Familie Hasan (Érythrée)

De Joodse gemeenschap van Eritrea is een recente schepping, gelijktijdig met de Italiaanse kolonisatie en de bloei van de havens aan de Rode Zee. Ze stamt niet af van een antieke lokale vestiging, maar van een migratiebeweging waarvan historici het patroon hebben vastgesteld: de opening van het Suezkanaal in 1869, de oprichting van het Britse protectoraat Aden als groot commercieel knooppunt, en vervolgens de Italiaanse vestiging in Eritrea vanaf de jaren 1880, vormden een netwerk dat Jemen, Aden, Ethiopië en de Afrikaanse kust met elkaar verbond. Academische werken gewijd aan deze regio hebben aangetoond hoezeer Joodse emigratie en Italiaans kolonialisme daar met elkaar verbonden waren, waardoor de Rode Zee een circulatieroute voor mensen en goederen werd [Yemen, Aden and Ethiopia: Jewish Emigration and Italian Colonialism, Journal of the Royal Asiatic Society].

Het is in deze matrix dat de familie Hasan ontstaat, zoals weergegeven in haar beschrijving: van Jemenitische en Soedanese afkomst, gevestigd in de Eritrese havens. De Joden van Jemen, een oude en geleerde gemeenschap maar vaak kwetsbaar, zochten in de tweede helft van de 19de eeuw uitwegen naar Aden en vervolgens naar de overkant; sommigen bereikten Massawa, een hete en koorts-achtige haven, voordat ze naar Asmara gingen, de hoogelegen stad die Italië tot zijn koloniale hoofdstad maakte. De Soedanese kant van de lignage wijst op een ander segment van hetzelfde netwerk, dat de Nijldelta en Port-Sudan met de Eritrese kust verbond.

Uit deze dubbele oorsprong puts de familietraditie een kenmerk dat niet anekdotisch is in de Joodse ethiek: de relatie tot de vreemdeling en wederkerig gastvrouwen. Een familie van havens, die zelf migreert en van het passage van anderen leeft, leert concreet het herhaalde gebod van de Torah om de vreemdeling lief te hebben "want gij waart vreemdelingen in het land Egypte". De lignage Hasan, bij uitstek mizrahi, belichaamt dus, in haar bestaan als verpraatste kooplieden en gastvrije, een van de meest aandringende deugden van de herinnering van Israël: die van de ger, van de gast en de gastvrijheid, ervaren niet als abstractie maar als een beleefde voorwaarde.

De fysiognomie van de Joodse gemeenschap van Eritrea is goed gedocumenteerd voor de 20ste eeuw. Ze concentreerde zich eerst in Massawa, de haven, en vooral in Asmara, de hoofdstad, waar zij haar institutioneel leven opbouwde: synagoge, begraafplaats, scholen die werd bezocht, onderlinge hulpverenigingen. Op haar hoogtepunt, in de jaren 1950, bleef deze gemeenschap numeriek bescheiden, ongeveer vijfhonderd personen, voordat zij zich zou terugkeren tot slechts één enkel lid dat heden ten dage over haar gedenktekenen waakt [De kleine Joodse gemeenschap van Asmara, cath.ch].

In deze wereld kan de plaats van een familie als de Hasan worden afgeleid uit zijn gedocumenteerde profiel: de import-exporthandel en maritieme handel. Massawa leefde van transithandel — Ethiopische koffie, huiden, parels, textiel, levensmiddelen — en Asmara, op hoogte, concentreerde daarin handelshuis, kantoren en opslagplaatsen. De handelsbetrekkingen met Aden en Djeddah die de lignage-aantekening vasthoudt, passen exact in deze economie: Aden, Britse vrijhaven en grote Rode Zeemar; Djeddah, afzet van de Hedjaz en poort van pelgrimages. Een Joodse familie uit Massawa die correspondenten in deze twee steden onderhield, participeerde in een kosmopolitisch handelnetwerk waar Jemenitische Joden, Indische handelaren, Grieken, Armeniërs en Italianen elkaar ontmoetten.

Uit deze handel ontstaat een waarde die de Joodse traditie altijd op prijs stelde wanneer zij op rechtvaardig wijze werd uitgeoefend: eerlijk economisch handelen. Het judaïsme heeft de handel nooit veracht; het omgaf haar met een morele eis — juiste gewichten, juiste maten, woord gehouden. Een handelshuis dat leefde van vertrouwen op afstand, waar een wisselbiljet of een simpel mondelinge toezegging handelspartners gescheiden door honderden zeemijlen verbond, rustte geheel op deze integriteit. De lignage Hasan verlengde daarin de oude talmoedische ethiek van de emeth in zaken, stellende de trouw aan het gegeven woord zelf tot grondslag van haar bestaan.

De jemenitische joodse traditie, waarvan de Hasan-lijn gedeeltelijk afstamt, staat bekend om zijn conservatieve trouw: een eigen ritueel, een uitspraak van het Hebreeuws dat door taalkundigen voor een van de meest archaïstische wordt gehouden, een intense huiselijke praktijk en de familiaire overdracht van kennis. Toen deze traditie naar de Afrikaanse kust werd verplaatst, moest zij zich aanpassen aan de uitermate kleine omvang van de gemeenschap. Een minyan bijeenbrengen, een synagoge onderhouden, ritueel slachten verzekeren, onderwijs aan kinderen en begrafenis volgens de Wet: dit alles waren taken die in een gemeenschap van enkele honderden en later enkele tientallen zielen collectieve toewijding vereisten, waarin elke familie van belang was.

Hier antwoorden de vastgestelde geschiedenis en de Herinnering elkaar. Het bewezen bestaan van een synagoge en een joods kerkhof in Asmara, tot op heden onderhouden door de laatste bewaarder van de gemeenschap [De kleine joodse gemeenschap van Asmara, cath.ch], geeft vorm aan wat de traditie van een familie uit deze kring veronderstelt: deelneming aan het onderhoud van de instellingen, liefdadigheid (tsedaka) jegens geloofsgenoten die zich voorbij voerden — want in de havens stroomden arme Joden door, emigranten op weg naar het Land Israël of andere kusten — en zorg voor de doden, deze hessed shel emeth, de « ware goedheid » die niet kan worden terugbetaald.

Zonder een document dat een Hasan expliciet aan het hoofd van een gemeenschapswerk benoemt, gebiedt voorzichtigheid in voorwaardelijke termen te spreken. Maar betrokkenheid bij het collectieve leven is voor een joodse familie in zo'n kleine diaspora geen onderscheiding: het is een vitale noodzaak. De overleving van het cultus zelf rustte op de inzet van ieder. Hierin neemt de Hasan-lijn deel aan de deugd die het meest structurerend was voor de verspreide gemeenschappen van Israël: de kol Israël arevim ze la-ze, « heel Israël staat voor elkaar in borg », een beginsel dat numerieke kwetsbaarheid omzet in verplichte solidariteit.

De achternaam Hasan/Hassan stelt de genealoog voor een methodologisch probleem. Het gaat om een naam die in de hele Arabisch-Moslimse wereld wordt gedragen, afgeleid van de Semitische wortel die schoonheid en goedheid oproept, en gedeeld door families van verschillende geloofsovertuitgingen. Bij de Joden treft men het zowel in Noord-Afrika als in het Oosten aan, vaak als beroeps-, plaats- of devotienaam. De grote onomastische naslagwerken van Joden uit Noord-Afrika registreren verwante achternamen en herinneren eraan dat de stabilisering van een familienaam soms laat en plaatselijk is [ref:4 ; ref:9].

Men moet zich dus hoeden voor het mechanisch verbinden van de Hasan uit Eritrea aan enig gelijknamig geslacht uit een ander land. Niets in de geraadpleegde bronnen rechtvaardigt het verbinden van de familie Hasan van Massawa aan de Sefardische families die door referentieplatforms voor genealogie worden gedocumenteerd, die andere gebieden behandelen — vooral Noord-Afrikaanse en Spaanse — zonder de kust van de Rode Zee te controleren [ref:1 ; ref:3]. Redactionele eerlijkheid gebiedt deze identiteit als onderscheiden te beschouwen: een gedeelde achternaam is geen verwantschap.

Wat de onomastiek met waarschijnlijkheid kan bevestigen, is de oosterse worteling van de naam in de context van het geslacht: een korte, gearabiseerde achternaam, consistent met een Jemenitische oorsprong en een omgeving van Arabische taal, aangenomen of gestabiliseerd in de meertalige omgeving van de Eritrese havens. Het overige — precieze afstamming, naamgever van de voorouder, adoptiedatum van de naam — behoort tot het domein van het giswerk, en het zou tegen de waarheid ingaan dit anders voor te stellen. Deze voorzichtigheid zelf behoort tot een deugd: demut voor wat men niet weet, wat het judaïsme in het hart van intellectuele integriteit plaatst, stellig de eerlijke stilte verkiezend boven de vleizame bewering.

Het lot van de Joden van Eritrea kantelt met de bewogen geschiedenis van het land: einde van de Italiaanse kolonisatie, Brits bestuur, federatie en vervolgens annexatie door Ethiopië, en vooral de lange Eritrese onafhankelijkheidsoorlog die vanaf de jaren 1960 het leven onmogelijk maakte voor kleine buitenlandse en minderheidsgemeenschappen. De Joodse gemeenschap, al gereduceerd, verspreide zich naar Israël, Europa en Amerika. Van ongeveer vijfhonderd leden in de jaren 1950 kromp zij tot bijna totale uitsterving, en liet alleen een beheerder achter voor de synagoge en de begraafplaats van Asmara [De kleine Joodse gemeenschap van Asmara, cath.ch].

Voor een handelaarsfamilie als de Hasan, wier welvaart geheel afhing van de stabiliteit van maritieme handelsroutes en het vertrouwen van correspondenten in Aden en Jeddah, was deze omwenteling fataal voor hun Eritrese verankering. De netwerken die de lignée hadden doen leven — de vrije circulatie langs de oevers van de Rode Zee, de aanwezigheid van zustergemeenschappen in Aden — kwamen bijna gelijktijdig tot stilstand, toen de exodus van Joden uit Jemen en Aden naar Israël rond de jaren 1950 de Hasan van hun natuurlijke commerciële horizon beroofd. De verspreiding van de familie volgde die van haar wereld.

Er ligt in deze uitwissing een deel van de grote Mizrahi-beproeving van de twintigste eeuw. De Joden afkomstig uit Arabische landen en het Oosten, gearriveerd in Israël en het Westen, kenden daar vaak degradatie en strijd voor erkenning van hun waardigheid en cultuur, zoals aangetoond door onderzoeken naar de periode van Mizrahi-protest. De lignée Hasan, door opnieuw de wateren over te steken — niet meer naar een handelshafen maar naar een definitisch verbanning —, past zich in deze collectieve herinnering in van een oosters jodendom dat van zijn kusten werd afgerukt en gedwongen zich elders opnieuw uit te vinden.

Een lignage zonder vaste opperrabbijn, zonder beroemd gedrukt werk, zonder kasteel noch geleerde dynastie – kan zo'n lignage een « Groot Boek » voeden? De joodse traditie antwoordt bevestigend, en met kracht. Want heiligheid en deugd, in Israëls denken, huizen niet alleen in de beslisser of vorst: zij wonen in de eerlijke handelaar, de moeder die de lichten van de sabbat aansteekt in Massawa, ver van elk centrum, de vader die zijn zoon het Hebreeuws van een bedreigd Jemenitisch ritueel onderwijst, de familie die bijdraagt aan de minjan opdat het gebed niet uitdooft in een verlaten haven.

De doorgegeven herinnering van de joodse families van de Rode Zee – waarvan de Hasan een exemplarisch geval zijn – bewaart juist dat: de hardnekkigheid van de praktijk in verre landen, de loyaliteit aan coreligionisten in het netwerk, de gastvrijheid tegenover passerende Joden, en die trouw aan de Wet (halakha) die gehandhaafd bleef ondanks de afstand tot de academieën. Hedendaagse beschouwingen over de politieke en communautaire grondslag van de Wet herinneren eraan dat de Torah verbinding en onderlinge verantwoordelijkheid schept juist daar waar de Staat en instelling ontbreken; de kleine oosterse diaspora's waren daarvan het levende laboratorium.

Zo ligt de betekenis van het Hasan-lignage niet in glans maar in trouw. Het behoort tot die stille menigte van Sefardische en Mizrahi-families die, van de kusten van Afrika tot de uithoeken van het Oosten, de vonk levend hebben gehouden zonder haar ooit in de grote officiële boeken in te schrijven – en die het recent historisch onderzoek heeft ondernomen terug te integreren in Israëls groot narratief.

Na afloop van deze reis blijkt de Hasan-geslacht uit Eritrea voor wat het werkelijk is: niet een gedocumenteerde rabbijnse dynastie, maar een familie van de drempel, een geslacht van doorgang en trouw, voortgekomen uit de grote beweging die onder Italiaans kolonialisme en de bloei van de havens aan de Rode Zee Jemenitische en Soedanese Joden naar Massawa en Asmara bracht [Journal of the Royal Asiatic Society ; cath.ch]. Haar geschiedenis is die van een korte en intense verankering, gevolgd door een uitwissing die gedeeld wordt met de hele kleine Eritrese Joodse gemeenschap, thans gereduceerd tot een laatste bewaker.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft megedragen, is het de beproefd gastrecht voor de vreemdeling — de ger die gastheer is geworden — die dit geslacht het best heeft uitgedrukt. Familie zelf nomadisch, levend van het doorgan van anderen, met een open huis in een haven waar kooplieden en ballingen in- en uitstroomden, heeft zij in haar eigen toestand het gebod belichaamd om de vreemdeling lief te hebben omdat men zelf eens vreemdeling was. Tot deze kardinale deugd voegen zich, als secundair maar werkelijk gegeven, de rechtschapenheid van handel op afstand en de verplichte solidariteit van een minuscule gemeenschap, waar elke familie borg stond voor het voortbestaan van de eredienst.

Er blijft veel onbekend: de voornamen van de voorouders, de precieze data, de allianties, het lot van iedere tak in de ballingschap. Dit boek verzint ze niet. Het stelt er veel eerder op prijs, in eerbied voor wat men weet en de erkenning van wat men niet weet, een geslacht dat de Rode Zee heeft overgestoken zoals anderen de Middellandse Zee overgestoken hebben: drager van een discreet vuur, garantor van een herinnering, en thans toevertrouwd aan dit Grote Boek opdat het niet geheel verloren gaat.