Levavi, een liturgisch gedicht waarin men de meesterschap van het genre in zijn volle omvang herkent. De titel, die men zou kunnen weergeven als « Ter eer van het verlangen van mijn hart », behoort tot dat register van de heilige minnekozende poëzie waar de menselijke liefde als figuur dient voor de liefde tot God — traditie afkomstig van de middeleeuwse Hebreeuwse poëzie van Spanje, van Yehuda Halévi en van Moïse ibn Ezra, die Hassine verlengt en opnieuw uitvindt in de Marokkaanse context van de achttiende eeuw.

Evenzo is Oḥil Yom Yom (1806) — dus « Ik hoop elke dag » — een piyut waarvan de titel alleen al zegt wat voor innerlijke spanning het leven van de dichter doorkruiste: een dagelijks hoop, voortdurend vernieuwd, gedragen door geloof in de goddelijke belofte. Gecomponeerd aan de drempel van de negentiende eeuw en opgenomen in het corpus van Tehila le-David, draagt dit gedicht het spoor van een heel leven gewijd aan de uitdrukking van het vertrouwen in God ondanks de tegenslag van de wereld.

De kunst van het acrostichon en de handtekening van de dichter

Een van de onderscheidende technische kenmerken van het werk van David ben Aaron ibn Ḥassin is het gebruik van het acrostichon. Enkele van zijn gedichten bevatten zijn naam verborgen in de eerste letters van elke strofe of van elk vers [Wikipedia, David Ben Hassin]. Deze praktijk, afkomstig van de grote traditie van de middeleeuwse Hebreeuwse poëzie, is niet slechts een formeel truucje: zij vormt de handtekening van de kunstenaar, zijn persoonlijke zegel geweven in het heilige weefsel van de liturgische tekst. De dichter noemt zichzelf zonder zich naar voren te dringen, tegelijk aanwezig en uitgewist — beeld zelf van de joodse bescheidenheid die geen roem voor zichzelf nastreeft maar haar ten dienste stelt van iets groters.

Meqomam shel Zevaḥim : de poëzie in dienst van de Wet

Als Tehila le-David getuigt van de lyriek van David ben Aaron ibn Ḥassin, onthult zijn poëtische verhandeling Meqomam shel Zevaḥim — « La Place des sacrifices » — een geheel ander aspect van zijn genie. Het gaat om een in verzen gebrachte weergave van de rituele voorschriften, dat wil zeggen een verificatie van de wetten die het rituele slachten (sheḥita) regelden, zoals dit werd uitgevoerd naar het voorbeeld van de offeranden van de Tempel van Jérusalem. Dit didactische werk berust op een gewaagde inzet: door middel van het ritme en de rijmkunst van het Hebreeuws de verzameling van halakhische voorschriften met veeleisende technische precisie memorabel en toegankelijk maken.

De traditie van de Hebreeuwse didactische poëzie gaat terug tot de Middeleeuwen, tot de Sefer ha-Tzachut van David Kimhi of tot de halakhische gedichten van Salomon ibn Gabirol. Door Meqomam shel Zevaḥim in de 18de eeuw te schrijven, sluit David ben Aaron ibn Ḥassin aan bij deze lange keten van dichter-juristen die wilden dat de Wet niet alleen rechtvaardig maar ook mooi zou zijn, en dat haar schoonheid de overdracht ervan zou vergemakkelijken. Het werk werd in 2001 uitgegeven onder de zorg van M. Sulam, naar aanleiding van een verzameling teksten van Moïse ibn Ḥabib, wat zijn vitaliteit ver buiten de Maghrebijnse kring bevestigt [Encyclopaedia Judaica, via encyclopedia.com].

Asader Tushbeḥata : het gebed in het Aramees

Onder de meest opmerkelijke teksten van het corpus onderscheidt het piyut getiteld Asader Tushbeḥata zich door de keuze van de Aramese taal. Het Aramees is de taal van de Talmud, van de Gemara, maar ook van enkele van de mooiste gebeden van de joodse kalender — de Qaddish, de Qol Nidrei —, en het gebruik ervan in een piyut is een bewuste keuze: David ben Aaron ibn Ḥassin kiest ervoor in de taal van de rabbijnse wijsheid te schrijven, de taal waarin God met het gezag van de wijzen wordt aangesproken. Dit gedicht getuigt van de diepte van de vorming van de rabbijn-dichter, in staat het Aramees van de Talmud met gemak in een lyrisch register te hanteren, en van de vitaliteit van de geleerde traditie in Meknès in de 18de eeuw.

De uitstraling en het nawerking

David ben Aaron ibn Ḥassin bleef niet beperkt tot de grenzen van Marokko. Hij reisde door verschillende Marokkaanse gemeenten en reisde ook naar Gibraltar, waar zijn gedichten met enthousiasme werden ontvangen [Wikipedia, David Ben Hassin]. Deze mobiliteit is veelzeggend: de dichter van Meknès was ook een man van de grotere Sefardische wereld, in staat zijn stem tot de gemeenten van de Middellandse Zee-diaspora te dragen. Zijn piyyoutim verspreidden zich door het hele Sefardische universum, van Marrakech tot Livorno, van Tanger tot Thessaloniki.

Het nawerking van zijn werk is levendig en veelvoudig. Twintigste-eeuwse Marokkaanse zangers hebben zich door zijn gedichten laten inspireren; gemeenten afkomstig van Marokkaanse immigratie in Frankrijk, Israël en Canada zingen sommige van zijn piyyoutim nog steeds tijdens de grote religieuze feesten. Het Europees Instituut voor Joodse Muziek heeft aandacht aan zijn werk besteed, met name door tussenkomst van Lysette Hassine-Mamane, wier monografie Le Piyyut de David Hassine (Maisonneuve & Larose, Parijs, 2000) tot op heden de meest volledige studie vormt die in het Frans beschikbaar is [iemj.org]. Deze verbinding tussen de familienaam van de auteure — Hassine-Mamane — en de titel van het werk duidt op de blijvendheid van een filiatie, werkelijk of symbolisch, tussen de lignée en haar meest illustere vertegenwoordiger.

Indien Marokko het oervruchtbare centrum vormde, hebben de naam Hassine — en zijn varianten — zich verspreid over heel Maghreb, vooral in Tunesië en Algerije, waar hij vandaag onder de erkende familienamen voorkomt. Deze verspreiding wordt verklaard door de constante circulatie van Joodse families tussen de drie landen, al naar gelang van vervolgingen, commerciële kansen en rabbijnse netwerken.

In Tunesië als in Algerije is de wortel ḥ-s-n vruchtbaar en geeft aanleiding tot een rijke onomastische verwantschap. Geleerden merken op dat Assoun, Hassoun en Hassoune Arabische origine-namen zijn die vaak door Noord-Afrikaanse Joden werden gedragen, met twee mogelijke betekenissen: hetzij kanarie (hassûn), hetzij zeer mooi of zeer goed, als variant van Hassan [Geneanet, volgens Laredo]. Deze familie van namen, waarin goedheid en schoonheid zich verbinden, illustreert de culturele eenheid van het Maghrebijnse jodendom voorbij de politieke grenzen.

Tunesië verdient een bijzondere vermelding. De naam Hassine wordt daar ook gedragen door Moslimfamilies — het volstaat te denken aan de beylicale dynastie Husseiniet, waarvan verschillende vorsten de naam Hussein Ben Ali (Ben Hassine) droegen — hetgeen eraan herinnert dat Joodse en Moslimse familienamen uit dezelfde Arabische woordenschat putten [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie]. Deze naamgemeenschap, verre van de identiteiten te verwarren, getuigt van de diepe acculturatie van de Joden aan hun Arabische omgeving, terwijl zij hun onderscheiden religieuze praktijken behielden.

De geschiedenis van de Joden van Tunesië wordt gekenmerkt door het onderscheid tussen de Twânsa (autochtonen) en de Granas (Livornezen van Iberische afkomst), elk met hun eigen instellingen. Door haar eigen gemeenschappelijke instellingen op te richten, veroorzaakte de Livornese gemeenschap een schisma met de autochtone bevolking: elk bezat voortaan zijn eigen raad van notabelen, zijn grootrabijn, zijn rabbijnse rechtbank, zijn synagogen, zijn scholen, zijn slachterij en zijn afzonderlijke begraafplaats [Wikipedia, Histoire des Juifs en Tunisie, volgens Sebag]. Een Tunesische lijn Hassine voegde zich waarschijnlijk aan de zijde van de Twânsa, deze maghrebijnse Joden van oude afkomst onder wie de naam, van Arabische herkomst, het meest natuurlijk werd gedragen.

Deze dubbele wortelvorming — Arabische naam in een Joods sociaal lichaam — zegt iets wezenlijks over de manier waarop de families Hassine hun verhouding tot het anders-zijn hebben beleefd: niet door erin op te gaan, maar door het in te lijven in een samengestelde identiteit die noch religieus monolingualisme noch etnisch particularisme zou kunnen uitputten. Deze verhouding tot het vreemde, in zijn breedste zin, is een van de sleutels tot het lezen van deze lijn.

De negentiende eeuw en de eerste helft van de twintigste eeuw transformeerden radicaal de situatie van de Joden in Maghreb, en daarmee het lot van de families Hassine. In Marokko zag de periode van 1860 tot de onafhankelijkheid de Joodse gemeenschap doorkruist door diepe spanningen en veranderingen, tussen het voortbestaan van de traditionele status en het verlangen naar emancipatie [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc]. De betrekkingen tussen Joden en moslims, lange tijd geregeld door een gebruikelijk evenwicht, werden ontwricht door de inval van Europese mogendheden en de vestiging van protectoraten [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc].

Het onderwijswerk van de Alliance israélite universelle, vanaf de jaren 1860, verfranste een deel van de elite en tekende de professionele horizonten opnieuw. De families die de naam Hassine droegen, zoals hun geloofsgenoten, ondergingen toen een sociale diversificatie: naast handel en traditioneel ambacht kwamen vrije beroepen, onderwijs en administratie. Deze voorkeur voor onderwijs en overdracht van kennis, die men kan terugvoeren op de figuur van de rabbijn-dichter David ben Aaron ibn Ḥassin zelf — hij wiens werk precies beoogde de Wet te onderwijzen door de schoonheid van het vers — vindt men dus, door de generaties heen, als een discrete constante van de lignée.

De donkerste periode was die van de Tweede Wereldoorlog. Onder het Vichy-regime ondergingen de Joden van Marokko de toepassing van het discriminatoir statuut, getempered door de houding van sultan Mohammed V, wiens beschermende rol een genuanceerd onderwerp van studie blijft [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy]. In Tunesië resulteerde de Duitse bezetting van 1942-1943 in inbeslagnames, deportaties en dwangarbeid die de gemeenschap hard troffen [Stillman, The Jews of Arab Lands].

De naam Hassine verschijnt trouwens in de administratieve archieven van de koloniale periode, met name militaire: de stamregisters en dossiers van het Legioen van Eer bevatten sporen van naamdragers die zich inschreven in de regimenten van schutters en zouaven uit Noord-Afrika [Archives, via Geneanet]. Deze koude maar kostbare documenten getuigen van de deelname van de Hassine aan de gezamenlijke geschiedenis, tot en met het offer van de twee wereldoorlogen. Na in de achttiende eeuw een dichter aan de Sefardische liturgie te hebben gegeven, gaf de lignée in de twintigste eeuw soldaten aan de legers van de Republiek: twee manieren, heel verschillend van aard, om zich in de collectieve geschiedenis in te schrijven.

De publicatie van de vermeerderde editie van Tehila le-David te Casablanca in 1931 is geen onbeduidend gebeuren in de culturele geschiedenis van het Marokkaanse judaïsme. Het vindt plaats op een keerpunt: Marokko staat sinds 1912 onder Frans protectoraat; de Franse taal is begonnen de intellectuele gewoonten van de joodse elite om te vormen; en toch is het te Casablanca, in de economische hoofdstad van het moderne Marokko, dat cultuurmensen het nodig achten een verzameling van piyyoutim in het Hebreeuws, samengesteld te Meknès anderhalve eeuw eerder, opnieuw uit te geven en te vermeerderen. Deze uitgavenbeslissing is een daad van culturele verzet en trouw: zij betekent dat de liturgische poëzie van David ben Aaron ibn Ḥassin niet een gemummificeerd overblijfsel was, maar een levende tekst, gezongen in synagogen, overgedragen van vader op zoon en van meester op leerling.

De piyut Asader Tushbeḥata, samengesteld in het Aramees, illustreert op voorbeeldige wijze hoe een werk door de eeuwen kan gaan met een dubbele lading: die van de formele schoonheid en die van de theologische diepte. Het Aramees, dat de gemene gelovige in de negentiende en twintigste eeuw niet meer volledig machtig was, belette niet de emotionele en geestelijke opname van het gedicht: de joodse liturgie heeft altijd plaats gegeven aan de taal die men onvolledig begrijpt maar volledig voelt, zoals de Qaddish die door miljarden gelovigen wordt gebeden en waarvan velen niet elk woord begrijpen maar de kracht ervan beleven.

Evenzo draagt Oḥil Yom Yom — dit piyut van de dagelijkse hoop, samengesteld in 1806, aan de vooravond van de postume publicatie van de grote verzameling — een bijzondere dichtheid in zich. Het werd waarschijnlijk samengesteld in de laatste jaren van het leven van de dichter of in de onmiddellijke kring van zijn leerlingen, en vormt een soort poëtisch testament: hoop als grondhouding, het wachten op goddelijke verlossing als drijfveer van het dagelijks leven. Deze actieve hoop — oḥil, « ik hoop » in de zin van een werkwoord van handeling — is precies de geestelijke houding die de Hebreeuwse traditie samengevat in het concept van tikvah, de hoop, dat uiteindelijk de naam zou worden van het volkslied van de Staat Israël.

Lysette Hassine-Mamane heeft in haar monografie Le Piyyut de David Hassine (Maisonneuve & Larose, Parijs, 2000) het werk van bemiddelaar tussen het Hebreeuws van Meknès en de hedendaagse gevoeligheid van de nakomelingen van de diaspora volbracht [iemj.org]. Dat de auteure zelf de naam Hassine in haar samengestelde vorm draagt, is een aanvullend teken van de vitaliteit van deze overdracht: de stamboom perpetueert niet alleen een familienaam, maar ook een werk.

De decennia na de Tweede Wereldoorlog versnelden de exodus van de Joodse gemeenschappen uit de Maghreb. De onafhankelijkheid van de Staten — Marokko en Tunesië in 1956, Algerije in 1962 — en de oprichting van de Staat Israël in 1948 veroorzaakten het vertrek van bijna alle Joden naar Israël, Frankrijk en Canada. Sinds de onafhankelijkheid van de Maghreb-landen zijn de banden tussen Joden en Arabieren ofwel verwakt (Marokko, Tunesië), ofwel vrijwel verbroken (Algerije) [Yad beYad]. De lineage Hassine verspreidde zich naar gelang van deze grote migratie.

Onder de identificeerbare figuren verdient een gedocumenteerde biografische notitie aandacht. Acher Hassine (1918-1995), afkomstig uit Marokko (Casablanca), was onderwijzer; hij emigreerde naar Israël waar hij de Unie van Nieuwkomers uit Noord-Afrika oprichtte en voorzat [Jewish Moroccan Archive]. Activist van de Arbeiderspartij, werd hij meerdere keren gekozen in de Knesset (Parlement) [Jewish Moroccan Archive]. Dit parcours — van Casablanca naar het Israëlische politieke leven, via inzet voor Noord-Afrikaanse immigranten — belichaamt op exemplarische wijze het lot van een generatie: degenen die de herinnering aan de Maghreb droegen tot in de instellingen van de ontstane Staat Israël, en die voor erkenning van de Sefaradim streden in een samenleving nog gedomineerd door elites van Askenazische origine. Acher Hassine prolongeerde, door een organisatie op te richten ten dienste van nieuwkomers en hun zaak naar het Parlement te brengen, op zijn manier, in een politiek en sociaal register, de traditie van tsedaqa — de gerechtigheid-liefdadigheid — en zorg voor de ander die de geschiedenis van de lineage doorkruist.

Tegenwoordig treft men de naam wijd verspreid aan in Frankrijk, waar hij voorkomt onder de familienamen geïndexeerd door genealogische databases, evenals in Israël, Noord-Amerika en, residueel, in Tunesië [Geneanet, Hassine]. Zijn hedendaagse verspreiding weerspiegelt getrouw de geografie van de Joods-Magrebijnse diaspora: een naam ontstaan in de mellahs en hâras van de Maghreb, nu verspreid over drie continenten, maar altijd herkenbaar aan zijn klank, levende herinnering aan een wortel die schoonheid en goedheid zegt.

De overdracht van het werk van David ben Aaron ibn Ḥassin in de gemeenschappen van de diaspora — via de cassettes van piyyoutim die immigranten in hun bagage meenamen, via de liturgische feesten en de harkot van vrijdagavond, via hedendaagse academische en musicologische werken — vormt een van de kostbaarste draden die de Hassine van vandaag, burger van Tel-Aviv, Parijs of Montreal, verbindt met de Hassine van gisteren, rabbijn en dichter in de mellah van Meknès.

Aan het einde van deze reis blijkt de lineage Hassine emblematisch voor de geschiedenis van het Noord-Afrikaanse jodendom, en de vraag wat zij bovenal het best heeft uitgedrukt, krijgt een antwoord dat de gedocumenteerde feiten met kracht opleggen: literaire en liturgische kennis in dienst van de overdracht.

Haar naam, van Arabische origine, betekent « mooi » of « goed », en wortelt in de Semitische wortel ḥ-s-n, gedeeld door een aantal verwante patroniemen — Hassan, Hassani, Hassoun — en soms een Hebraïsche grondslag dekt die verband houdt met de functie van ḥazzan [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. Het archief stelt een oude Marokkaanse verankering vast, al sinds de 16e eeuw attesteerbaar onder de vorm Ben Hassin, en in de 18e eeuw geïllustreerd door een rabbijnse aanwezigheid in Meknès [Eisenbeth, volgens Toledano].

Vanaf dit Marokkaanse centrum heeft de lineage zich uitgestrekt naar Tunesië en Algerije, aansluitend bij de mobiliteit van joodse families in de Maghreb, alvorens zich in de 20e eeuw te verspreiden naar Israël, Frankrijk en Amerika. De figuur van Acher Hassine, van Casablanca naar de Knesset, kristalliseert deze overgang van de oude Maghrebijnse wereld naar de Israëlische moderniteit [Jewish Moroccan Archive].

Maar ongetwijfeld is het Rabbi David ben Aaron ibn Ḥassin die deze lineage universele draagwijdte geeft. Door Tehila le-David, door Meqomam shel Zevaḥim, door Likhvod Ḥemdat Levavi, door Oḥil Yom Yom en door Asader Tushbeḥata, heeft hij aangetoond dat poëtische kennis en halakhische kennis niet twee gescheiden universa zijn maar één en dezelfde roeping: de Wet mooi te maken, schoonheid rechtvaardig te maken, en beide van generatie op generatie door te geven. Door zijn naam in een acrostichon in zijn gedichten in te schrijven, heeft hij ook, met elegantie, de deugd van de bescheidenheid uitgeoefend: aanwezig in het werk, maar zonder er een monument van eigen roem van te maken.

Zo draagt de naam Hassine, bescheiden lofprijzend adjectief geworden patroniem, als een samenvatting in zich de gehele trajectorie van een jodendom tussen Oost en West, tussen culturele Arabiteit en religieuze trouw. Deze lineage belichaamt, met een opmerkelijke samenhang door de eeuwen heen, het ideaal van de talmid hakham — de leerling-wijze — die God en de gemeenschap dient niet door macht of rijkdom, maar door de schoonheid van het woord, de juistheid van de regel en de geduld van de overdracht: waarden die het jodendom door al zijn ballingschappen heeft gedragen, en die de familie Hassine op haar eigen bijzondere wijze met zeldzame trouw heeft belichaamd.