Familie Gutierez

Het startpunt van elk eerlijk onderzoek naar Gutierez is linguïstisch. De grote onomastische woordenboeken zijn het erover eens: het gaat om een Spaanse familienaam van Germaanse oorsprong, betekenend « zoon van Gutier/Gutierre », waarbij Gutierre een vorm van Gualtierre is, de Spaanse vorm van Walter [Gutiérrez — Wikipedia]. De naam behoort dus tot dezelfde antroponimische familie als de Engelse familienamen Walters, Watkins en Watson, allemaal van Germaanse etymologische oorsprong.

De onderliggende historische laag is die van het Visigotische koninkrijk. De Visigoten, die Spanje van het midden van de 5e tot het begin van de 8e eeuw regeelden, lieten in de Pijnse onomastiek een fonds van Germaanse persoonsnamen na die, gelatiniseerd en vervolgens gekastiliaans gemaakt, zich in de Centrale Middeleeuwen omvormen tot erfelijke familienamen door toevoeging van het filiatiesuffix -ez. De precieze etymologie van Gutierre blijft omstreden: onomasten beschrijven het als een middeleeuwse persoonsnaam voortkomend uit een Visigotische persoonsnaam van onzekere vorm en betekenis, mogelijk een samenstelling van de elementen gunþi « slag » en hairus « zwaard » [Gutierrez Surname Origin — Forebears].

Wat deze etymologie voor ons doel leert, is beslissend: niets in de structuur van de naam bindt hem aan het Hebreeuws, Aramees of Arabisch, talen waaruit, geheel of gedeeltelijk, talrijke authentieke Iberisch-Joodse familienamen voortkomen. Waar de repertoria van Judeo-Spaanse en Judeo-Marokkaanse onomastiek namen van beroep, plaats, stam of toewijding verzamelen die eigen zijn aan Joodse gemeenschappen, behoort Gutierez uitsluitend tot het gemeenschappelijke Christelijke familienaamrepertoire [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. Deze afwezigheid is geen toevallig stilzwijgen: het vormt in negatieve zin een onomastisch feit. Zoals de synthesewerken over familienamen van Joden uit Noord-Afrika aangeven, volgt de sedimentatie van Joodse familienamen onderscheidende logica's — filiatie door Bijbelse voornamen, toponymen van opeenvolgende exilussen, beroepsaanduidingen — waarvan Gutierez vreemd is [Joseph Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord].

Om te begrijpen hoe een christelijke naam als Gutierez marginaal in contact kon komen met joodse trajecten, moet je jezelf plaatsen in het kader van de middeleeuwse Iberische samenleving en zijn beroemde convivencia. Dit term duidt verre van een idyllische coëxistentie aan; het dekt een complexe werkelijkheid van nabijheid, uitwisseling en spanningen tussen Joden, moslims en christenen in het schiereiland [María Rosa Menocal, The Ornament of the World]. Historici hebben aangetoond hoeveel deze samenwoning in de steden van Castilië en Aragon diepe culturele doordringing voortbrachte, terwijl zij tegelijk duidelijke confessionele grenzen handhaafde [Vivian B. Mann, Thomas F. Glick, Jerrilynn D. Dodds, Convivencia].

Recente herevaluaties van het concept benadrukken het conflictmatige karakter ervan evenzeer als de uitwisselingen: de convivencia was een instabiel regime, doorkruist door juridische hiërarchieën en momenten van geweld [Thomas F. Glick, Convivencia Reassessment]. In deze context beschikten de Iberische joodse gemeenten over hun eigen naamgevingspraktijken, vaak dubbel — een Hebreeuwse naam voor het religieuze leven, een volksnaam voor burgerlijke en commerciële aangelegenheden. De familiestructuren en sociale netwerken van Sefardim, in detail bestudeerd door hedendaagse historici, onthullen verwantschapsstelsels waarin de naam als merkteken van gemeenschapstoebehorting fungeerde [Jonathan Ray, Social Networks and Family Structure Among Medieval Sephardic Jews].

Het is juist in deze configuratie dat de methodologische voorzichtigheid die Gutierez vereist zich aftekent. Een Jood uit Castilië droeg in het algemeen geen erfelijke Kastiliaanse achternaam van het type Gutierez: dit naamtype werd relevant voor een familie van joodse afkomst alleen na de bekering, wanneer het doopsel zich dikwijls vergezelde van de aanname van een christelijke naam. De naam Gutierez kan in een joodse trajecte dus slechts een naam na-bekering zijn — nooit een aanwijzing van oorspronkelijke joodse toebehorting.

Het is evenwel mogelijk om, in de middeleeuwse samenleving die aan de grote crises voorafgaat, een zekere culturele doordringbaarheid op te merken. De Joden van Castilië leefden dagelijks naast hun buren op de markten, in de rechtszalen en in de werkplaatsen. Enkelen droegen voor hun zaken met christenen volkse voornamen die vertrouwd waren — waarvan sommige, fonetisch of sociaal, de in gebruik zijnde Kastiliaanse vormen konden benaderen. Dit dubbele naamsleven, goed gedocumenteerd in de rabbijnse responsa van de periode, impliceerde niet de aanname van een erfelijke achternaam, maar getuigt van een vloeiendheid tussen werelden die de Inquisitie zich juist ten doel stelde vast te leggen, in te delen en te bewaken.

De golven van gedwongen of beperkte bekering, in het bijzonder na de pogroms van 1391 en gedurende de gehele vijftiende eeuw, transformeerden de Iberische samenleving diepgaand. Een converso was een Jood die zich tot het Romeins-katholicisme in Spanje of Portugal had bekeerd, in het bijzonder tijdens de veertiende en vijftiende eeuw, of een van zijn nakomelingen [The Converso History — Jewish Heritage Alliance]. Deze bekeerlingen, evenals degenen die uit de islam waren bekeerd, werden onder de algemene term "nieuwe-christenen" samengebracht [Crypto Jews, Conversos — Jewish Wikipedia].

Op het moment van de doop namen de neofiten gewoonlijk christelijke namen aan — soms die van hun peetouders, vaak Kastiliaanse patroniemen die in de gastmaatschappij in gebruik waren. Via dit kanaal, en alleen via dit kanaal, kon een patroniem als Gutierez door families van Joodse afkomst worden gedragen. De kwestie van de limpieza de sangre (zuiverheid van bloed), die het moderne Spanje bezighield, bewijst a contrario dat de naam niet volstond om een nieuwe-christen van een oude-christen te onderscheiden: het was juist het genealogische onderzoek, niet het patroniem, dat als criterium diende.

Dit moment van 1391 — waarop de bronnen van Zakhor Online klemtonen dat het "een datum is die bijna even tragisch voor de Joden van Spanje is als 1492, maar veel minder bekend is, ook onder Joden" — ziet het ontstaan van een categorie van diep getraumatiseerde mannen en vrouwen, onderworpen aan zeer sterke psychologische druk, die aanleiding zou geven tot het geheim judaïsme en de marranen die de Inquisitie gedurende eeuwen zou proberen op te sporen. Onder de talrijke nakomelingen van conversos die in vijftiende-eeuws Spanje opduiken, bereiken sommigen aanzienlijke posities van intellectuele en politieke invloed — Diego de Valera, Fernando de Pulgar — dragend volstrekt gewone Kastiliaanse namen achter welke een Joodse herinnering soms nog brandde [Zakhor Online, Les Juifs et les conversos en Espagne au XVème siècle].

Het magistrale werk van Yosef Hayim Yerushalmi over de marranen en de nieuwe-christenen van Hispano-Portugese afkomst heeft de complexiteit van deze verdeelde identiteiten aangetoond, waar de christelijke naam soms naast een clandestiene trouw bestond [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica]. Hier speelt zich een echte kruising tussen herinnering en archief af: de familietraditie kan het herinnering aan een Joodse oorsprong bewaren, terwijl het archief — doopdocumenten, notariële registers — slechts een christelijke naam registreert. De historicus moet beide uiteinden vasthouden zonder de naam met de afkomst te verwarren. Voor Gutierez stellen geen referentiebronnen ons in staat te stellen dat een geslacht met deze naam van Joodse oorsprong was; op zijn best kan men erkennen dat zo'n naam, als elke andere Kastiliaanse naam, door conversos kon worden gedragen.

De naam Gutierez en zijn varianten verschijnen, zoals ontelbare Castiliaanse patroniemen, in middeleeuwse en moderne gerechtelijke documentatie, inclusief in processen die Joden en conversos betreffen. Het zou echter methodologisch foutief zijn om hieruit conclusies te trekken over de affiliatie van de lignée. Onderzoek naar anti-Joodse processen in middeleeuws Spanje toont aan dat gerechtelijke archieven in dezelfde zaak Joodse verdachten, Christelijke getuigen, notarissen en magistraten samenbrengen, allemaal aangeduid met namen die niets zeggen over hun geloof [Paola Tartakoff, Jews in Court].

De aanwezigheid van een naam in een inquisitoriaal proces kan dus radicaal verschillende dingen betekenen: de verdachte, de aanklager, de aangehaalde buur, de ambtenaar van justitie. Niets rechtvaardigt dat we de voorkomen van een Gutierez in dergelijke archiefstukken behandelen als bewijs van jodendom, openlijk of clandestien. Dit is waarom de epistemologische status van dit hoofdstuk openlijk verondersteld is: we formuleren de editoriale hypothese, plausibel maar niet bewezen, dat dragers van de naam Gutierez in het inquisitoriale corpus kunnen hebben voorgekomen, zonder dat we hun rol of religieuze identiteit kunnen bepalen.

Het werk van Benzion Netanyahu over de oorsprong van de Inquisitie — waaraan Zakhor Online gedetailleerde analyses wijdt — biedt hier enig inzicht, hoewel omstreden. Netanyahu stelt dat crypto-Joodse praktijken al in de generatie na de grote conversies grotendeels verdwenen zouden zijn, en dat de Inquisitie eerder op politieke en sociaal-economische motieven zou zijn gebaseerd dan op de realiteit van een wijdverbreide joods-ketterij [Zakhor Online, Benzion Netanyahu, historien de l'Inquisition]. Deze stelling, hoewel verre van consensus, onderstreept nevertheless een essentieel punt: de louter aanwezigheid van een Castiliaanse naam in een inquisitoriaal dossier zegt niets over de werkelijke identiteit van de drager. Het kan evengoed een lasterlijke aangifte betekenen, ingegeven door sociale jaloezie of materieel belang, als een authentieke clandestiene praktijk.

Deze voorzichtigheid wordt versterkt door de manier waarop historici het verband benaderen tussen middeleeuwse Joden en hun eigen verleden en dat van de omringende Christenheid: de herinnering aan lignées, zowel bij Joden als bij conversos, werd vaak gereconstrueerd, geïdealiseerd of uitgewist volgens de vereisten van het heden [Ram Ben-Shalom, Medieval Jews and the Christian Past]. De hedendaagse genealoog erft deze verwarring en moet zich ervoor hoeden om op een neutraal patroniem een identiteit te projecteren die de bronnen niet dragen.

Na de uitwisseling van 1492 verspreidden de Joden van Castilië en Aragón zich naar Noord-Afrika, het Ottomaanse Rijk, Italië en later de Republiek der Verenigde Provinciën. De vorming van de Sefardische diaspora en de Judeo-Spaanse cultuur is in grote lijnen door de hedendaagse historiografie beschreven [Esther Benbassa & Aron Rodrigue, Sephardi Jewry]. Echter, in deze gemeenschappen van ballingen waren de bewaarde familienamen overwegend afkomstig uit de joodse naamgeving — Hebreeuwse namen, Iberische plaatsnamen omgevormd tot familienamen, beroepsaanduidingen. Een naam als Gutierez figureert daar niet als erkende Sefardische familienaam [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia].

In Marokko, waar zich veel Megorashim (ballingen uit Spanje) vestigden, is de Judeo-Marokkaanse en Judeo-Noord-Afrikaanse naamgeving nauwkeurig geïnventariseerd: de referentiewerken plaatsen Gutierez niet onder de namen van joodse families in deze streken [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc] [Joseph Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord]. De vorming zelf van het Judeo-Arabisch als literaire taal, en meer in het algemeen de aculturatie van Joden in de Arabisch-Moslimwereld, hebben naamgevingssystemen voortgebracht die geen verband houden met germaniseerde Castiliaanse familienamen [Haggai Ben-Shammai, The Emergence of Judeo-Arabic as a Literary Language]. Evenmin heeft het onderzoek van de Judeo-Moslimse interacties rond heiligenculten en heilige figuren van Marokko een plaats voor Gutierez [Josef W. Meri, The Cult of Saints and Muslim-Jewish Interactions in the Medieval Maghreb].

De Nieuwe Wereld opent een ander spoor, dat door het werk van Juan Marcos Bejarano Gutierrez in het volgende hoofdstuk kan worden verdiept. De ontdekking en verovering van Amerika door Spanje boden de conversos een ruimte van gedeeltelijke vlucht: zoals de beschrijving van Bejarano Gutierrez' werk aangeeft, « boden de ontdekking en verovering van de Nieuwe Wereld door Spanje de conversos een toevluchtsoord om aan het inquisitoriale gezag te ontsnappen, hoewel dit van korte duur bleek ». Dragers van gewone Castiliaanse namen — waaronder Gutierez die anoniem bleven — staken de Atlantische Oceaan over en namen met zich mee, onder hun christelijke familienamen, herinneringen die soms niet tot deze namen te herleiden zijn.

De waarschijnlijke status van dit hoofdstuk weerspiegelt een genuanceerde conclusie: in het licht van de convergerende naslagwerken is het aannemelijk dat de naam Gutierez in zijn gebied van oorsprong een christelijke Castiliaanse naam is gebleven, zonder gedocumenteerde Sefardische tak. Iedere hedendaagse familie die deze naam draagt en Joods erfrecht beweert, zou daarom haar onderzoek niet op de familienaam moeten baseren, maar op directe en verifieerbare genealogische documentatie.

Het is zeldzaam dat een naam in de structuur van een Groot Boek een van zijn eigen dragers ontmoet als actieve onderzoeker van de geschiedenis die deze naam bevraagteken plaatst. En toch gebeurt dit met Juan Marcos Bejarano Gutierrez, een bijzondere figuur in het hedendaagse Amerikaanse jodendom, wiens bestaan een gedocumenteerd feit van de lignée vormt en wiens werk bovendien een waardevol licht werpt op de vragen die dit boek heeft opgeworpen.

Geboren in Texas, van opleiding ingenieur — hij is afgestudeerd aan de University of Texas at Dallas in elektrotechniek —, omarmt Bejarano Gutierrez parallel een carrière als geleerde van het jodendom die hem naar het Siegal College of Judaic Studies in Cleveland voert, waar hij een master with distinction in joodse studies behaalt, vervolgens naar het Spertus Institute in Chicago, waar hij zijn doctorat in 2015 verdedigt. Deze dubbele vorming — de nauwkeurigheid van de ingenieur en de diepte van de geleerde — tekent zijn benadering: die van een man die bewijzen eist, bronnen tegen elkaar afzet, de gouden legende afwijst. Hij ontvangt bovendien rabbijnse ordening en werkt als rabbijn van de Chavurah Zohar Yisrael in de regio Dallas.

In hem neemt de deugd van kennis — een van de cardinale waarden van het jodendom, die studie in het hart van het bestaan plaatst — een hedendaagse en onverwachte vorm aan. Het is niet in de yeshiva dat hij zijn relatie met de tekst vormt, maar in het laboratorium, de universitaire bibliotheek en het archief. Zijn masterscriptie gaat precies over joodse identiteit in de sefaradische context, een terrein waar de naam die hij draagt met bijzondere intensiteit weerklinkt. Hij zit van 2011 tot 2013 in de raad van de Society for Crypto-Judaic Studies, een wetenschappelijke gemeenschap gewijd aan de studie van de anusim — de gedwongen joden — en hun nakomelingen.

Zijn belangrijkste werk ontvouwt zich rond twee complementaire werken, nu samen in een cassette: Secret Jews: The Complex Identity of Crypto-Jews and Crypto-Judaism en The Rise of the Inquisition: An Introduction to the Spanish and Portuguese Inquisitions. Het eerste onderzoekt het scala van Iberische conversos — voornamelijk gedwongen bekeerlingen, maar ook vrijwillige bekeerlingen — van de laatste decennia van de veertiende eeuw tot de zeventiende eeuw, stellende de vraag naar hun werkelijke religieuze identiteit: waren zij oprechte nieu-christenen, of clandestine judaïsten, of veeleer wezens wier identiteit aan deze scherpe categorieën ontsnapte? Het tweede volgt de machtstoename van de Spaanse en Portugese inquisitoriale instellingen, hun eeuwse duur, hun progressieve verschuiving van een jacht op judaïsten naar andere doelwitten — protestanten, bigamisten, godslasteraars. Deze twee teksten, inmiddels referenties geworden voor het brede Engelstalige publiek, hebben de status van bestseller bereikt op Amazon in de categorieën joodse geschiedenis en kabbala.

Wat in dit werk opvalt, gezien in het licht van dit Grote Boek, is minder de inhoud — waarvan andere historici zich met verschillende academische ambities hebben bediend — dan de positie van uitspraak. Bejarano Gutierrez is een drager van de naam Gutierez. Hij draagt een achternaam waarvan dit boek heeft aangetoond dat hij Kastiliaans is, niet specifiek joods, mogelijk aangenomen door conversos bij de doop, maar niet gedocumenteerd als sefaradische achternaam. En het is precies hij die, toegerust met zijn doctorat en zijn ordening, decennialang de schaduwzone tussen deze twee werelden bevraagteken plaatst.

Hij stelt niet voor zich een joodse genealogie uit zijn naam vast te stellen. Zijn werk is dat van een historicus en pedagoog: hij reconstrueert de wereld waarin families van joodse afkomst hadden moeten kiezen tussen dood, ballingschap en bekering, en waarin de christelijke naam soms de enige overgebleven herinnering aan een anders ter dood opgedragen geheugen werd. Door zijn lezingen aan Beyond the Headlines (april 2024), aan de Society for Crypto-Judaic Studies (Kanter-reeks, maart 2025), aan Temple Beth Israel voor het 75ste jubileum (juni 2025) aan deze vragen te wijden, vervult hij wat de joodse traditie zikaron noemt: de plicht tot herinnering, de daad van niet laten verdwijnen zonder spoor van uitgestorven stemmen.

Er zit in dit gebaar een vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven die het hart van de joodse deugden raakt: de geleerde bewaart zijn kennis niet alleen voor zichzelf, hij geeft die terug, hij maakt er een gemeenschappelijk goed van. Of het nu voor een synagogale gemeenschap of in een wetenschappelijke associatie is, Bejarano Gutierrez oefent deze vorm van verantwoordelijkheid uit die het jodendom arvut noemt — de solidariteit, de onderlinge borg tussen leden van een volk — door deze uit te breiden naar de doden van wier herinnering niemand anders aanspraak maakt.

De zaak Gutierez biedt een voorbeeldig onderwijs in methode. Serieuze Sefardische genealogie gaat nooit uit van alleen de naam : zij kruist burgerlijke registers, gemeentelijke archieven, notariële contracten, correspondentie en, waar mogelijk, mondeling overgeleverde gegevens gecontroleerd tegen het archief. Werkstudies over Sefardische familiestructuren en netwerken onderstrepen dat lidmaatschap zich las in bundels van relaties en praktijken, niet in een geïsoleerde familienaam [Jonathan Ray, Social Networks and Family Structure Among Medieval Sephardic Jews].

De valkuil die men moet vermijden is die van naïeve naamkunde, die een Joodse identiteit afleidt uit alleen de Castiliaanse klank of het verschijnen van een naam in een inquisitiedossier. Maar de referentiecatalogi — allereerst de Sefardische naamrepertorium — spelen precies de rol van waarschuwing : zij inventariseren de namen die in gemeenten zijn aangetroffen, en de afwezigheid van Gutierez in deze lijsten is een gegeven dat zwaar weegt [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia]. Nauwkeurigheid vereist dat men drie niveaus onderscheidt : wat etymologie zegt (een Germaans-Castiliaans naam), wat Joodse repertoria zeggen (stilte over een Sefardische oorsprong), en wat een bijzonder familieaarchief zou kunnen onthullen (het enige terrein waar een converso-afstamming aantoonebaar zou worden).

Het werk van Juan Marcos Bejarano Gutierrez illustreert precies deze vereiste van de derde weg. In zijn she'elot en teshuvot (rabbijnse vragen en antwoorden), de responsa die hij bestudeert in het kader van zijn onderzoeken naar crypto-judaïsme, onthullen naar zijn zeggen « veel meer dan de verfijndheden van rabbijnse denken » : zij leggen bloot de concrete politieke en theologische inzetten van het tijdperk, en leveren tastbare bewijzen van theologische spanningen die door de conversos werden meegemaakt. Het is dit kruisen van rabbijnse archieven en burgerlijke archieven dat alleen toestaat, achter een christelijke naam, een clandestiene religieuze trouw op te sporen. Zonder het blijft de naam stil over de afkomst.

Deze aanpak sluit aan bij het kritische vereiste van de hedendaagse Sefardische historiografie, die erop bedacht is onderscheid te maken tussen geheugen — waardevol maar gereconstrueerd — en documentaire vaststelling van feiten [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica]. Voor de naam Gutierez gebiedt eerlijkheid de conclusie dat deze, gezien de staat van de referentiebronnen, niet kan worden gepresenteerd als een Sefardische familienaam, maar hooguit als een Castiliaanse naam die in bepaalde gedocumenteerde gevallen door nieuwchristenen kon zijn gedragen.

Deze methodologische eerlijkheid is zelf een deugd : in de Joodse traditie is waarheid — emet — een kardinale waarde, grondslag van vertrouwen tussen mensen en voorwaarde voor rechtvaardigheid. Een Groot Boek dat een Joodse genealogie zou fabriceren daar waar bronnen geen spoor ervan dragen, zou precies dit beginsel verraden. De grenzen van kennis erkennen, de vraag opengesteld houden in plaats van haar met een gemakkelijk antwoord te sluiten : dat is misschien wat de lignage Gutierez, in haar best gedocumenteerde gestalte, het beste heeft onderwezen.

Aan het einde van deze trajectorium laat de figuur van de naam Gutierez zich met helderheid vatten, binnen de grenzen die de bronnen toelaten. Het gaat om een Castiliaanse familienaam van Germaanse oorsprong, « zoon van Gutierre », verre erfgenaam van de Visigotische antroponimie van Hispania [Gutiérrez — Wikipedia] [Gutierrez Surname Origin — Forebears]. Niets in de etymologie ervan, noch in de referentiewerken van Joodse namen, maakt ervan een Sefardische naam: het Joodse karakter ervan blijft onbewezen en dient met de grootste voorzichtigheid te worden beschouwd [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia].

Het enige legitieme raakpunt met de Joodse geschiedenis betreft het fenomeen van conversies: als elke verbreide Castiliaanse familienaam kon Gutierez worden aangenomen door geconverteerde Joden die vanaf de 14de en 15de eeuwen nieuwchristenen werden [The Converso History — Jewish Heritage Alliance]. Maar deze mogelijkheid, algemeen en niet specifiek, vormt geenszins een bewijs van Joodse afkomst voor een bepaalde lignage. De mogelijke aanwezigheid van de naam in de inquisitoriale archieven verandert daar niets aan, aangezien deze dossiers actoren van alle geloofsinstellingen mengelen [Paola Tartakoff, Jews in Court].

Dit verrijkte Grote Boek sluit zich met een nieuw en kostbaar feit: de lignage Gutierez telt nu, in zijn beter gedocumenteerde hedendaagse gestalte, een geleerde en een rabbijn — Juan Marcos Bejarano Gutierrez — die zijn wetenschappelijk leven heeft gewijd aan het verlichten van precies de donkere zone die zijn eigen familienaam bewoont. Van opleiding ingenieur, doctor van het Spertus Institute, oprichter van een Joodse gemeenschap in de regio Dallas, auteur van referentiewerken over de conversos en de Inquisitie, onvermoeibaar spreker voor zo divers publiek als geleerde genootschappen en synagogen, belichaamt hij een deugd die deze lignage zonder overdrijving kan opeisen: kennis in dienst van het collectieve geheugen.

Onder alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen — rechtvaardigheid, vroomheid, liefdadigheid, betrokkenheid bij het maatschappelijk leven, overdracht van kennis — is het deze laatste die de lignage Gutierez in de huidige stand van de documentatie het best heeft uitgedrukt: de roeping om te bestuderen, te onderwijzen en het geheugen van de zwijgenden levend te houden, van denen wier Christelijke namen de Joodse zielen hebben bedekt zonder ze helemaal uit te blussen. Het is deze vervlechting tussen een vraag die door een gewone familienaam wordt gedragen en het antwoord van een heel leven gewijd aan het onderzoeken ervan dat deze lignage haar reikwijdte in het collectieve geheugen van Israël geeft.

De werkelijke geschiedenis van een familie Gutierez — of zij nu oud-kristelijk of in een bepaald geval voortkomen uit conversos — zal zich nooit alleen uit de naam schrijven, maar uit het geduldig, kruislings en geverifieerd archief. Alleen onder deze voorwaarde zal geheugen op een dag geschiedenis kunnen ontmoeten. En het is juist deze voorwaarde die Bejarano Gutierrez, als heldere en hardwerkende drager van zijn eigen naam, heeft gekozen te eerbiedigen.